Jastrzębie – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie brodnickim, w gminie Bartniczka. Do 1954 roku miejscowość była siedzibą gminy Jastrzębie. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.

Historia miejscowości

Jastrzębie sięga swą historią 1239 r. – Jastrimbe, 1317 r. –Jastrambe, Jastrebe, Jastrzambe, Jestrsam, 1560 r. –Habichit, 1570 r. –Jastrzębie, niem. Jastrzembie. Nazwa pochodzi od zajęcia mieszkańców osady służebnej - hodowla jastrzębi w celach łownych, których używano podczas polowań na drobną zwierzynę np. zające. Inną hipotezą jest stworzenie nazwy przez pierwszych osadników, którzy podczas karczowania lasów znajdowali liczne gniazda lęgowe jastrzębi. Miejscowość o średniowiecznej metryce, odnotowana w dokumentach w 1239 r., przy okazji potwierdzenia przynależności wsi z jeziorami do zamku w Świeciu. Pismo to adresowane było przez Bolesława Mazowieckiego do biskupa płockiego Güntera. W 1325 r. biskup Florian otrzymał od Zakonu wieś z 60 łanami na tym samym prawie, jakie posiadała wieś Orzechowo, w zamian za zaniechanie poboru dziesięciny z ziemi michałowskiej. Administracyjnie przynależała do komturstwa brodnickiego, później, w okresie polskim, do powiatu michałowskiego, klucza górznieńskiego. W 1317 r. Jastrzębie leżało na granicy między dobrami biskupa płockiego i zakonu krzyżackiego. W 1391-1303 r. wielki mistrz Konrad Wallenrod odkupił Jastrzębie za 666 grzywien od Kościoła i tym samym wieś przeszła na własność Zakonu (1396 r.), po 1454. znowu znalazła się w rękach biskupów płockich. Parafia została erygowana z inicjatywy Krzyżaków na początku XIV w. W skład diecezji chełmińskiej weszła dopiero w 1821 r. Kościół z 1682 r. zbudowany został z fundacji Grzegorza Mioduskiego, miejscowego proboszcza i kanonika pułtuskiego, konsekrowany przez biskupa płockiego Ludwika Załuskiego w 1700 r., a zatytułowany św. Leonardowi Opatowi. Obecny pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny zbudowano w 1821 r.

Czasy wojen i zaborów

Ziemia michałowska wraz z otoczeniem była miejscem wielu wydarzeń, które są nieodłącznym elementem historii Polski. Była kartą przetargową podczas konfliktów polsko-krzyżackich. Przyjmowała ciosy zadawane przez Szwedów, którzy próbowali zawładnąć Polską w XVII wieku ( Bitwa pod Górznem ). Po wizycie Napoleona Bonaparte w Brodnicy w styczniu 1807 roku i po wejściu w życie traktatu tylżyckiego powiat michałowski, w skład którego wchodziło Jastrzębie, stał się częścią Księstwa Warszawskiego. Jednak już w 1813 roku ziemię te zajęły wojska rosyjskie, a po upadku Księstwa Warszawskiego przeszły ponownie pod władzę Prus. Postanowienia kongresu wiedeńskiego przewidywały włączenie omawianych terenów do Wielkiego Księstwa Poznańskiego z szerszą autonomią i większymi swobodami narodowymi, stało się jednak inaczej i znalazły się ponownie w Prusach Zachodnich. Jastrzębie stało się wsią graniczną. Mieszkańcy wsi brali udział w przygotowaniach do powstań m.in. dostarczali broń. Częste z tego powodu były rewizje przeprowadzane w domach podejrzanych o działalność na szkodę państwa pruskiego. Niespełna miesiąc po oddaniu Warszawy pod Brodnicą rozegrał się ostatni akt powstania listopadowego. 5 października 1831 roku oddziały powstańcze pod dowództwem ostatniego wodza naczelnego powstania gen. dyw. Macieja Rybińskiego odbywszy naradę wojenną na plebanii w Świedziebni, przekroczyły granicę Królestwa Polskiego i Prus w miejscowości Bachor w okolicach Jastrzębia gdzie ogłosili kapitulację i złożyli broń. Armia liczyła jeszcze 19.871 ludzi, w tym 9 generałów, 89 oficerów sztabowych i 416 młodszych oficerów. Granicę przejechało 95 armat z zaprzęgami, 5280 koni kawaleryjskich i 2556 koni artyleryjskich. Wraz z armią na emigrację udały się też władze powstańcze z ostatnim prezesem Rządu Narodowego Bonawenturą Niemojowskim, członkowie sejmu i liczni politycy m.in. Joachim Lelewel, oraz znani poeci porucznik Wincenty Pol i Seweryn Goszczyński. Odchodząc na obczyznę świadczyli, że nie zrezygnują z podjętego celu. Po przekroczeniu granicy pruskiej na rzece Pissie żołnierze armii polskiej pod eskortą żandarmów pruskich zostali internowani w obozach na pod brodnickich Wapnach, jazda, artyleria i 4 Pułk Piechoty Liniowej Królestwa Kongresowego nad Drwęcą w okolicach Mszana, a część żołnierzy w zabudowaniach klasztoru franciszkanów w Brodnicy. W 1861 roku miejscowość była własnością Ludwika Hewelta, a od 1895 Otta Flawitera. W 1863 roku wielu mieszkańców Jastrzębia i okolic wspierało toczące się za niedaleką granicą powstanie styczniowe. Organizowano transporty broni i zaopatrzenia, stąd też wyruszali liczni ochotnicy do oddziałów powstańczych. Po upadku powstań tracono nadzieje na wolność, ale gdy w 1914 wybuchła I wojna światowa Polacy dostrzegli szanse na odzyskanie wolności. Podstawą do prowadzenia działań wojennych była zapoczątkowana na przełomie XIX i XX wieku praca organiczna. W czasie gdy Prusacy prowadzili walkę z polska tożsamością poprzez antypolskie ustawodawstwo, Polacy imali się najróżniejszych sposobów obejścia zakazów i nakazów. Dzięki temu, że w 1862 roku w Brodnicy powstał bank spółdzielczy finansujący polskie rolnictwo, kupiectwo, rzemiosło i handel utworzono Dom Towarowy „Bazar”, który złamał monopol żydowski na handel i spowodował rozwój kupiectwa polskiego w Brodnicy - jednymi ze współzałożycieli byli mieszkańcy Jastrzębia Franciszek Łaska, Antoni Manierowski i Jan Bauza. Jednak dopiero w styczniu 1920 roku oddziały wojska polskiego pod dowództwem Józefa Hallera wyzwoliły ziemie spod okupacji Grenzschutz Ost. Jednak już 15-19 sierpnia 1920 roku Jastrzębie zajmowały wojska bolszewickie. Wojska te dotarły do Brodnicy 18 sierpnia 1920 roku jednak dalsze jej postępy na tym terenie zostały wstrzymane w toku stoczonej „bitwy pod Brodnicą”, niebagatelnego wycinka wydarzeń odwracających bieg całej wojny polsko - radzieckiej. Oddziałom wojska polskiego udało się wyzwolić powiat, a bolszewicy wycofali się w kierunku Lidzbarka.