Janusz III - Polski Serwis Naukowy

Wizerunek Janusza III na płycie nagrobnej

Ostatni książęta mazowieccy – Janusz, Stanisław i Anna

Janusz, ostatni książę Mazowsza, Jan Matejko (1879)

Miejsce pochówku Janusza i Stanisława mazowieckich w bazylice archikatedralnej św. Jana w Warszawie

Janusz III (ur. zimą 1502 r., zm. w nocy z 9 na 10 marca 1526) – książę mazowiecki, razem z bratem panujący w Czersku, Warszawie, Liwie, Zakroczymiu i Nurze w latach 1503-1524 (do 1518 regencja). Po śmierci brata Stanisława od 1524 samodzielny władca. Ostatni książę mazowiecki z dynastii Piastów.

Zakroczym – miasto w woj. mazowieckim, w powiecie nowodworskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Zakroczym. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. warszawskiego. Leży na prawym brzegu Wisły.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Życiorys

Dzieciństwo

Janusz III był młodszym synem księcia mazowieckiego Konrada III i wojewodzianki wileńskiej Anny Radziwiłł.

W związku ze śmiercią ojca w 1503 roku Janusz III wraz ze starszym bratem Stanisławem znalazł się pod opieką regencji kierowanej przez matkę Annę Radziwiłł. Początkowo wydawało się, że książęcy bracia przejmą tylko Ziemię Czerską, do której Konrad III Rudy miał uprawnienia dziedziczne. W końcu jednak król Polski Aleksander Jagiellończyk, obawiając się protestów szlachty, zdecydował się dopuścić 14 marca 1504 obu Konradowiczów dożywotnio do całości dziedzictwa. Dziedziczną władzę książęta zachowali jak dotąd na Mazowszu Czerskim.

Anna (ur. ok. 1498, zm. po 26 stycznia 1557 w Jarosławiu) – księżna mazowiecka z dynastii Piastów. Ostatnia przedstawicielka linii Piastów mazowieckich.

Bona Sforza d’Aragona (ur. 2 lutego 1494 w Vigevano, zm. 19 listopada 1557 w Bari) – od 1518 królowa Polski i wielka księżna litewska, księżna Rusi, Prus i Mazowsza itd., księżna Bari i Rosano, spadkobierczyni pretensji do Królestwa Jerozolimy od roku 1524. Żona Zygmunta Starego, matka Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki.

Rządy z bratem

Pieczęć Janusza III i Stanisława mazowieckich

Pomimo wcześniejszego osiągnięcia przez Stanisława i Janusza III pełnoletności regencja matki trwała aż do 1518 roku i zakończyła się dopiero w wyniku rozruchów szlachty zaniepokojonej niekończącymi się rządami księżnej wdowy. Fakt objęcia formalnych rządów przez książąt nie zmienił stosunków wewnętrznych i Anna zachowała aż do swej śmierci w marcu 1522 roku realną władzę.

Czersk – wieś w gminie Góra Kalwaria w powiecie piaseczyńskim w województwie mazowieckim. Przez Czersk z Coniewa do Brzumina prowadzi droga wojewódzka nr 739, która łączy wieś z drogą krajową nr 79

Szlachta (z niem. Geschlecht - ród) – wyższa warstwa społeczna, wywodząca się ze stanu rycerskiego w społeczeństwie feudalnym. Szlachta posiadała zespół przywilejów społecznych, z których najbardziej podstawowym był przywilej posiadania ziemi. Przynależność do szlachty łączyła się z obowiązkiem służby wojskowej.

W 1518 roku bracia wzięli udział w uroczystościach zaślubin w Krakowie króla Polski Zygmunta Starego z Boną Sforzą, zaś w latach 1519-1520 – w wojnie Polski z zakonem krzyżackim.

Aż do śmierci brata Stanisława w 1524 roku Janusz nie otrzymał własnej dzielnicy, pozostając w tzw. niedziale.

Podobnie jak Stanisław, również Janusz III nie stronił od mocnego alkoholu i kobiet.

Piastowie – pierwsza historyczna dynastia panująca w Polsce od ok. 960 do 1370 roku. Za jej protoplastę uchodzi na półlegendarny Piast, syn Chościska, rataj spod Gniezna. Syn Piasta, Siemowit, (IX wiek) został księciem Polan. Pierwszym władcą z dynastii Piastów, którego historyczność nie jest kwestionowana, był Mieszko I (zm. 992), prawnuk Siemowita.

Regent – uprawniona osoba, sprawująca władzę w imieniu monarchy, gdy ten nie może wykonywać swoich obowiązków, np. z powodu małoletności, nieobecności w kraju lub poważnej choroby.

Otrucie

Śmierć 8 sierpnia 1524 brata Stanisława uczyniła z Janusza III samodzielnym władcą większej części Mazowsza. Nie na długo jednak, gdyż już w nocy z 9 na 10 marca 1526 Janusz III zmarł bezpotomnie jako ostatni książę mazowiecki z rodu Piastów.

Zygmunt I Stary mógł teraz bez przeszkód inkorporować Mazowsze do Korony na mocy wcześniejszych układów. Ostatnie rozpaczliwe próby ratowania niezależności Mazowsza podjęła siostra zmarłych przedwcześnie książąt, Anna, jednak bez rezultatu. Pogrzeb ostatniego Piasta w kolegiacie św. Jana odbył się z tego powodu dopiero parę miesięcy później.

Marcin Bielski, Marcin Wolski herbu Prawdzic (ur. ok. 1495 we wsi Biała pod Pajęcznem w ziemi Sieradzkiej, zm. 18 grudnia 1575) – żołnierz, historyk i renesansowy poeta satyryczny.

Bracia niedzielni – pojęcie prawne funkcjonujące w średniowiecznej i nowożytnej Polsce, oznaczające fakt wspólnego panowania dwóch lub większej liczby książąt nad jednym terytorium (dzielnicą).

Śmierć w krótkim czasie młodych dwudziestoparoletnich książąt – Stanisława i Janusza III – wywołała podejrzenie nienaturalności ich zgonów. Wśród oskarżanych najczęściej wskazywano na wojewodziankę płocką Katarzynę Radziejowską, która była podobno nieszczęśliwie w książętach zakochana. W przypadku Janusza podejrzenia kierowano również na starostę błońskiego Piotra Jordanowskiego, który miał za pomocą niejakiego Mrokowskiego zakupić truciznę u znanego płockiego aptekarza Jana Altensee.

Stanisław mazowiecki (ur. 17 maja 1500, zm. 8 sierpnia 1524) – książę mazowiecki, razem z bratem panujący w Czersku, Warszawie, Liwie, Zakroczymiu i Nurze w latach 1503-1524 (do 1518 r. regencja).

Zygmunt I Stary, lit. Žygimantas Senasis, biał. Жыгімонт Стары (ur. 1 stycznia 1467 w Kozienicach, zm. 1 kwietnia 1548 w Krakowie) – od 1506 król polski i wielki książę litewski. Przedostatni z dynastii Jagiellonów na tronie polskim.

Na Mazowszu oskarżenia padały coraz częściej i w końcu posypały się nawet wyroki śmierci. Ostatecznie wyjaśnieniem sprawy śmierci książąt zdecydował się zająć osobiście Zygmunt Stary, który powołał do życia specjalną komisję.

9 lutego 1528 król wydał edykt, w którym stwierdzał, że książęta "nie sztuką ani sprawą ludzką, lecz z woli Pana Wszechmogącego z tego świata zeszli".

Pomimo tego pogłoski szerzyły się dalej i coraz powszechniej zaczęto oskarżać polską królową, Bonę Sforzę.

Liw – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie węgrowskim, w gminie Liw. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa siedleckiego.

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Jednym z powodów śmierci Janusza mogła być przyczyna podana przez kronikarza Marcina Bielskiego, tzn. zatrucie alkoholem.