Jawaharlal Nehru (hindi: जवाहरलाल नेहरू, Javāharlāl Nehrū), (uproszczona wymowa pol. [dżewa'herlal nehru]), zwany także Pandit (Nauczyciel) Nehru (ur. 14 listopada 1889, zm. 27 maja 1964) – indyjski polityk, przywódca socjalistycznego skrzydła Indyjskiego Kongresu Narodowego w okresie walki o niepodległość przeciwko dominacji brytyjskiej. 15 sierpnia 1947 został pierwszym premierem Indii, piastując tę funkcję aż do śmierci.

W 1929 roku po przeprowadzeniu przez Indyjski Kongres Narodowy kampanii na rzecz samostanowienia Indii (z udziałem Mahatmy Gandhiego) został przewodniczącym partii. Po wystąpieniu w 1942 roku z deklaracją niepodległości Indii i przeciw Wielkiej Brytanii wraz ze swoimi współpracownikami został aresztowany. Po wyjściu z więzienia brał udział w negocjacjach, których owocem było powstanie dwóch niezależnych państw – Indii i Pakistanu.

Polityka Nehru po objęciu kierownictwa rządu opierała się na gospodarce planowej i państwowym interwencjonizmie. Po jego śmierci, jego politykę kontynuowała córka Indira Gandhi. Rodzina Nehru wywodzi się z Kaszmiru, gdzie stanowili elitarną warstwę braminów.

Dzieciństwo

Jawaharlal Nehru urodził się 14 listopada 1889 roku w Allahabadzie. Ojciec jego Motilal był potomkiem kaszmirskich braminów. Gdy przeniósł się w 1886 roku z Agry do Allahabadu, zdobył godziwe zarobki i bogactwo będąc prawnikiem. Wychowaniem i kształceniem młodego Nehru zajmowały się guwernantki i nauczyciele domowi (głównie Anglicy). Do dziesiątego roku życia Jawaharlal był jedynym dzieckiem, a wykształcenie jakie otrzymał, było też głównie angielskie. Komfort i dostatnie życie w domu rodzinnym wywarły jednak na Jawaharlala także ujemny wpływ. Był on rozpieszczany i otaczany troskliwością. Nauka i ciągłe przebywanie w domu w towarzystwie rodziny i służby, pozbawiły go towarzystwa rówieśników, w dodatku angielskie wykształcenie i europejski tryb życia odróżniały go od innych przeciętnych równolatków indyjskich. Kiedy Jawaharlal miał 14 lat jego intelekt kształtował się pod wpływem osobowości, charakteru i żelaznej woli ojca. Kiedy ukończył 15 lat, ojciec chcąc zapewnić chłopcu najlepsze wykształcenie, wysłał go do szkoły.

Studia w Anglii

Wysłanie syna do Anglii i rozstanie z nim było dla Motilala i jego rodziny ciężkim przeżyciem. Jednak młody Nehru robił postępy w nauce. W październiku 1907 r. Nehru mając prawie 18 lat rozpoczął naukę w znanym Trinity College w Cambridge, gdzie przez trzy lata studiował nauki przyrodnicze. Podczas studiów korzystał ze swobody, dzieląc czas między naukę i rozrywki, ale interesując się też sprawami politycznymi i społecznymi. Jawaharlal przejawiał pewne zainteresowanie ideami socjalistycznymi, które docierały do Cambridge głównie w postaci fabianizmu. Był on słuchaczem odczytów na temat socjalizmu, ale sam określał swoje zainteresowanie socjalizmem jako utopijne i całkowicie nienaukowe. Nie znaczyło to, że Nehru nie przeżywał głęboko dramatycznych wydarzeń politycznych, do jakich dochodziło w Indiach. Studia w Cambridge zakończył Jawharlal w 1910 r. z wynikiem dobrym i stanął wobec problemu wyboru zawodu. Rozważał możliwość wstąpienia do brytyjskiej administracji cywilnej w Indiach, ale jednak poświęcił się karierze prawnika. Pociągało to za sobą konieczność dodatkowych 2-letnich studiów prawniczych, które młody Nehru odbył w latach 1910-1912 w Londynie w Inner Temple, czyli jednej z tradycyjnych i wybitnych szkół prawa w Anglii. Dwa lata jednak szybko upłynęły i wczesną jesienią 1912 r. Nehru wrócił do Indii po 7-letniej nieobecności.

Małżeństwo

Po powrocie podjął Jawaharlal praktykę adwokacką w Allahabadzie, stawiając pierwsze kroki pod kierownictwem ojca. Nie znalazł jednak zadowolenia w zawodzie, aż wreszcie ostatecznie porzucił karierę prawnika. Małżeństwo Jawaharlala, zgodnie z tradycją i praktyką hinduistyczną, zaaranżowali rodzice. Tak też postąpił Motilal, który wybrał dla syna Kalmalę Kaul. Pochodziła ona z kasty braminów kaszmirskich i w momencie ślubu miała 17 lat. Małżeństwo Nehru było szczęśliwe. Jedynym dzieckiem tego małżeństwa była córka Indira, która po wyjściu za mąż włączyła się do działalności politycznej zostając później premierem Indii. Po kilku latach małżeństwa Kamala zachorowała na gruźlicę, która spowodowała 28 lutego 1936 roku jej śmierć.

Kariera polityczna

Po powrocie z Anglii Jawaharlal Nehru nie podejmował bardziej aktywnej działalności politycznej. Lata 1912-1919 były okresem pierwszych wystąpień politycznych , kiedy to kształtował się jego polityczny światopogląd mający stać się podstawą programu społecznego i politycznego, który Nehru zaczął głosić w latach dwudziestych. I tak w zimie 1912 r. Nehru wziął udział w dorocznej sesji Kongresu Narodowego, a w 1913 r. wstąpił do organizacji kongresowej w Zjednoczonych Prowincjach. W 1916 r. brał udział w ważnej sesji Kongresu Narodowego w Lakhno, na której doszło do zawarcia paktu między Kongresem a Ligą Muzułmańską o wspólnej linii politycznej wobec kolonialnych władz brytyjskich w Indiach. Rok 1919 można uważać za właściwy początek jego kariery politycznej. Wtedy to właśnie jego zachwyt i podziw wzbudził Mahatma Gandhi, którego osobowość miała ogromny wpływ na przyszłość Jawaharlala. W tym samym roku dochodzi do krwawych rozruchów w Amritsarze, wtedy to priorytetem dla Nehru staje się droga do niepodległości Indii.

Kongres Narodowy

Kongres Narodowy w Indiach powstał w ostatnim dwudziestoleciu XIX wieku, kiedy w kraju pojawiły się początki kapitalistycznej industrializacji i uformowała się współczesna klasa średnia, składając się z przedstawicieli wolnych zawodów, inteligencji urzędniczej i średnio zamożnych ludzi w mieście. Domagali się oni nie niezależności lecz reform i przemian w ramach panowania brytyjskiego, wprowadzenia ciał ustawodawczych i wyposażenia ich w prerogatywy kontrolne wobec administracji. Inicjatywa utworzenia ogólnoindyjskiej organizacji politycznej wyszła nie tylko od przedstawicieli inteligencji indyjskiej, ale również ze strony Anglików. Głównym inicjatorem był Hume, który w porozumieniu z ówczesnym wicekrólem Indii lordem Dufferinem przystąpił do tworzenia nowej organizacji.

Zjawienie się Gandhiego na stanowisku przywódcy Kongresu Narodowego i indyjskiego ruchu niepodległościowego było wydarzeniem niezwykłym i wywarło znaczny wpływ na indyjskie życie polityczne. Droga Gandhiego do przywództwa Kongresu była bez wątpienia przygotowana przez jego sukcesy w Afryce Południowej. Kiedy Gandhi wstąpił do Kongresu Narodowego i zaczął mu nadawać kierunek, poczęła ulegać zmianie dotychczasowa praktyka tej organizacji. Kładł on nacisk na używanie języka miejscowego zamiast angielskiego, posiadał dużą zdolność do wyczuwania nastrojów mas, co pomogło mu w okresie pierwszej wojny światowej w nawiązaniu kontaktów i współpracy z muzułmanami indyjskimi. Wraz z innymi przywódcami Kongresu Narodowego Gandhi ostro występował przeciwko ustawie Rowlatta, wzywając do ogólnoindyjskiego strajku powszechnego połączonego z zamykaniem sklepów i zakładów w miastach. Pod kierownictwem Gandhiego rozpoczęły się w 1919 r. strajki i demonstracje, w których nalegał on na rygorystyczne przestrzeganie zasady niestosowania siły i przemocy.