Jan Stanisław Jabłonowski - kanclerz

Jan S. Jabłonowski

Jan Stanisław Jabłonowski herbu Prus III (ur. 1669, zm. 28 kwietnia 1731 we Lwowie) – chorąży wielki koronny od 1687, wojewoda wołyński od 1693, wojewoda ruski od 1697, kanclerz wielki koronny w latach 1706-1709. Pisarz polityczny i poeta, kawaler (hiszpańskiego) orderu Złotego Runa.

Markiz Franciszek Gaston de Béthune (ur. 3 maja 1638, w Selles, zm. 4 października 1692) – poseł króla francuskiego Ludwika XIV na dwór Jana III Sobieskiego. W latach 1676-1684 i 1684-1692 ambasador francuski w Polsce.

August II Mocny (niem. August II der Starke ur. 12 maja 1670 w Dreźnie (wg kalendarza juliańskiego), zm. 1 lutego 1733 w Warszawie) – król Polski i wielki książę litewski w latach 1697-1706 i 1709-1733, elektor Saksonii 1694-1733 jako Fryderyk August I (Friedrich August I.). Pierwszy władca dynastii saskiej Wettynów. Jego przydomek jest zazwyczaj wiązany z jego nieprzeciętną siłą.

Rodzina

Był synem wojewody ruskiego Stanisława Jana Jabłonowskiego i Marianny z Kazanowskich herbu Grzymała. Ożenił się z Joanną Marią de Béthune, córką Franciszka Gastona de Béthune, siostrzenicą królowej Marii Kazimiery. U schyłku XVII wieku należał do najbliższego otoczenia króla Jana III Sobieskiego.

Franciszek II Rakoczy (węg. II. Rákóczi Ferenc) (ur. 27 marca 1676 r., Borša - zm. 8 kwietnia 1735 r., Rodostó) - największy węgierski magnat początku XVIII w., w latach 1703 – 1711 przywódca wielkiego powstania antyhabsburskiego na Węgrzech (tzw. Powstanie Rakoczego), od 1704 do 1711 r. książę Siedmiogrodu.

Stanisław Bogusław Leszczyński herbu Wieniawa (ur. 20 października 1677 we Lwowie, zm. 23 lutego 1766 w Lunéville w Lotaryngii) – król Polski w latach 1705-1709 i 1733-1736, książę Lotaryngii i Baru w latach 1738-1766.

Działalność

Został wychowany przez jezuitów we Lwowie i w Pradze. Po studiach w latach 1685-1687 wyjechał razem z bratem w podróż po Europie Zachodniej. Najdłużej przebywali w Paryżu, gdzie w 1686 ogłosili rozprawę matematyczną. W 1687 został chorążym wielkim koronnym; w 1693 r. wojewodą wołyńskim, a w 1697 r. ruskim. W latach 1706-1709 kanclerz wielki koronny.

Litwa (, jedno z państw bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą.

Marianna Kazanowska (Marya Anna) (ur. 27 marca 1643 na Ukrainie, wieś Fraga, 7 mil za Lwowem - zm. 23 lutego 1687, Ukraina, Lwów), polska szlachcianka, herbu Grzymała.

W latach 80. i 90. przy boku ojca brał udział w wojnach z Turcją i Tatarami.

W czasie wojny północnej, po detronizacji Augusta II w 1704 r., był wysuwany do tronu. Stanisław Leszczyński mianował go kanclerzem wielkim koronnym (lata 1706-1709).

Przebywał ponad rok w Saksonii, dłuższy czas w Wielkopolsce i na Litwie. W walkach o tron między Augustem II Mocnym, a Stanisławem Leszczyńskim wystąpił początkowo po stronie Augusta, lecz już w roku 1706, po detronizacji Augusta II, przechodzi do obozu Stanisława Leszczyńskiego, który mianował go kanclerzem wielkim koronnym (lata 1706-1709).

de Béthune – francuska rodzina arystokratyczna, spowinowacona z polskimi rodami. Conon de Béthune był północnofrancuskim truwerem i krzyżowcem. Gaston de Béthune był mężem siostry Marii Kazimiery. Joanna de Béthune była żoną Jana Stanisława Jabłonowskiego.

Grzymała (Grzymalita, Odwaga, Ślasa) – polski herb szlachecki. Najbardziej rozpowszechniony w ziemi krakowskiej, lubelskiej, poznańskiej, sandomierskiej i sieradzkiej.

Po upadku Leszczyńskiego, nadal prowadził akcję na rzecz jego, albo Franciszka Rakoczego - jako kandydata do tronu polskiego.

W 1713 przygotowywał spisek detronizacyjny Augusta II. Przy pomocy interwencji Turcji i Tatarów zamierzał przywrócić władzę króla Stanisława Leszczyńskiego. 7 sierpnia 1713 został aresztowany i osadzony w saskiej twierdzy Königstein, gdzie przebywał do 1716. W 1717 r. Sejm Niemy przywrócił mu wolność i urzędy, Jabłonowski wycofał się jednak zupełnie z życia politycznego i oddał się praktykom religijnym oraz literaturze dewocyjnej. Okres ten okazał się bardzo płodny dla niego jako dla literata. Jednak po upływie pewnego czasu pozostawał w kręgu dworu Augusta II, nie przerywając swoich kontaktów z Stanisławem Leszczyńskim. Odznaczony Orderem Orła Białego.

August Bielowski (Augustyn), pseud. Jan Płaza (ur. 27 marca 1806 w Krechowicach na Pokuciu, zm. 11/12 października 1876 we Lwowie), polski historyk, pisarz, dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, autor, fundator i wydawca “Monumenta Poloniae Historica”.

Kanclerz wielki koronny – w dawnej Polsce: urzędnik kierujący kancelarią monarchy oraz odpowiadający za politykę zagraniczną. Urząd ten pojawił się na początku XII wieku i był sprawowany przez osobę duchowną. W czasie rozbicia dzielnicowego każdy władca miał własnego kanclerza; po zjednoczeniu kanclerz krakowski wypierał kanclerzy ziemskich (urzędy te zanikły do XV wieku).

Działalność fundacyjna

Jan Stanisław był aktywny na polu fundacji artystycznych, przygotowując własnoręcznie projekty i inwencje. Przebudował w latach 1718-1730 pałac we Lwowie, zamek w Podkamieniu koło Rohatyna oraz zamek w Mariampolu, gdzie zgromadził pokaźną kolekcę malarstwa. Fundował kościół bernardyński we Fradze, parafialne w Podkamieniu i Mariampolu. Wystawił okazały pomnik swemu ojcu w kościele jeziuitów lwowskich.

Order Orła Białego – najstarsze i najwyższe odznaczenie państwowe Rzeczypospolitej Polskiej, nadawane za znamienite zasługi cywilne i wojskowe dla pożytku Rzeczypospolitej Polskiej, położone zarówno w czasie pokoju jak i w czasie wojny. Nie dzieli się na klasy. Nadawany jest najwybitniejszym Polakom oraz najwyższym rangą przedstawicielom państw obcych.

Jan III Sobieski herbu Janina (ur. 17 sierpnia 1629 w Olesku, zm. 17 czerwca 1696 w Wilanowie) – król Polski i wielki książę litewski od 1674, hetman wielki koronny od 1668, hetman polny koronny od 1666, marszałek wielki koronny od 1665, chorąży wielki koronny od 1656.

Twórczość

Był pisarzem politycznym i religijnym oraz przeciwnikiem Augusta II Mocnego. Do jego szerzej znanych utworów należą Skrupuł bez skrupułu (1730, piąte wyd. 1779, przedruk. 1858), uważany za prekursorski względem myśli politycznej oświeceniowej oraz Ezop nowy polski (1731, wyd. trzecie 1767), zawierający w sobie zbiór bajek pt. Sto i oko bajek, dość popularny w XVIII wieku (wyd. 1731). Sparafrazował też Telemacha (1726) Fenelon'a. Pozostawił po sobie dwa rękopiśmienne pamiętniki. Pierwszy to Pamiętnik (wyd. przez Bielowskiego w 1862) bliżej kreślący obraz stosunków politycznych po śmierci Jana III Sobieskiego i w początkach rządów Augusta II. Pozostał po nim prywatny diariusz, wydany w połowie XIX wieku jako Dziennik (wyd. przez Chomętowskiego w 1865). Jego druga część, niewydana, a obejmująca lata 1718-1725, spoczywa w zbiorach Biblioteki Narodowej. Przypisuje mu się także diariusz wydarzeń, związanych z elekcją Augusta II. Pośród pisarzy polskich XVIII wieku lokuje się Jabłonowski z wielu względów na pograniczu schyłkowego baroku i oświecenia.

Turcja (tur. Türkiye, Republika Turcji – Türkiye Cumhuriyeti) – państwo położone w Azji na półwyspie Azja Mniejsza, a częściowo również w Europie ze stolicą w Ankarze. Część europejska – Tracja stanowi 3% powierzchni i oddzielona jest od części azjatyckiej morzem Marmara oraz cieśninami Bosfor i Dardanele. Turcja jest krajem czterech mórz, gdyż od północy otacza ją Morze Czarne, od zachodu Morze Egejskie i morze Marmara, a od południa Morze Śródziemne – nazywane w języku tureckim Morzem Białym.

Sejm niemy – jednodniowa sesja Sejmu I Rzeczypospolitej, która miała miejsce 1 lutego 1717 w Warszawie, za panowania króla Augusta II Mocnego. Sejm ten został nazwany "niemym" z powodu niedopuszczenia posłów do głosu, w obawie przed zerwaniem obrad. Miał charakter sejmu pacyfikacyjnego kończącego czas walki króla ze szlachtą. Zapoczątkował on okres zależności Rzeczypospolitej od Rosji.

Zapiski za lata 1718-1725, rękopis.

Oratio ... ad Regem Poloniae Augustum II novissime electum habita die 13 Julii. Kraków, 1697.

Mowa na pogrzebie Krystyny z Lubomirskich Potockiej, 1699 die 9 novembris. Zamość.

Zabawa chrześcijańska. Lwów, 1700.

Myśli i refleksje pewnego penitenta. Warszawa, 1714.

Historia obrazu N. P. Marii w kościele W.W. O.O. bernardynów w Sokalu. Lwów, 1724.

Ezop nowy polski ... sto i oko bajek. Lipsk 1731.

Skrupuł bez skrupułu w Polszcze albo oświecenie grzechów narodowi naszemu polskiemu przez pewnego Polaka temiż grzechami grzesznego, ale żałującego, na poprawę swoją i ludzką. b.m., 1741; Supraśl, 1750; Lwów, 1776; wyd. 5 b.m. , 1779; wyd. K.J. Turowski. Kraków, 1858.

Diariusz prawdziwy.W: L. Rogalski: Dzieje Jana II Sobieskiego. Warszawa , 1847.

Pamiętnik. Z autografu wyd. A. Bielowski. Lwów, 1862.

Przekłady i przeróbki

Polityka włoska i polska albo przysłowia włoskie po włoski zebrane i na polski jezyk przetłumaczone, polskimi ... przysłowiami przyczynione ...W Königsteinie anno 1715. Przedmowe i wyciągi wyd. K. W. Wójcicki: Przysłowia narodowe. Warszawa, 1830.

Justynian Wincenty Antyst: Traktat o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Panny Marii skomponowany po hiszpański przez ... Przełożony z franc. ... w Königsteinie roku 1716. Braniewo, 1722.

Historia Telemaka. Sandomierz, 1726.

Stanisław Jan Jabłonowski herbu Prus III (ur. 3 kwietnia 1634 w Łuczy koło Jabłonowa, zm. 3 kwietnia 1702 we Lwowie) – hetman wielki koronny od 1683, hetman polny koronny od 1676, kasztelan krakowski od 1692, wojewoda ruski od 1664, oboźny wielki koronny od 1661, strażnik wielki koronny od 1660, wybitny polski dowódca.

Wielkopolska (łac. Polonia Maior) – kraina historyczna w środkowej i zachodniej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim i Nizinie Południowowielkopolskiej, w dorzeczu środkowej i dolnej Warty; obejmuje Kaliskie i Poznańskie; Krajna i Pałuki są częścią historycznej ziemi kaliskej.

W literaturze

Jan Stanisław Jabłonowski występuje w powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego, pod tytułem Za Sasów, jako zatroskany o losy ojczyzny filozof.

Źródło

Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski, przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom drugi I-Me. Warszawa, 2001, ISBN 83-02-08101-9, str. 8-9.

Andrzej Betlej, Sibi, Deo, posteritati. Jabłonowscy a sztuka w XVIII wieku, Kraków 2010. ISBN 978-83-61033-38-7, s. 23-78.

Linki zewnętrzne

Jan Stanisław Jabłonowski Skrupuł bez skrupułu w Polsce, albo Oświecenie grzechów narodowi naszemu polskiemu zwyczajniejszych, a za grzechy nie mianych : traktat po prostu grzechy roztrząsający, na rozdziały podzielony przez pewnego Polaka temiż grzechami grzesznego, ale żałującego, na poprawę swoję i ludzką podany

Przypisy

Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 147.