Jaskrowate - Polski Serwis Naukowy

Kwiaty jaskrowatych

Powojnik wielkokwiatowy

Jaskrowate (Ranunculaceae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu jaskrowców (Ranunculales). Liczy ok. 2,5 tysiąca gatunków (w Polsce ok. 75 gatunków). Występują one głównie w klimacie umiarkowanym i chłodnym, często w obszarach górskich, ale zasięg ogólny obejmuje wszystkie obszary lądowe z wyjątkiem pustynnych obszarów północnej Afryki i Australii. W Polsce na łąkach i w lasach oraz w górach.

Zestawienie obejmuje gatunki roślin naczyniowych występujące w stanie dzikim w Polsce (rodzime i obce, także gatunki zawlekane lub dziczejące przejściowo - efemerofity). Nazewnictwo i układ systematyczny oparty jest na "Krytycznej liście roślin naczyniowych Polski". Gatunki efemerofitów zapisane są czcionką pomniejszoną.

Pnącze, roślina pnąca – forma życiowa roślin o długiej, wiotkiej łodydze, wymagającej podpory, by mogła się wspinać do góry, do światła. W strefie umiarkowanej pnącza występują rzadko, w tropikalnych lasach są częste, w tym liczne o zdrewniałych łodygach – tzw. liany, które wykorzystując drzewa jako podpory oszczędzają konieczność wytwarzania silnych i grubych pni by wydostać się z ciemnego dna lasu tropikalnego ku słońcu. Pnącza dzięki oszczędzaniu na wzroście pędu na grubość bardzo szybko rosną na długość. Niektóre z nich potrafią się przyczepić nawet do gładkiego muru.

Charakterystyka

Pokrój Głównie rośliny zielne, nieliczne to małe krzewy i pnącza. Liście Ułożone skrętolegle, bez przylistków, blaszki podzielone lub silnie powcinane. Kwiaty Zwykle promieniste, o silnie wypukłym dnie kwiatowym, zróżnicowane na kielich i koronę. Posiadają najczęściej wiele pręcików i słupków (zbudowanych z 1 owocolistka). Słupkowie apokarpiczne, pręciki i słupki ułożone są spiralnie. Część pręcików często przekształca się w miodniki wydzielające nektar. Owoce Otwierające się mieszki, rzadziej mięsiste jagody lub niełupki o charakterze drobnego orzeszka.
Biologia Liczne gatunki jaskrowatych zawierają silnie trujące substancje - glikozydy i alkaloidy.

Systematyka

Pozycja systematyczna wg APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzina jaskrowatych należy do rzędu jaskrowców (Ranunculales), kladu dwuliściennych właściwych (eudicots). Jaskrowate są grupą siostrzaną dla rodziny berberysowatych.

Enemion – rodzaj roślin należący do rodziny jaskrowatych. Obejmuje 7 gatunków występujących głównie w zachodniej części Ameryki Północnej, tylko E . biternatum ma szerszy zasięg na kontynencie amerykańskim, a E. raddeanum rośnie w północno-wschodniej Azji.

Cynowód, złotnica (Coptis) – rodzaj roślin należący do rodziny jaskrowatych. Obejmuje kilkanaście gatunków występujących w umiarkowanym i chłodnym klimacie Azji i Ameryki Północnej.

Podział rodziny

W obrębie rodziny wyróżnia się pięć podrodzin, przy czym część z nich uznawana była w różnych systemach za odrębne rodziny (np. w systemie Reveala i Takhtajana z końca XX wieku). Relacje filogenetyczne wg APweb:

Podział systematyczny wg GRIN

Pręcik (stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe (archespor), wytwarzające ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych. U roślin nagonasiennych pręciki stanowią jedyny element bezokwiatowego kwiatu męskiego.

Korona (łac. corolla, ang. corolla) – element kwiatu składający się z okółka barwnych płatków korony (petala), które stanowią powabnię dla owadów, lub innych zwierząt zapylających kwiaty. Korona stanowi wewnętrzną część okwiatu.

Podrodzina Glaucidioideae Loconte

rodzaj Glaucidium – glaucidium

Podrodzina Hydrastidoideae Martynov

rodzaj Hydrastis – gorzknik

Podrodzina Coptoideae Tamura

rodzaj Coptis Salisb. – cynowód, złotnica

rodzaj Xanthorhiza Marshall

Podrodzina Thalictroideae Rafinesque – takson, do którego zaliczanych jest ok. 450 gatunków, z czego aż 330 należy do rodzaju rutewka Thalictrum, a 80 do rodzaju orlik Aquilegia. Rośliny te występują w strefie umiarkowanej półkuli północnej, poza tym w Ameryce Południowej, Afryce i na Nowej Gwinei. W obrębie podrodziny wyróżniono na podstawie badań molekularnych trzy główne linie rozwojowe. Do jednej należą rodzaje rutewka (Thalictrum), Leptopyrum i Paraquilegia, do drugiej Urophysa, Semiaquilegia i Aquilegia, do trzeciej Dichocarpum, Enemion i zdrojówka Isopyrum. Przy czym okazało się także, że rodzaj zdrojówka ma w dotychczasowym ujęciu charakter polifiletyczny – Isopyrum anemonoides jest spokrewniona z rodzajami z pierwszej grupy (jest taksonem siostrzanym dla rodzaju Paraquilegia), podczas gdy pozostałe wchodzą w skład trzeciej grupy.

rodzaj Aquilegia L. – orlik

rodzaj Dichocarpum W. T. Wang & P. K. Hsiao

rodzaj Enemion Raf.

rodzaj Isopyrum L. – zdrojówka

rodzaj Leptopyrum Rchb.

rodzaj Paraquilegia J. R. Drumm. & Hutch.

rodzaj Semiaquilegia Makino

rodzaj Thalictrum L. – rutewka

rodzaj Urophysa Ulbr.

Podrodzina Ranunculoideae Arnott – obejmuje ponad 2 tysiące gatunków występujących na całym świecie z wyjątkiem tropików.

plemię Actaeeae

rodzaj Actaea L. – czerniec (łączony z wyodrębnianym dawniej rodzajem pluskwica Cimicifuga)

rodzaj Anemonopsis Siebold & Zucc.

rodzaj Beesia Balf. f. & W. W. Sm.

rodzaj Eranthis Salisb. – rannik

plemię Adonideae

rodzaj Adonis L. – miłek

rodzaj Callianthemum C. A. Mey. – rutewnik

rodzaj Megaleranthis Ohwi

rodzaj Trollius L. – pełnik

plemię Anemoneae

rodzaj Anemone L. – zawilec (łączony z wyodrębnianymi dawniej rodzajami sasanka Pulsatilla Mill., przylaszczka Hepatica Mill., Knowltonia Salisb.)

rodzaj Archiclematis (Tamura) Tamura

rodzaj Barneoudia Gay

rodzaj Clematis L. – powojnik

rodzaj Metanemone W. T. Wang

rodzaj Naravelia Adans.

rodzaj Oreithales Schltdl.

plemię Asteropyreae

rodzaj Asteropyrum J. R. Drumm. & Hutch.

plemię Caltheae

rodzaj Calathodes Hook. f. & Thomson

rodzaj Caltha L. – knieć

plemię Delphinieae

rodzaj Aconitum L. – tojad

rodzaj Consolida Gray – ostróżeczka

rodzaj Delphinium L. – ostróżka

plemię Helleboreae

rodzaj Helleborus L. – ciemiernik

plemię Nigelleae

rodzaj Garidella L. – czarnusznik

rodzaj Komaroffia Kuntze

rodzaj Nigella L. – czarnuszka

plemię Ranunculeae

rodzaj Arcteranthis Greene

rodzaj Beckwithia Jeps.

rodzaj Callianthemoides Tamura

rodzaj Ceratocephala Moench – jaskierek

rodzaj Coptidium (Prantl) Beurl. ex Rydb.

rodzaj Cyrtorhyncha Nutt.

rodzaj Ficaria Schaeff. – ziarnopłon

rodzaj Halerpestes Greene

rodzaj Hamadryas Comm. ex Juss.

rodzaj Krapfia DC.

rodzaj Kumlienia Greene

rodzaj Laccopetalum Ulbr.

rodzaj Myosurus L. – mysiurek

rodzaj Oxygraphis Bunge

rodzaj Paroxygraphis W. W. Sm.

rodzaj Peltocalathos Tamura

rodzaj Ranunculus L. – jaskier (łączony z wyodrębnianym dawniej rodzajem włosienicznik Batrachium (DC.) Gray)

rodzaj Trautvetteria Fisch. & C. A. Mey.

Przedstawiciele flory Polski (rodzaje) Pozycja w systemie Reveala (1999)

Gromada: okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Ranunculopsida Brongn., podklasa jaskrowe (Ranunculidae Takht. ex Reveal), nadrząd Ranunculanae Takht. ex Reveal), rząd jaskrowce (Ranunculales Dumort.), podrząd Ranunculineae Bessey in C.K. Adams, rodzina jaskrowate (Ranunculaceae Juss.)

Pełnik (Trollius L.) – rodzaj roślin należący do rodziny jaskrowatych. Należy do niego ok. 30 gatunków występujących w Europie i w Azji na obszarach o umiarkowanym klimacie. W florze Polski tylko dwa gatunki. Gatunkiem typowym jest Trollius europaeus L..

Przylistek (łac.stipula, ang. stipule) - organ wykształcający się po obu stronach nasady ogonka liściowego lub liścia siedzącego u wielu przedstawicieli roślin okrytonasiennych. Wykształcają się one zwłaszcza u podstawy liści zaopatrywanych przez trzy ślady (luki) liściowe. Powstają z dolnej części zawiązka liściowego (z górnej powstaje zwykle ogonek i blaszka liściowa). Wykształcają się jako zróżnicowane morfologicznie i pełniące rozmaite funkcje organy. Często mają postać liściokształtną i pełnią funkcję asymilacyjną (np. u grochu Lathyrus aphaca), czasem dodatkowo chronią zawiązki i młode liście. Szczególną rolę ochronną pełnią łuskowate przylistki okrywające pąk i chroniące go przed uszkodzeniem (np. w przypadku pąków zimujących). U niektórych roślin (np. u robinii) przylistki wykształcają się jako ciernie, u innych mają postać włosków lub gruczołów.

Podział wg systemu Takhtajana

Gromada: okrytonasienne (Magnoliophyta), klasa Magnoliopsida, podklasa: Ranunculidae, nadrząd Ranunculanae, rząd jaskrowce (Ranunculales), rodzina jaskrowate (Ranunculaceae).

Osobny artykuł: Systematyka jaskrowatych wg Takhtajana.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-07].
Family: Ranunculaceae (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2011-03-01].
Wei Wang, Chen Zhi-Duan: Generic level phylogeny of Thalictroideae (Ranunculaceae): implications for the taxonomic status of Paropyrum and petal evolution (ang.). Taxon 56, 3: 811-821, 2007. [dostęp 2009-03-07].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
Crescent Bloom: Ranunculaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2 października 2008].

Krzew - roślina wieloletnia o zdrewniałej łodydze, czasem także korzeniach, przekraczająca 0,5 m wysokości. Krzewy mają krótki pęd główny, z którego wyrastają równorzędne, rozgałęziające się pędy boczne. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej, która u drzew przechodzi przez system pędowy. W rozwoju krzew powstaje przez rozwój pączków bocznych, znajdujących się u nasady pędu głównego, który zostaje szybko opanowany przez tworzące się liczne pędy boczne i wcześnie zamiera. Krzewy mają korzeń palowy, podobnie jak drzewa.

Rannik (Eranthis Salisb.) – rodzaj roślin z rodziny jaskrowatych. Istnieje 8-10 gatunków rannika, spotykanych w Europie i Azji. Gatunkiem typowym jest Eranthis hyemalis (L.) Salisb.