Jangcy - Polski Serwis Naukowy

Jangcy, Yangzi Jiang (chin. upr.: 扬子江; chin. trad.: 揚子江; pinyin: Yángzǐ Jiāng; wymowa ), Chang Jiang (chin. upr.: 长江; chin. trad.: 長江; pinyin: Cháng Jiāng; wymowa ; dosł. „długa rzeka”) – rzeka w Chinach, najdłuższa w Azji i trzecia po Amazonce i Nilu pod względem długości na Ziemi. Najważniejsza pod względem gospodarczym rzeka w Chinach; na obszarze dorzecza Jangcy mieszka około 40% ludności Chin i zbiera się 75% ogólnokrajowych zbiorów ryżu. Jangcy jest najważniejszym szlakiem chińskiej żeglugi śródlądowej. Długość, wg pomiaru chińskich geografów wynosi 6300 km, choć w różnych źródłach można znaleźć różne wartości – od 5520 do 6300 km. Powierzchnia dorzecza wynosi 1,8 mln km² i zajmuje ok. 1/5 powierzchni Chin. Źródło znajduje się w górach Nienczen Tangla w prowincji Qinghai na Wyżynie Tybetańskiej. W dolnym i środkowym biegu rzeki, na Równinie Środkowego Jangcy, występują liczne jeziora oraz osuszone rozlewiska i bagna stwarzające dobre warunki dla rolnictwa. Rzeka uchodzi do Morza Wschodniochińskiego (Ocean Spokojny) tworząc deltę. W ujściu uformowały się z naniesionego materiału liczne wyspy, z których największą jest Chongming na obszarze miasta wydzielonego Szanghaj.

Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 178,7 mln km² zajmuje jedną trzecią całej Ziemi. Największą rozciągłość południkową osiąga między Arktycznym Morzem Beringa a Morzem Rossa przy brzegach Antarktydy i wynosi ona aż 15500 km. Z kolei największą rozciągłość równoleżnikową osiąga między wybrzeżem Indonezji a Kolumbii i Peru i wynosi 19800 km czyli prawie połowę obwodu kuli ziemskiej i pięć razy więcej niż średnica Księżyca. Granicami oceanu są: Ameryki Północna i Południowa na wschodzie, Azja i Australia na zachodzie oraz lodu Arktyki i Antarktydy odpowiednio na północy i południu. Pojemność oceanu szacowana jest na 169,2 mln km³ co stanowi 46% ziemskich zasobów wód. Tradycyjnie dzieli się go wzdłuż równika na część północną i południową, ale wyjątkami są tutaj wyspy Gilberta i Galapagos w całości uznawane za Południowy Pacyfik. Na tym Oceanie znajduje się największa głębia Rów Mariański (głębokość: 10 911 m) oraz druga co do wielkości wyspa świata Nowa Gwinea. Średnia głębokość wynosi 4 280 m p.p.m.

Nienczen Tangla (chin.: 念青唐古拉山; pinyin: Niànqīngtánggǔlā Shān) – pasmo górskie w południowo-zachodnich Chinach, w południowej części Wyżyny Tybetańskiej, między górnymi odcinkami Brahmaputry i Saluinu. Długość pasma wynosi ok. 800 km, najwyższym szczytem jest Nianqingtanggula Feng, mający wysokość 7182 m n.p.m. W niższych partiach gór występują stepy górskie, powyżej 5000 m n.p.m. łąki wysokogórskie, rumowiska skalne oraz liczne lodowce górskie. W dolinach duża część obszarów przeznaczona pod uprawę. Przez góry przebiega szosa z Lhasy do Golmudu oraz Kolej Tybetańska.

Poziom wód Jangcy podnosi się w lecie pod wpływem deszczów monsunowych oraz tajania śniegów na Wyżynie Tybetańskiej i w górach Qin Ling. Położone w dolnej części dorzecza Jangcy jeziora Dongting Hu i Poyang Hu, zasilane przez jej prawobrzeżne dopływy, pełnią funkcję naturalnych regulatorów stanów wody. Mimo to w niektórych latach masy wód rzeki, nie mieszcząc się w przełomie Trzech Wąwozów u wejścia na Nizinę Chińską, występują z brzegów, powodując groźne powodzie.

Azja (gr. Ἀσία Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).

Kotlina Syczuańska lub Basen Czerwony – kotlina w środkowych Chinach, w prowincji Syczuan, w dorzeczu środkowego biegu rzeki Jangcy, otoczona od zachodu przez Hengduan Shan, od północy przez góry Qin Ling i Daba Shan, od południa przez Wyżynę Junnan-Kuejczou.

Na rzece występują liczne tamy, sztuczne zbiorniki, kanały, budowle hydroenergetyczne, służące celom nawadniania, komunikacji i produkcji energii elektrycznej. Najsłynniejsza budowla na Jangcy to Zapora Trzech Przełomów, której budowa trwała 17 lat. Obok zbiornika działa elektrownia wodna o łącznej mocy 18,2 tys. MW. Rzeka jest żeglowna na długości 2800 km od ujścia aż do miasta Yibin w Syczuanie, a do Wuhanu dostępna nawet dla mniejszych statków morskich. Ożywiony ruch, przede wszystkim dżonek, panuje też na południowych dopływach Jangcy — Xiang Jiang, Gan Jiang i Yuan Jiang. W mieście Zhenjiang Jangcy krzyzuje się z Wielkim Kanałem.

Gan Jiang (chin. upr.: 赣江; chin. trad.: 贛江; pinyin: Gàn Jiāng) – rzeka we wschodnich Chinach, największa w prowincji Jiangxi. Jej źródła znajdują się w górach Luoxiao Shan. Długość rzeki wynosi 885 km. Uchodzi do Poyang Hu połączonego z Jangcy, tworząc rozległą deltę.

Uproszczone pismo chińskie (chin. upr. 简体字; chin. trad. 簡體字; pinyin jiǎntǐzì) to odmiana pisma chińskiego. Uproszczenia dokonano w Chińskiej Republice Ludowej w latach 50. XX wieku. Celem reformy było ułatwienie nauki pisma i walka z analfabetyzmem. Modyfikując ok. 50 proc. najbardziej skomplikowanych z używanych dotąd znaków cel ten osiągnięto. Pismo uproszczone używane jest także w Singapurze.

Nazwa Yangzi Jiang, która wywodzi się od starożytnego lenna Yang, przyjęła się głównie w krajach zachodnich. W Chinach używa się nazwy Chang Jiang, chociaż stosuje się także określenia Da Jiang (chin.: 大江; dosł. „Wielka Rzeka”) lub po prostu Jiang (chin.: 江; dosł. „Rzeka”). W swym górnym odcinku, powyżej Kotliny Syczuańskiej, rzeka nosi nazwę Jinsha Jiang (chin.: 金沙江); w obrębie Wyżyny Tybetańskiej ma jeszcze kilka lokalnych nazw.

Yuan Jiang (chin. 沅江; pinyin: Yuán Jiāng) – rzeka w Chinach, głównie w prowincji Hunan. Powstaje z połączenia potoków na Wyżynie Junnan-Kuejczou, uchodzi do jeziora Dongting Hu połączonego z Jangcy. Długość rzeki wynosi ok. 850 km, żegluga na niej jest ograniczona z powodu wielu progów w korycie rzeki.

Xiang Jiang (chin.: 湘江; pinyin: Xiāng Jiāng) – rzeka w południowo-wschodnich Chinach, największa rzeka prowincji Hunan, a także największy dopływ Jangcy. Źródło rzeki znajduje się w Górach Południowochińskich (Kuangsi). W górnym biegu rzeka jest połączona kanałem Lingqu z rzeką Li Jiang. Jej długość wynosi 817 km, a powierzchnia dorzecza to ok. 95 tys. km², średni przepływ wody 2270 m³. Xiang Jiang uchodzi do jeziora Dongting Hu, które jest połączone z Jangcy.

Przypisy

↑ 河流和湖泊 (chiń.). gov.cn. [dostęp 2011-04-29].
↑ Andrzej Maryański, Andrzej Halimarski: Chiny. s. 73.
Andrzej Maryański, Andrzej Halimarski: Chiny. s. 241.
Avijit Gupta: Large Rivers: Geomorphology and Management. Chichester: John Wiley & Sons Ltd, 2007. ISBN 978-0-470-84987-3.
Andrzej Maryański, Andrzej Halimarski: Chiny. s. 235.
Andrzej Maryański, Andrzej Halimarski: Chiny. s. 74.
Peter Gevorkian: Alternative Energy Systems in Building Design. New York: McGraw-Hill, 2010. ISBN 978-0-07-162147-2.
Andrzej Maryański, Andrzej Halimarski: Chiny. s. 174.
Yangtze River (ang.). Britannica Online Encyclopedia. [dostęp 2011-04-29].

Bibliografia

* Andrzej Maryański, Andrzej Halimarski: Chiny. red. Hanna Krzysztofik. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1980. ISBN 83-01-00952-7.

Zhenjiang (chin. upr. 镇江; chin. trad. 鎮江; pinyin Zhènjiāng Wade-Giles Chen-chiang) - miasto o statusie prefektury miejskiej we wschodnich Chinach, w prowincji Jiangsu, nad rzeką Jangcy. W 2004 r. miasto to na powierzchni 3 847 km² zamieszkiwało 643 000 osób.

Ziemia (łac. Terra) − trzecia licząc od Słońca, a piąta co do wielkości planeta Układu Słonecznego. Pod względem średnicy, masy i gęstości jest to największa planeta skalista Układu.