Jan Tęczyński - zm. 1553 - Polski Serwis Naukowy

Jan Tęczyński (zm. 1553), Gabriel, h. Topór (ur. 1484, zm. 21 maja 1553) – hrabia (tytuł Świętego Cesarstwa Rzymskiego) od 1527 r., podkomorzy (1515) i wojewoda sandomierski (1543), kasztelan (1518) i starosta lubelski, lelowski, bełski, trembowelski, marszałek nadworny koronny (1522), kasztelan wojnicki (1535).

Rawicz – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie rawickim (siedziba władz powiatu), siedziba gminy miejsko-wiejskiej Rawicz. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. leszczyńskiego.

Kraśnik – miasto i gmina w województwie lubelskim, w powiecie kraśnickim, położone 49 km na południowy zachód od Lublina. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa lubelskiego.

Rodzina

Matką jego była Anna Konińska z Konińskiej Woli, h. Rawicz, (zm. po 25 grudnia 1534 r.), córka Jana Konińskiego.

Ojcem jego był Gabriel Tęczyński (ur. ok. 1430, zm. 1497). Miał braci; Stanisława Tęczyńskiego i Andrzeja Tęczyńskiego(zm. 1561) (ur. ok. 1480) i cztery siostry.

Żoną jego została ok. 1512 r. Dobrochna Sapieha h. Lis (zm. po 1512 r.) - córka Jana Sapiehy - sekretarza królewskiego i kanclerza królowej Heleny, wojewody podlaskiego i marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego. Drugą żoną została przed 1539 r. Anna Kamieniecka h. Pilawa córka Jana Kamienieckiego i Anny Buczackiej, i ok. 1540 r. żoną była Anna Sienieńska. Z pierwszą żoną miał syna Stanisława Gabriela Tęczyńskiego (ur. 27 marca 1514, zm. 5 grudnia 1560/1561 ) - kasztelana lwowskiego, wojewodę krakowskiego, i córkę Beatę Tęczyńską (ur. ok. 1520), której mężem był Jan Zabrzeziński - syn Jana h. Leliwa.

Stanisław Gabriel Tęczyński, herbu Topór, (ur. 27 marca 1514, zm. 5 grudnia 1561) – hrabia (tytuł Świętego Imperium Rzymskiego od 1527 r., starosta lubelski (1547-1560), kasztelan lwowski (1551-1554), wojewoda sandomierski (1554-1555 ), wojewoda krakowski (1555-1560), starosta trembowolski, kolejny dziedzic Kraśnika, dóbr na Lubelszczyźnie i Podlasiu, klucza morawickiego i części tęczyńskiego.

Leliwa (Leliwczyk, Leliwita) – polski herb szlachecki, noszący zawołanie Leliwa. Według najczęściej cytowanej w dawnych publikacjach opinii Jana Długosza herb ten wywodzi się z Niemiec. Opinii tej nie podziela jednak współczesny historyk Włodzimierz Dworzaczek. Jego zdaniem zarówno ród Leliwitów jak i sam herb ma polską proweniencję. Herb Leliwa występował głównie w ziemi krakowskiej, sandomierskiej oraz na terenie województwa poznańskiego [1]. Spośród ponad 800 rodów[2] używających podstawowej wersji herbu Leliwa do największego znaczenia politycznego oraz statusu majątkowego doszli Tarnowscy, Sieniawscy, Morsztynowie, Hlebowiczowie i Czapscy. Wpływowymi Leliwitami byli też Tyszkiewiczowie, ale im przysługiwała odmiana, Leliwa II. Potwierdzeniem statusu większości tych rodów było otrzymanie tytułów hrabiowskich i stosownych odmian w herbie (patrz sekcja odmiany, wersje arystokratyczne oraz alternatywne przedstawienia herbu). Leliwą pieczętował się także Juliusz Słowacki [3].

Działalność

W młodości studiował na Akademii w Krakowie. Jan Gabriel wychowywał się na dworze w Królewcu; uważany był za najbliższego powiernika królowej Bony; W 1510 r. wraz z braćmi Stanisławem i Andrzejem odkupił od Zofii Słaboszowej połowę dóbr kraśnickich,, a w kilka lat później drugą połowę miasta Kraśnika od braci Wodów. Od 1527 roku wraz z innymi Tęczyńskimi od cesarza Karola V otrzymał tytuł Hrabiego SIR (hrabia Cesarstwa - Sacri Imperii Romani). Jan Gabriel przez króla Polski Zygmunta I został wydelegowany w poselstwie do królów węgierskich, czeskich, Solimana, Ferdynanda.

Kasztelan (łac. castellanus mieszkający w twierdzy; wcześniej komes grodowy, nazwa kasztelan pojawia się od XII w.) – urzędnik lokalny w średniowiecznej Polsce. Zajmował się administracją gospodarczą (ściąganiem danin na rzecz panującego), obroną i sądownictwem na terenie kasztelanii. Podlegali mu chorąży, wojski, sędzia grodowy i włodarz.

Lis – nazwa zwyczajowa oznaczająca zwierzę z gatunku Vulpes vulpes, a także przedstawicieli innych gatunków, podobnych do lisa, a należących do rodzajów: Alopex, Dusicyon i Urocyon. Gatunek drapieżnego ssaka należącego do rodziny psowatych (Canidae). W gwarze myśliwskiej samca nazywamy lisem lub psem, samice – liszką, lisicą lub suczką, młode liskami, lisiętami lub szczeniętami, a jesienią – niedoliskami.

Był chorążym lubelskim (1516-1518), kasztelanem lubelskim (1518-1535), marszałkiem nadwornym (1529-1552), kasztelanem wojnickim (1535-1542), wojewodą sandomierskim (1542-1552), starostą lubelskim (1530-1552), starostą lelowskim (1533-1552). Zostając dziedzicem całego Kraśnika, ustanowił tutaj siedzibę swojej linii. W 1541 r. przyłączył do Kraśnika przyległą wieś Wolę Piasecką (Piaski).

Jan Jurjewicz Zabrzeziński herbu Leliwa (ur. 1437 – zm. 2 lutego 1508), marszałek wielki litewski w latach 1498-1505, wojewoda trocki od 1487, właściciel Międzyrzeca Podlaskiego.

Andrzej Tęczyński herbu Topór, (ur. ok. 1480, zm. 25 grudnia 1561) – wojewoda lubelski, kasztelan krakowski, starosta śniatyński i rohatyński, chorąży krakowski, miecznik wielki koronny, hrabia Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

W 1531 z fundacji Jana Gabriela Tęczyńskiego, poza murami miejskimi Kraśnika rozpoczęto budowę, drewnianego kościoła szpitalnego pw. Św. Ducha i szpitala dla ubogich. W 1541 r. Jan Gabriel Tęczyński nadał Kraśnikowi przywilej odbywania targów w dni piątkowe i jarmarków czwartego dnia przed Janem Chrzcicielem. W latach około 1541-1561 wraz z synem Stanisławem przebudował tamtejszy kościół na rodzinną nekropolię.

Gabriel Tęczyński, z Morawcy, h. Topór, (ur. ok. 1430, zm. 27 października 1497 w bitwie pod Koźminem) – polski szlachcic i rycerz, dziedzic m.in. Kraśnika, Końskowoli, właściciel ziemski.

Stanisław Tęczyński herbu Topór (ur. 1484, zm. 1549) – hrabia (tytuł Świętego Imperium Rzymskiego od 1527 r.), podkomorzy sandomierski (1517-1549) i starosta trembowelski, dworzanin królewski

W l. 1550-1553 z fundacji Jana Gabriela wykonano w kościele parafialnym w Kraśniku nagrobek renesansowy Stanisława Gabriela Tęczyńskiego, (zm. 1550). Nagrobek wykonali mistrzowie warsztatów krakowskich, być może pracowni Bernardina Zanobi de Gianotis i Jana Ciniego z Sieny.

Zmarł 21 maja 1553 r. W l. 1553-1561 wykonano, dzięki mistrzom warsztatów krakowskich, w kościele parafialnym renesansowy nagrobek Jana Gabriela Tęczyńskiego. Była to fundacja syna - Stanisława Jana Tęczyńskiego - wojewody sandomierskiego i krakowskiego.

Lublin (łac. Lublinum, jid. לובלין, ukr. Люблін, lit. Liublinas, ros. Люблин) – największe polskie miasto po wschodniej stronie Wisły, stolica województwa lubelskiego (nieprzerwanie od 1474 roku) oraz Lubelszczyzny. Jest jednym z największych polskich miast, 2. w Małopolsce, a 9. miastem w kraju pod względem liczby ludności (349 440 mieszkańców) oraz 15. pod względem powierzchni (147 km²,).

Wojnicz – miasto w Polsce położone w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Wojnicz, której jest siedzibą. Wchodzi w skład aglomeracji tarnowskiej.

Źródła

Janusz Kurtyka,Tęczyńscy. Studium z dziejów polskiej elity możnowładczej w średniowieczu. Wydawnictwo Secesja, 1997