Jaser Arafat (ياسر عرفات; ur. 24 sierpnia 1929 w Kairze jako Muhammad Abd al-Rauf Arafat al-Kudwa al-Hussajni, znany także jako Abu Ammar, zm. 11 listopada 2004 w szpitalu wojskowym Percy w Clamart) – najbardziej znany polityk i przywódca palestyński, laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 1994 r, Człowiek Roku 1993 według magazynu Time wspólnie z Nelsonem Mandelą, Frederikiem de Klerkiem i Icchakiem Rabinem.

Krótka biografia

Był jednym z najbardziej znanych polityków w świecie arabskim, głównie wśród Palestyńczyków. Brał udział w wojnach wyzwoleńczych z Izraelem. Był współzałożycielem, a później w roku 1965 stanął na czele największej palestyńskiej organizacji zbrojnej Al-Fatah.

Był także jednym z założycieli, a od lutego 1969 roku przewodniczącym OWP. Pod jego kierownictwem Al-Fatah stopniowo ewoluowała od walki zbrojnej jako głównej metody na drodze do niepodległości na rzecz szukania politycznych rozwiązań. To doprowadziło do sporów i konfliktów z ekstremistycznymi organizacjami palestyńskimi takimi jak Hamas. W 1974 roku OWP uzyskała status obserwatora przy ONZ, a Arafat trybunę do propagowania racji Palestyńczyków jako ważnych dla sprawy pokoju na Bliskim Wschodzie. W 1988 roku Arafat proklamował powstanie Niezależnego Państwa Palestyńskiego, a w 1989 roku w Tunisie został powołany na emigracyjnego prezydenta Palestyny. Doprowadził do usunięcia z Karty Palestyńskiej postanowienia o konieczności zniszczenia państwa Izrael.

Jaser Arafat z Billem Clintonem i Ehudem Barakiem

Podjął negocjacje pokojowe z Izraelem (w Madrycie, a później w Oslo), które doprowadziły do zawarcia porozumienia 13 września 1993 roku w Waszyngtonie, o autonomii w Strefie Gazy i Jerychu. Zostało ono zawarte pod patronatem prezydenta USA Billa Clintona. Wraz z Szymonem Peresem i Icchakiem Rabinem został laureatem Pokojowej Nagrody Nobla w roku 1994. W 1995 roku był sygnatariuszem porozumienia o rozszerzeniu autonomii. Arafat przeniósł swą siedzibę do Strefy Gazy. 20 stycznia 1996 roku zostały przeprowadzone wybory na terenach Autonomii Palestyńskiej. Została wybrana Rada Palestyńska, a Arafat został prezydentem.

Chory Arafat 29 października 2004 roku udał się na leczenie do Paryża. Był to pierwszy (i ostatni) wyjazd Arafata z Ramallah od trzech lat. Na początku listopada stan Arafata bardzo się pogorszył dlatego część uprawnień dotyczących bezpieczeństwa i finansów przekazano premierowi Autonomii Palestyńskiej Ahmedowi Korei. Wojska izraelskie na Zachodnim Brzegu Jordanu i w Strefie Gazy z tego powodu postawiono w stan gotowości.

11 listopada, po dwóch tygodniach sprzecznych doniesień prasowych dotyczących stanu zdrowia Arafata (w tym kilku informujących o jego śmierci), przywódcy palestyńscy ogłosili śmierć przewodniczącego Autonomii Palestyńskiej. Jego ciało zostało przetransportowane do Kairu, gdzie 12 listopada odbyły się uroczystości pogrzebowe, w których wzięli udział przywódcy państw świata arabskiego i innych. Zwłoki zostały następnie przeniesione do Ramallah, która została wyznaczona na miejsce pochówku Arafata.

Długa biografia

Wczesne lata

Jaser Arafat w 1940 roku

Rodzina jego ojca pochodziła częściowo z Egiptu, matka pochodziła z rodziny znanego kupca rybnego z Jerozolimy. Oficjalnie urodził się 4 sierpnia 1929 r. w Jerozolimie, aczkolwiek miejsce i data są dyskusyjne – niektóre źródła podają Kair (24 sierpnia 1929, według kairskiego rejestru urodzeń) lub Strefę Gazy. Twierdzenia, że Arafat był spokrewniony przez matkę z jerozolimskim klanem Husseini, są podważane przez palestyńskiego historyka Saida Aburisha, biorąc pod uwagę to, że Husseini są od strony ojca. W nieautoryzowanej biografii (Arafat: From Defender to Dictator, Bloomsbury Publishing, 1998) Aburish twierdzi, że "młody Arafat starał się uwierzytelnić w Palestynie, mając w perspektywie swoje ewentualne aspiracje do przywództwa i... nie mógł sobie pozwolić na przyznanie się do jakichkolwiek faktów, które podważałyby jego palestyńską tożsamość... Arafat uparcie uwieczniał swoją legendę, że urodził się w Jerozolimie i był spokrewniony z klanem Husseini z tego miasta".

Dzieciństwo Arafata było podzielone między Kair i Jerozolimę, gdzie mieszkał przez 4 lata u wuja po śmierci swojej matki. Arafat uczęszczał na Uniwersytet Króla Fuada I, później przemianowany na Uniwersytet Kairski., i starał się zrozumieć judaizm i syjonizm, angażując się w dyskusje z Żydami i czytając publikacje Theodora Herzla i innych syjonistów. W 1946 stał się jednak palestyńskim nacjonalistą i zajął się w Egipcie przemycaniem broni dla organizacji arabskich w Palestynie. W czasie wojny arabsko-izraelskiej w 1948 r. Arafat opuścił uniwersytet i starał się przedostać do Palestyny, aby dołączyć do bojowników walczących o jej niezależność. Został jednak zatrzymany przez żołnierzy egipskich, rozbrojony i odesłany w głąb kraju, gdyż nie chciano dopuszczać słabo uzbrojonych i wyszkolonych ochotników do strefy wojennej. Po powrocie na uniwersytet Arafat dołączył do Bractwa Muzułmańskiego i w latach 1952-1956 pełnił funkcję przewodniczącego Związku Studentów Palestyńskich. W 1956 ukończył uczelnię ze stopniem inżyniera budownictwa lądowego, a w czasie kryzysu sueskiego służył jako podporucznik w armii egipskiej.

W 1957 razem z grupą uchodźców ze Strefy Gazy założył organizacje Al-Fatah, której celem było ustanowienie niepodległego państwa palestyńskiego. Pierwszą operacją komanda była w 1964 r. nieudana próba wysadzenia w powietrze izraelskiej stacji pomp.

W 1964 została utworzona Organizacja Wyzwolenia Palestyny, jako polityczna organizacja jednocząca wszystkie grupy oporu pod sztandarem niepodległości Palestyny. 3 lutego 1969 roku po raz pierwszy pojawił w Kairze się na sesji palestyńskiego parlamentu i został wybrany na przewodniczącego Komitetu Wykonawczego Wyzwolenia Palestyny Po wojnie sześciodniowej Izrael zaczął atakować organizacje palestyńskiego ruchu oporu. W 1968 zaatakował Al-Fatah w jordańskiej wiosce Al-Karameh – w walce zginęło 150 bojowników palestyńskich i 29 żołnierzy izraelskich. Pomimo ciężkich strat, Al-Fatah uznała bitwę za zwycięstwo, gdyż siły izraelskie ostatecznie się wycofały. Był to punkt zwrotny, gdyż pokazał, że opór może przynosić efekty. Wielu Palestyńczyków uważało Al-Fatah i Arafata za bohaterów, którzy odważyli się stawić czoła znacznie potężniejszej armii izraelskiej, a wielu młodych Palestyńczyków zaczęło wstępować do organizacji, która wkrótce stała się dominującym skrzydłem w OWP. Arafat został w 1971 r. głównodowodzącym Palestyńskich Sił Rewolucyjnych i głową wydziału politycznego OWP.

Jordania

Pod koniec lat 60. między palestyńskimi grupami ruchu oporu a rządem jordańskim narastały napięcia. Palestyńczycy zdołali przejąć kontrolę nad kilkoma strategicznymi pozycjami w Jordanii, łącznie z rafinerią ropy Az Zarq. Jordania, uważając to za rosnące zagrożenie dla swojej suwerenności i bezpieczeństwa, zdecydowała się rozbroić milicje palestyńskie. Otwarte walki między nimi a armią jordańską wybuchły w czerwcu 1970 r.

Rządy arabskie próbowały negocjować pokojowe rozwiązanie, jednak rząd jordański odpowiedział eskalacją akcji represyjnych; 16 września król Jordanii Husajn ogłosił stan wojenny. Tego samego dnia Arafat został mianowany naczelnym dowódcą Palestyńskiej Armii Wyzwolenia – regularnej siły wojskowej OWP. W wybuchłej wojnie domowej OWP miało aktywne wsparcie ze strony Syrii, która 200 czołgami najechała na Jordanię. Zaangażowane też zostały USA i Izrael: Amerykańska marynarka wojenna przemieściła swoją Szóstą Flotę do wschodniej części Morza Śródziemnego, a Izrael rozmieścił swoje oddziały tak, aby były gotowe do niesienia pomocy zagrożonej Jordanii. Do 24 września armia jordańska odzyskała przewagę, a OWP zgodziła się na zawieszenie broni.

Liban

Arafat, Berlin (1971)

Po usunięciu go z Jordanii, Arafat przeniósł się do Libanu. Z powodu słabości libańskiego rządu OWP była w stanie działać tam niemal jak niezależne państwo. Bojownicy palestyńscy nieustannie przypuszczali przez granicę ataki przeciwko izraelskiej infrastrukturze cywilnej i wojskowej – Izrael odpowiadał ograniczonymi atakami na Liban.

We wrześniu 1972 r. organizacja Czarny Wrzesień, uważana za jedną z odnóg Al-Fatah, porwała i zabiła w czasie Igrzysk Olimpijskich w Monachium 11 izraelskich sportowców. Zabójstwo zostało potępione na całym świecie i Arafat publicznie musiał się odżegnywać od jakiekolwiek udziału w tym ataku.

W 1974 r. Arafat rozkazał OWP wstrzymać akty przemocy poza terytorium Izraela, Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy. Krytycy twierdzili, że był to akt nieszczery, gdyż Al-Fatah kontynuował swoje ataki przeciwko izraelskim cywilom; co więcej, w drugiej połowie lat 70. pojawiły się liczne lewicowe organizacje palestyńskie, które przeprowadzały ataki przeciwko celom cywilnym zarówno w Izraelu, jak i poza jego terytorium. Izrael twierdził, że Arafat sprawuje kontrolę nad tymi organizacjami i stąd nie ma zamiaru porzucić terroryzmu jako środka polityki, jednak palestyński przywódca stale odżegnywał się od odpowiedzialności za działania tych grup. W tym samym czasie Arafat był pierwszym przedstawicielem organizacji pozarządowej, któremu pozwolono przemawiać na sesji plenarnej Narodów Zjednoczonych, a przywódcy arabscy uznali OWP za jedynego uprawnionego rzecznika narodu palestyńskiego. OWP uzyskała pełne członkostwo Ligi Arabskiej.

OWP odegrała ważną rolę w libańskiej wojnie domowej; niektórzy chrześcijanie libańscy utrzymywali, że Arafat i OWP są odpowiedzialni za śmierć dziesiątek tysięcy libańskich cywilów, chociaż nigdy nie zostało to podparte żadnym dochodzeniem.

W czasie wojny domowej Arafat sprzymierzył OWP z lewicowymi muzułmanami, jednak prezydent Syrii Assad, obawiający się utraty władzy, zmienił stronę i wysłał armię na pomoc prawicowym chrześcijańskim falangistom. Pierwsza faza wojny domowej zakończyła się oblężeniem i upadkiem palestyńskiego obozu uchodźców Tal al-Zaatar, a sam Arafat ratował się ucieczką, w której pomogli mu Saudyjczycy i Kuwejtczycy.

Izrael, sprzymierzając się z libańskimi chrześcijanami, przeprowadził dwie zakrojone na szeroką skalę inwazje Libanu. W pierwszej (Operacja Litani, w 1978) armia izraelska i Armia Libanu Południowego zajęły wąski pas ziemi, określony jako strefa bezpieczeństwa. W drugiej (operacja Pokój dla Galilei, 1982) Izrael rozszerzył strefę okupacji na większą część południowego Libanu, ale w 1985 r. musiał się wycofać do strefy bezpieczeństwa. To w tym czasie Arafat rozpoczął swoją osobistą wojnę z Szaronem. Szaron powiedział potem, że miał okazję zabicia Arafata w Bejrucie, ale zrezygnował z tego zamiaru. Sam Arafat ledwo uszedł śmierci w innej sytuacji, ale 200 osób zginęło, gdy kierowana laserem izraelska bomba zniszczyła budynek mieszkalny, z którego wyszedł kilka chwil wcześniej.

W czasie drugiej interwencji izraelskiej miały miejsce masakry w obozach uchodźców Sabra i Szatila. Libańscy falangiści (maroniccy chrześcijanie) zabili od 460 do 3500 osób (najczęściej pada liczba 2000 ofiar) – milicje libańskie zostały przepuszczone do obozów przez armię izraelską, tuż po zabiciu chrześcijańskiego prezydenta Libanu, Baszira Dżemajela.

Izraelskie inwazje na Liban i masakra palestyńskich cywilów pogłębiła nienawiść między Palestyńczykami a ówczesnym ministrem obrony Szaronem, którego izraelska komisja badająca wydarzenia w Libanie uznała za odpowiedzialnego za dopuszczenie do masakry i zmusiła do rezygnacji ze stanowiska.

Arafat był teraz atakowany ze wszystkich stron – libańskich chrześcijan, Syryjczyków i Izrael. Prezydent Syrii Assad zachęcał członków Al-Fatah do buntu przeciwko Arafatowi. Przywódca OWP uznał, że jedynym wyjściem jest wyjazd z Libanu, co zagwarantowały mu zaangażowane politycznie w konflikt państwa europejskie. Miejscem wygnania miał być Tunis.

Tunezja

We wrześniu 1982 r., w czasie drugiej izraelskiej inwazji Libanu, Stany Zjednoczone wynegocjowały zawieszenie broni, w ramach którego Arafat i OWP miały opuścić Liban. Palestyński przywódca przybył z całym kierownictwem organizacji do Tunezji, która pozostała centrum jego operacji aż do 1993 r.

W latach 80. Arafat otrzymywał pomoc z Iraku, która pozwoliła mu zrekonstruować OWP. Było to szczególnie widoczne w czasie Pierwszej Intifady, w grudniu 1987 r. W ciągu kilku tygodni Arafat przejął kontrolę nad rewoltą i to dzięki pozycji Al-Fatah niepokoje społeczne mogły trwać praktycznie bez końca.

15 listopada 1988 r. OWP ogłosiła utworzenie niepodległego państwa palestyńskiego i rząd na uchodźstwie, który zgłaszał roszczenia do całej Palestyny, zdefiniowanej przez Brytyjski Mandat Palestyny, odrzucając ideę podziału. 13 grudnia 1988 Arafat poparł rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ, obiecał przyszłe uznanie Izraela i odrzucił terroryzm we wszystkich formach, włączając w to terroryzm państwowy. Oświadczenie Arafata zostało poparte przez USA, które naciskały na uznanie Izraela jako konieczny punkt wyjścia w negocjacjach pokojowych w Camp David. Było to odejście od jednego z pierwotnych celów OWP – zniszczenia Izraela – w kierunku utworzenia dwóch oddzielnych jednostek politycznych: państwa Izrael w granicach z linii demarkacyjnej z 1949 r. i państwa palestyńskiego składającego się z dwóch terytoriów – tzw. Zachodniego Brzegu, czyli terenu na zachodnim brzegu rzeki Jordan, oraz Strefy Gazy, przy granicy z Egiptem. Jednak 2 kwietnia 1989 Arafat został wybrany przez Palestyńską Radę Narodową na prezydenta państwa palestyńskiego, jednostki, która rościła sobie prawa do całego terytorium Palestyny w granicach mandatu brytyjskiego, odrzucając idę podziału.

17 lipca 1990 r. Arafat ożenił się z Suhą Tawil, palestyńską katoliczką pracującą dla OWP w Tunezji, która przeszła uprzednio na islam.

W czasie madryckich rozmów pokojowych w 1991 r. Izrael po raz pierwszy prowadził otwarte negocjacje z OWP. Arafat jako jedyny arabski przywódca sprzeciwił się atakowi USA na Irak, który zajął Kuwejt, i Stany Zjednoczone zaczęły go bojkotować, utrudniając trwające izraelsko-palestyńskie negocjacje pokojowe.

Autonomia Palestyńska

Stany Zjednoczone kontynuowały nacisk na obie strony do podjęcia negocjacji, co doprowadziło w 1993 r. do umów w Oslo. Głównym punktem była umowa o wzajemnym uznaniu Izraela i OWP, wycofaniu się Izraela z Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy oraz wdrożenie palestyńskiego samostanowienia. Za inicjatywę pokojową Arafat, Szymon Peres i Icchak Rabin zostali nagrodzeni w 1994 r. pokojową Nagrodą Nobla.

Jaser Arafat w 1999 r

20 stycznia 1996 Arafat został wybrany na prezydenta Autonomii Palestyńskiej, tymczasowej jednostki powstałej na mocy umów z Oslo. Otrzymał 87% głosów (kontrkandydatem był Samiha Khalil). Niezależni obserwatorzy międzynarodowi stwierdzili, że wybory były wolne i uczciwe. Następny wybory zostały wyznaczone na styczeń 2002, ale potem odłożone na skutek niemożliwości prowadzenia kampanii wskutek ataków izraelskich i ograniczenia prawa do poruszania się na terytoriach okupowanych przez Izrael.

W połowie 1996 r. miały miejsce samobójcze zamachy bombowe, w których zginęła pewna liczba Izraelczyków – Izrael odpowiedział atakami, zabijając setki Palestyńczyków. Premierem Izraela został Beniamin Netanjahu, zaś stosunki między obu państwami stały się jeszcze bardziej wrogie na skutek wzajemnych ataków i kontrataków. Netaniahu aktywnie utrudniał utworzenie państwowości palestyńskiej zarysowanej w porozumieniach z Oslo. W 1998 r. interweniował prezydent Bill Clinton, organizując spotkanie obu przywódców, czego rezultatem było Memorandum Wye River, 23 października 1998, które zawierało kroki mające doprowadzić do wdrożenia umów z Oslo.

Izrael nie uczynił jednak żadnych widocznych prób ożywienia umów z Oslo i Wye River; przeciwnie, stale rozszerzał swoją okupację, podwajając liczbę ludności na okupowanych terenach i utrudniając wprowadzenie palestyńskiego samostanowienia.

Arafat kontynuował negocjacje z następnym premierem, którym został Ehud Barak. W czasie rozmów w Camp David Barak zaoferował Palestyńczykom państwo w postaci dwóch części – Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy, ze wschodnią Jerozolimą jako stolicą, powrotem nieokreślonej, ale ograniczonej liczby uchodźców palestyńskich oraz niesprecyzowaną rekompensatą dla pozostałych. Proponowane obszary nie obejmowały jednak wszystkich terenów na Zachodnim Brzegu i w Strefie Gazy, nie były ze sobą połączone i były poprzecinane punktami kontrolnymi i drogami wyłącznie dla Izraelczyków. Rozwiązanie istotnej kwestii uchodźców było niejasne, nie rozwiązano też szeregu istotnych kwestii, jak prawa do wody. Pomimo nacisku Clintona Arafat odrzucił ofertę. Kilka miesięcy później, w nowych rozmowach w egipskim mieście Taba, Barak przedstawił korzystniejszą ofertę, która została pozytywnie oceniona przez Palestyńczyków. Jednak w międzyczasie Barak przegrał kolejne wybory i nowy premier, Ariel Szaron, zablokował dalsze negocjacje. W 2000 r., po prowokacyjnej wizycie Szarona na terenie meczetu Al-Aksa, uważanym za święte miejsce przez muzułmanów, wybuchły nowe akty przemocy, stając się początkiem kolejnej intifady. Po jej wybuchu żona Arafata przeniosła się wraz z córką do Paryża.