Janusz Radziwiłł (młodszy) herbu Trąby (ur.12 grudnia 1612, w Popieli, zm. 31 grudnia 1655, w Tykocinie) – hetman wielki litewski od 1654, wojewoda wileński od 1653, starosta generalny żmudzki i hetman polny litewski od 1646, podkomorzy wielki litewski od 1633, starosta kamieniecki, kazimierski, sejwejski.

Syn Krzysztofa Radziwiłła.

Życiorys

Podobnie jak cała kiejdańsko-tykocińska linia Radziwiłłów był wyznania ewangelicko-reformowanego. Najpotężniejszy magnat swojej epoki, był niemal udzielnym władcą Litwy, prowadził samodzielną politykę zagraniczną, oddając się – podczas potopu szwedzkiego pod protektorat króla Szwecji, wiążąc z Hohenzollernami, spiskując z Wołoszczyzną i Siedmiogrodem, słynął z przepychu, hojności i buty.

Wybitny dowódca Rzeczypospolitej, o wysokich umiejętnościach militarnych, doskonałym wykształceniu wojskowym, umiejętności utrzymywania żelaznej dyscypliny w wojsku, lecz także skłonnościach do podejmowania nadmiernego ryzyka i okrucieństwa. Protektor kalwinizmu na Litwie.

Kunsztu wojennego uczył się przy ojcu, razem z którym wziął udział w wojnie smoleńskiej. Po kapitulacji rosyjskiej armii Szeina jemu przypadł zaszczyt wkroczenia 25 lutego 1634 roku wraz z regimentem piechoty do obozu rosyjskiej armii, by zatknąć polskie chorągwie i przejąć sprzęt obozowy.

Po wybuchu powstania Chmielnickiego na czele armii Wielkiego Księstwa Litewskiego walczył z Kozakami. W 1649 odniósł świetne zwycięstwo w bitwie pod Łojowem. Zajął Kijów w kampanii 1651. Przeciwnik ugody białocerkiewskiej. Niechętny Janowi Kazimierzowi, stał na czele opozycji na Litwie. Po najeździe Rosji na Rzeczpospolitą 1654 bezskutecznie próbował powstrzymać przeważające siły moskiewskie. Odniósł zwycięstwo nad częścią armii rosyjskiej w bitwie pod Szkłowem ale został rozbity pod Szepielewiczami. Przegrał też pod Nowym Bychowem i Wilnem. Był częściowo winny nieprzygotowaniu do obrony Smoleńska, kluczowej twierdzy nadgranicznej. Przez długi czas utrudniał bowiem objęcie jej przez nowo mianowanego wojewodę Obuchowicza, a następnie nie w pełni wywiązał się z obowiązku udzielenia mu pomocy w przygotowaniu twierdzy do oblężenia. Po upadku Wilna, w kampanii wiosennej 1655 r., przedsięwziął szereg nieudanych operacji, wynikających z chęci oddalenia od siebie zarzutów o bierność. Obwiniając Jana Kazimierza o nieprzygotowanie Rzeczypospolitej do obrony, jedyny ratunek dla Litwy widział w zerwaniu unii z Polską i stworzeniu księstwa, rządzonego przez Radziwiłłów pod protekcją Szwecji.

Kalkulacje polityczne i niechęć do Jana Kazimierza skłoniły go, po najeździe Szwedów na Polskę w 1655 r., do zawarcia układu z przedstawicielem Karola X Gustawa w Kiejdanach, który to układ uznawał protektorat Szwecji nad Litwą. Układ w Kiejdanach został podpisany 20 września czyli już po kapitulacji Krakowa przed Szwedami (17 września). Jednak pozostałe rody litewskie (w tym także Radziwiłłowie z linii na Ołyce i Nieświeżu), obawiając się dominacji hetmana, wystąpili – wraz z dużą częścią wojsk litewskich – przeciwko niemu. Pokonany w polu, ciężko chory, uzależniony militarnie i finansowo (jego dobra na Litwie były regularnie rabowane przez przeciwników) od Szwedów, prowadził walki na Podlasiu z konfederacją tyszowiecką wierną Janowi Kazimierzowi pod dowództwem Pawła Sapiehy. Zmarł w oblężonym Tykocinie tuż przed jego zdobyciem. Pochowany w Kiejdanach.