Jaszczurki - Polski Serwis Naukowy

Basiliscus plumifrons

Jaszczurka z łódzkiego ZOO

Legwan zielony, przedstawiciel legwanów

Jaszczurki (Lacertilia, dawniej Sauria) – grupa gadów łuskonośnych obejmująca czworonożne lub beznogie zwierzęta lądowe o wydłużonym ciele, oczach posiadających powieki, mocnych szczękach i diapsydalnej czaszce. Występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą oraz na wielu wyspach oceanicznych. Są najliczniejszą grupą gadów obejmującą ponad 4000 gatunków.

Agamowate, agamy (Agamidae) – rodzina jaszczurek. Obejmuje ponad 350 gatunków klasyfikowanych w około 50 rodzajach. Mają dobrze rozwinięte kończyny i długi ogon. Charakterystyczną ich cechą jest kiwanie głową, gdy są podniecone tak jak legwany, zresztą nazywane są legwanami Starego Świata.

Agamowate, agamy (Agamidae) – rodzina jaszczurek. Obejmuje ponad 350 gatunków klasyfikowanych w około 50 rodzajach. Mają dobrze rozwinięte kończyny i długi ogon. Charakterystyczną ich cechą jest kiwanie głową, gdy są podniecone tak jak legwany, zresztą nazywane są legwanami Starego Świata.

Taksonomia

W tradycyjnym rozumieniu grupa ta obejmuje wszystkie łuskonośne (Squamata) nie należące do węży ani do amfisben. Tak definiowane jaszczurki są taksonem parafiletycznym, ponieważ nie obejmują tych dwóch ostatnich grup, lecz obejmują ich przodków. Będąc grupą parafiletyczną, nie są wyróżniane w niektórych nowszych klasyfikacjach, m.in. w klasyfikacji ITIS.

Tarczowcowate, jaszczurki tarczowate (Gerrhosauridae) — rodzina jaszczurek. Obejmuje 5 rodzajów i ok. 25 gatunków, czasami zaliczana jako podrodzina Gerrhosaurinae do szyszkowcowatych (Cordylidae).

Padalcowate (Anguidae) – rodzina jaszczurek. Obejmuje formy zarówno wtórnie beznogie jak i czworonożne, zamieszkujące najrozmaitsze biotopy i strefy klimatyczne. W Europie występuje padalec zwyczajny, żółtopuzik bałkański i Anguis cephallonica.

Opis

Typowa jaszczurka ma ciało wydłużone zakończone różnie wykształconym ogonem. Autotomia (odrzucenie i regeneracja) ogona w różnym stopniu rozwinięta z wyjątkiem: waranów, agam, kameleonów, heloderm i niektórych legwanów. Kończyny pięciopalczaste, dobrze wykształcone jednak u wielu gatunków istnieje tendencja do redukcji kończyn. Kości żuchwy mocno zrośnięte, wobec czego mogą miażdżyć pokarm. Wszystkie uzębione o osadzeniu akro- i pleurodontycznym (patrz gady). Brzuszna strona pokryta kilkoma wzdłużnymi rzędami tarczek lub łusek. Większość gatunków jest jajorodna. Liczba jaj w złożeniu jest zależna od gatunku oraz od rozmiaru i kondycji fizycznej samicy. Helodermowate są jadowite.

Autarchoglossa - podrząd gadów łuskonośnych, tradycyjnie definiowany jako klad obejmujący ostatniego wspólnego przodka rodzajów Scincus i Varanus, oraz wszystkich jego potomków. Tradycyjnie uznawano, że klad ten obejmuje wszystkich przedstawicieli kladu Scleroglossa oprócz jaszczurek z grupy Gekkota. Tak definiowany klad Autarchoglossa obejmuje rodziny:

Obróżkogwanowate (Crotaphytidae) – rodzina gadów łuskonośnych z grupy jaszczurek, wcześniej zaliczana w randze podrodziny Crotaphytinae do legwanowatych (Iguanidae).

Rozmiary Długość od ok. 3 cm do ok. 3,5 m
Masa ciała do 150 kg.

Na terenie Polski żyją cztery gatunki jaszczurek:

jaszczurka zwinka

jaszczurka żyworodna

jaszczurka zielona

padalec zwyczajny (jaszczurka beznoga)

Tak jak wszystkie gady w Polsce są one objęte całkowitą ochroną. Najliczniej występuje u nas jaszczurka zwinka, a najrzadziej jaszczurka zielona, która już prawdopodobnie wyginęła.

Madagaskarkowate (Opluridae) – rodzina gadów łuskonośnych z grupy jaszczurek, wcześniej zaliczana w randze podrodziny Oplurinae do legwanowatych (Iguanidae).

Padalec zwyczajny (Anguis fragilis) – gatunek jaszczurki z rodziny padalcowatych. Występuje na terenie całej Polski i podlega ścisłej ochronie. Jest niejadowity i nie stanowi żadnego zagrożenia dla człowieka.

Systematyka

Tradycyjnie jaszczurki klasyfikowane są w randze podrzędu Lacertilia. Nie jest to jednak klasyfikacja powszechnie akceptowana. Istnieją tendencje do podziału grupy według linii ewolucyjnych. Poniżej przedstawiono klasyfikację biologiczną prezentowaną przez ITIS:

Podrząd Autarchoglossa

Integrated Taxonomic Information System (ITIS) – system zaprojektowany do dostarczania informacji taksonomicznych o organizmach. Został utworzony w 1996 r. System jest wspierany przez agencje rządowe Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady i Meksyku. Współpracuje z taksonomami z całego świata. Jest partnerem Species 2000 i Global Biodiversity Information Facility (GBIF). Współuczestniczy w realizacji międzynarodowego programu Katalog Życia (Catalogue of Life Programme).

Jaszczurka zielona (Lacerta viridis) – gatunek jaszczurki z rodziny jaszczurek właściwych (Lacertidae). Największa jaszczurka obdarzona kończynami żyjąca w Europie Środkowej.

Anguidae – padalcowate

Anniellidae – jaszczurki pierścieniowate

Cordylidae – szyszkowcowate

Gerrhosauridae – tarczowcowate

Gymnophthalmidae – okularkowate

Helodermatidae – helodermowate

Lacertidae – jaszczurkowate

Lanthanotidae – głuchoniowate

Scincidae – scynkowate

Teiidae – tejowate

Varanidae – waranowate

Xantusiidae – nocówkowate

Xenosauridae – guzowcowate

Podrząd Gekkota

Autotomia (z greckiego αυτοτομία – samooddzielanie się) – normalna, fizjologiczna reakcja obronna występująca głównie wśród bezkręgowców, polegająca na odruchowym odrzuceniu przez zwierzę części ciała, kiedy jest ono w niebezpieczeństwie, najczęściej podczas ucieczki przed drapieżnikiem lub w reakcji na niekorzystne warunki środowiskowe. Odrzucona przez zwierzę część ciała jest zazwyczaj w większym lub mniejszym stopniu regenerowana.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Eublepharidae

Gekkonidae – gekonowate

Pygopodidae – płatonogowate

Podrząd Iguania

Agamidae – agamowate

Chamaeleonidae – kameleonowate

Corytophanidae – hełmogwanowate

Crotaphytidae – obróżkogwanowate

Hoplocercidae

Iguanidae – legwanowate

Leiocephalidae

Leiosauridae

Liolaemidae

Opluridae – madagaskarkowate

Phrynosomatidae – frynosomowate

Polychrotidae – długonogwanowate

Tropiduridae – lawanikowate

Przypisy

Lacertilia. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 9 listopada 2008]
Sauria. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2 listopada 2008]

Bibliografia

Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14344-4.
The reptile database (ang.). J. Craig Venter Institute. [dostęp 9 listopada 2008].

Okularkowate, jaszczurki (teidy) okularowe, mikroteidy (Gymnophthalmidae) – rodzina małych gadów łuskonośnych, przez niektórych herpetologów łączona w jedną grupę z rodziną Teiidae.

Klasyfikacja biologiczna – szeregowanie organizmów w uporządkowany sposób według zasad systematyki biologicznej. Wynikiem tego procesu jest logiczny układ systematyczny prezentujący aktualny w danym okresie stan wiedzy o podobieństwie i pochodzeniu organizmów. W zależności od przyjętej metody badawczej może to być hierarchiczny układ oparty o kategorie systematyczne lub drzewo filogenetyczne, może obejmować wszystkie znane nauce organizmy lub ich określoną grupę. Dziedziną biologii, która zajmuje się klasyfikowaniem organizmów jest systematyka organizmów, a reguły klasyfikacji i nazewnictwa systematycznego określa jej poddyscyplina – taksonomia.