Jarząb - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy rodzaju drzew i krzewów. Zapoznaj się również z: Jarząb – wieś w województwie świętokrzyskim.

Owoce jarząbu pospolitego

Jarząb mączny

Liście (Sorbus cashmiriana)

Jarząb (Sorbus L.) – rodzaj drzew i krzewów należący do rodziny różowatych (Rosaceae). Należy do niego według niektórych ujęć taksonomicznych ok. 100 gatunków występujących na półkuli północnej, szczególnie w strefie umiarkowanej. Jest też wiele mieszańców. Gatunkiem typowym jest Sorbus aucuparia L..

Jarząb mączny, syn. mąkinia (Sorbus aria Crantz) – gatunek rośliny wieloletniej należący do rodziny różowatych (Rosaceae). Występuje w stanie dzikim w Europie, z wyjątkiem niektórych części na południowym wschodzie, na Kaukazie, w Makaronezji i Afryce Północnej. W Polsce występuje w reglu dolnym w Karkonoszach, Tatrach i w Pieninach, rzadko na niżu. Jest u nas także sadzony

Krzew - roślina wieloletnia o zdrewniałej łodydze, czasem także korzeniach, przekraczająca 0,5 m wysokości. Krzewy mają krótki pęd główny, z którego wyrastają równorzędne, rozgałęziające się pędy boczne. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej, która u drzew przechodzi przez system pędowy. W rozwoju krzew powstaje przez rozwój pączków bocznych, znajdujących się u nasady pędu głównego, który zostaje szybko opanowany przez tworzące się liczne pędy boczne i wcześnie zamiera. Krzewy mają korzeń palowy, podobnie jak drzewa.

Morfologia

Liście Mają piłkowany brzeg, są pojedyncze (wrębne, klapowane) lub dzielne, pierzasto złożone. Kwiaty Najczęściej białe, niewielkie, w podbaldachach. Kwiaty pachną nieprzyjemnie (trimetyloamina). Kwitną w maju, czerwcu. Owoce Nieduże, jabłkowate, czerwone lub pomarańczowe, brązowe, żółte, różowe, białe.

Biologia i ekologia

Siedlisko: jarząby występują na glebach przeciętnych, chociaż większość gatunków preferuje gleby żyzne i świeże, miejsca słoneczne. Zwykle dobrze też znoszą półcień.

Jarząb szerokolistny (Sorbus latifolia) – gatunek rośliny należący do rodziny różowatych. Dziko rośnie w Anglii, w środkowej i południowo-zachodniej Europie oraz północnej Afryce (w Algierii).

Jarząb grecki (Sorbus graeca (Spach) Kotschy) – gatunek rośliny z rodziny różowatych (Rosaceae). Według nowszych ujęć taksonomicznych jest to synonim gatunku Sorbus umbellata (Desf.) FritschA. Kerner, Sched. fl. exs. austro-hung. 7:18, no. 2449. 1896.

Systematyka

Synonimy

Ariosorbus Koidz., Hahnia Medik., Micromeles Decne., Torminalis Medik. Pozycja systematyczna wg Angiosperm Phylogeny Website (2001...)

Rodzaj Sorbus należy do rodziny różowatych (Rosaceae), zaliczanej do obszernego rzędu różowców (Rosales) i wraz z nim do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych. W obrębie rodziny należy do podrodziny Spiraeoideae, plemienia Pyreae, podplemienia Pyrinae.

Owoc (łac. fructus) - w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka i ewentualnie dna kwiatowego zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Rosanae Takht., rząd różowce (Rosales Perleb), podrząd Rosineae Rchb., rodzina różowate (Rosaceae Juss.), plemię Sorbeae Koehne, rodzaj jarząb (Sorbus L.).

Jarząb szwedzki (Sorbus intermedia) – . W Polsce osiąga południową granicę; w stanie dzikim występuje tylko na Pomorzu – w lasach nad . Coraz częściej spotykany w lasach i zaroślach niemal całej Polski za sprawą rozsiewania się drzew uprawianych na terenach zieleni. W północnych i północno-wschodnich Niemczech i w zachodniej Polsce jest nierzadkim drzewem alejowym przy ulicach i w zadrzewieniach śródpolnych.

Drzewa – grupa . Do drzew zalicza się niekiedy rośliny posiadające . Bardziej zawężone definicje wyłączają wieloletnie rośliny o zdrewniałych łodygach, które nie posiadają zdolności przyrostu na grubość i nie tworzą korony ze zdrewniałych rozgałęzień łodygi. Dział botaniki zajmujący się drzewami to dendrologia (gr. δένδρον – drzewo). W Polsce kilkadziesiąt tysięcy najstarszych i najbardziej okazałych drzew podlega ochronie prawnej jako pomniki przyrody.

Gatunki dziko rosnące w Polsce

jarząb brekinia, brzęk (Sorbus torminalis (L.) Crantz)

jarząb grecki (Sorbus graeca (Spach) Kotschy)

jarząb karpacki (Sorbus carpatica Borbás)

jarząb mączny (Sorbus aria (L.) Crantz)

jarząb nieszpułkowy (Sorbus chamaemespilus (L.) Crantz)

jarząb pospolity, j. zwyczajny, jarzębina (Sorbus aucuparia L. em. Hedl.)

jarząb sudecki, (Sorbus sudetica (Tausch.) Fritsch.)

jarząb szwedzki (Sorbus intermedia (Ehrh.) Pers.)

Pozostałe gatunki, głównie uprawiane (wybór)

Sorbus americana Marsh. – jarząb amerykański

Sorbus californica Greene

Sorbus cashmiriana Hedl. – jarząb kaszmirski

Sorbus commixta Hedl. – jarząb dalekowschodni

Sorbus decora (Sarg.) Schneid.

Sorbus domestica L. – jarząb domowy

Sorbus dumosa Greene

Sorbus gracilis (Siebold & Zucc.) K. Koch

Sorbus ×hostii (J. Jacq.) Heynh. – jarząb Hosta

Sorbus hupehensis C. K. Schneid.

Sorbus ×hybrida L.– jarząb pośredni

Sorbus latifolia (Lam.) Pers. – jarząb szerokolistny

Sorbus megalocarpa Rehder

Sorbus prattii Koehne

Sorbus reducta Diels

Sorbus sambucifolia (Cham. & Schlecht.) M. Roemer

Sorbus sargentiana Koehne

Sorbus scalaris Koehne

Sorbus scopulina Greene

Sorbus sitchensis M. Roemer

Sorbus ×thuringiaca (Nyman) Schonach – jarząb turyngski

Sorbus vilmorinii C. K. Schneid. – jarząb Vilmorina

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o jarzębinie

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-20].
↑ Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-03-09].
↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-04-02].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Sorbus (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-03-09].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.