Jeńcy sowieccy w niewoli niemieckiej - 1941-1945

Jeńcy sowieccy w niewoli niemieckiej (1941-1945) – około 5,7-milionowa grupa żołnierzy Armii Czerwonej, wziętych do niewoli przez wojska niemieckie w trakcie działań wojennych prowadzonych na froncie wschodnim II wojny światowej w latach 1941-1945.

Spośród nich blisko 3,3 miliona nie przeżyło niewoli. Większość sowieckich jeńców zginęła na skutek wyniszczających warunków, świadomie stworzonych przez Niemców w obozach jenieckich. Ponadto setki tysięcy wziętych do niewoli czerwonoarmistów padły ofiarą bezpośredniej eksterminacji, prowadzonej między innymi w nazistowskich obozach koncentracyjnych.

Czaszka (łac. cranium) – struktura kostna lub chrzęstna, która służy jako szkielet głowy. Stanowi naturalną osłonę mózgu i innych narządów znajdujących się w głowie. Wzrost czaszki człowieka trwa nie tylko podczas życia płodowego, ale także przez 6 następnych lat. Możliwości wzrostu szybko jednak maleją, szczególnie po skostnieniu łączno-tkankowych ciemiączek.
"Plan głodowy" (niem. Hungerplan, także Backe-Plan) – potoczna nazwa nadana przez historyków niemieckim planom ekonomicznej eksploatacji okupowanych terytoriów ZSRR. Tak zwane "Polityczno-gospodarcze wytyczne dla organizacji na Wschodzie", opracowane wiosną 1941 r., przewidywały, iż na opanowanych przez Wehrmacht terytoriach ZSRR konfiskowane będą wszystkie "nadwyżki" żywności – z przeznaczeniem na wyżywienie walczących oddziałów oraz cywilnej ludności Rzeszy. Przyjmując ten plan, niemieckie władze wojskowe i cywilne świadomie przyjęły założenie, że w wyniku jego realizacji 30 milionów obywateli ZSRR umrze z głodu.

Założenia niemieckiej polityki wobec jeńców sowieckich

Mimo iż III Rzesza pozostawała sygnatariuszem szeregu konwencji regulujących status jeńca wojennego, stosunek Niemców do żołnierzy przeciwnika wziętych do niewoli podczas działań na frontach II wojny światowej opierał się w zasadniczej mierze na rasistowskich założeniach ideologii nazistowskiej. Stąd w czasie II wojny światowej Niemcy stosowali dyskryminację określonych kategorii jeńców, polegającą na ich zróżnicowanym traktowaniu w zależności od tego, do jakiej rasy (w rozumieniu nazistowskim) dany jeniec należał, albo jaka była jego przynależność narodowościowa lub państwowa. Na szczycie hierarchii znajdowali się jeńcy z krajów anglosaskich, następnie jeńcy z pozostałych państw zachodnich (Francji, Belgii, Holandii, Norwegii), których zasadniczo traktowano zgodnie z postanowieniami prawa wojennego. Gorszemu traktowaniu podlegali jeńcy polscy, jugosłowiańscy i włoscy, zaś najniżej w hierarchii znajdowali się wzięci do niewoli żołnierze radzieccy. Właśnie w tych dyskryminacyjnych założeniach należy upatrywać praprzyczyny zbrodniczego stosunku Niemców do jeńców radzieckich.

Umowa międzynarodowa jest obecnie najważniejszym instrumentem regulującym stosunki międzynarodowe i jednym z dwóch niekwestionowanych źródeł prawa międzynarodowego.
Dywizja - to podstawowy związek taktyczny różnych rodzajów sił zbrojnych (5-15 tys. żołnierzy) składający się zazwyczaj z pułków lub brygad różnych rodzajów wojsk (typowych dla danego rodzaju sił zbrojnych) przeznaczonych do prowadzenia walki oraz oddziałów i samodzielnych pododdziałów przeznaczonych do zabezpieczenia bojowego działań, zapewnienia zaopatrzenia materiałowego i utrzymania w gotowości bojowej sprzętu technicznego jednostek dywizyjnych.

Sprzeczny z jakimikolwiek zasadami humanitaryzmu stosunek Niemców do wziętych do niewoli czerwonoarmistów był jednak przede wszystkim pochodną celów i charakteru wojny, którą III Rzesza prowadziła przeciwko Związkowi Radzieckiemu. W oczach Hitlera i pozostałych nazistowskich przywódców nie był to bowiem zwykły konflikt, lecz wojna przeciwstawnych ideologii i ras, której celem było "zniszczenie azjatycko-barbarzyńskiego bolszewizmu" oraz zdobycie tzw. "przestrzeni życiowej na Wschodzie" (niem. Lebensraum). Zgodnie z założeniami tzw. "Generalnego Planu Wschodniego" (Generalplan Ost), opracowanego ostatecznie w 1942 r. na zlecenie Reichsführera-SS Himmlera przez SS-Standartenführera dr. Konrada Meyera-Hertlinga, szefa Urzędu Planowania SS, zdobyte przez Niemców terytoria ZSRR miały zostać w ciągu 25 lat "oczyszczone" ze Słowian i nienadających się do zgermanizowania członków innych narodowości. "Zbędny" materiał ludzki miał być przesiedlony na Syberię albo fizycznie wyniszczony w sposób pośredni (poprzez niewolniczą pracę) lub w sposób bezpośredni. "Oczyszczone" w ten sposób tereny miały stać się podstawą niemieckiej i germańskiej kolonizacji. Założenia "Generalnego Planu Wschodniego" (jak również tezy rasowe i polityczne zawarte w Mein Kampf) skazywały więc narody ZSRR na biologiczne wyniszczenie, wysiedlenie lub niewolniczą pracę na rzecz nowych panów. Z założeń tych wynikał również brak jakiejkolwiek troski władz III Rzeszy o los wziętych do niewoli czerwonoarmistów, jak również eksterminacja określonych grup jeńców.

Konzentrationslager Lublin, Vernichtungslager Lublin, Kriegsgefangenenlager Maydanek, KL Majdanek - niemiecki obóz koncentracyjny oraz jeniecki w Lublinie, funkcjonujący w latach 1941-1944.
Antony Beevor (ur. 14 grudnia 1946), brytyjski historyk. Studiował na Winchester College i Sandhurst. Uczeń historyka II wojny światowej Johna Keegana. Jest oficerem w stanie spoczynku.

Fakt, iż ZSRR nie podpisał konwencji genewskiej z 27 lipca 1929 r. "O traktowaniu jeńców wojennych" był koronnym argumentem stosowanym przez Niemców dla usprawiedliwienia niehumanitarnego traktowania radzieckich jeńców. Uzasadnienie to stało jednak w całkowitej sprzeczności z zasadami prawa konfliktów zbrojnych. Fakt, że przeciwnik nie był stroną traktatu nie zwalniał bowiem sygnatariuszy z obowiązku jego przestrzegania. Co więcej, ZSRR (podobnie zresztą jak III Rzesza) pozostawał wciąż sygnatariuszem IV konwencji haskiej z 1907 r. oraz tzw. konwencji czerwonokrzyskiej z 1929 r., które nakazywały humanitarne traktowanie wziętych do niewoli żołnierzy przeciwnika.

Okupacja wojenna (łac. occupatio bellica) – czasowe zajęcie przez siły zbrojne państwa prowadzącego wojnę całości lub części terytorium państwa nieprzyjacielskiego i wprowadzenie tam swojej władzy.
Grupy armii III Rzeszy (Heeresgruppen) – większe niemieckie oddziały wojskowe, tworzone w czasie II wojny światowej. Składały się zazwyczaj z pułku łączności i 2-6 armii, a także innych, pomniejszych oddziałów, np. grup armijnych, pancernych, itp. Część z nich utworzono w sposób zaplanowany (np. Grupa Armii B), inne tworzono z rozbitych oddziałów znajdujących się na danym terytorium (np. Grupa Armii Kurlandia) lub z powodu zmiany miejsca areny walk (Grupa Armii Wisła).

Nigdy nie wyszedł na jaw żaden bezpośredni dowód, że w fazie planowania kampanii na wschodzie wydany został konkretny rozkaz dotyczący uśmiercenia milionów sowieckich jeńców. Szereg rozkazów wydanych jeszcze przed rozpoczęciem operacji "Barbarossa" pozwalał jednak przewidywać, jaki los będzie czekał m.in. wziętych do niewoli czerwonoarmistów.

Komunizm (. Komunizm oparty był na idei walki klas, mającej doprowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego wewnętrznych podziałów ekonomicznych (bezklasowego) i etnicznych (bezpaństwowego), w którym wszystkie środki produkcji znajdą się w posiadaniu wspólnot. Ważnymi elementami ideologii komunizmu było promowanie internacjonalizmu i ateizmu, ponieważ komuniści uważali, że wszyscy ludzie są równi bez względu na narodowość, rasę czy religię, a podziały te uważają za szkodliwe i prowadzące do konfliktów.
Klęska głodu (także: głód) - rozpowszechniony na pewnym obszarze niedobór żywności, powodujący niedożywienie lub śmierć głodową dużej liczby ludności.

Jeńcy w hitlerowskich planach inwazji na ZSRR

Jeńcy sowieccy (październik 1941)

Osobne artykuły: Kommissarbefehl, Rozkaz o "Jurysdykcji Barbarossa" i Plan głodowy.

27 marca 1941 r. feldmarszałek Walther von Brauchitsch, stojący na czele niemieckiego Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (Oberkommando des Heeres – OKH) oświadczył dowódcom wyznaczonym do poprowadzenia kampanii przeciwko ZSRR, że ich oddziały "muszą sobie uświadomić, że walkę tę będzie toczyć jedna rasa przeciwko innej rasie i że będzie ona prowadzona z całą niezbędną surowością".

Lek – każda substancja, niezależnie od pochodzenia (naturalnego lub syntetycznego), wprowadzana do organizmu w celu osiągnięcia pożądanego efektu terapeutycznego, lub w celu zapobiegania chorobie, podawana w ściśle określonej dawce. Lekiem jest substancja modyfikująca procesy fizjologiczne w taki sposób, że hamuje przyczyny lub objawy choroby, lub zapobiega jej rozwojowi. Określenie lek stosuje się też w stosunku do substancji stosowanych w celach diagnostycznych (np. metoklopramid w diagnostyce hiperprolaktynemii) oraz środków modyfikujących nie zmienione chorobowo funkcje organizmu (np. środki antykoncepcyjne).
Reichskommissariat Ukraine - ( po pol. Komisariat Rzeszy Ukraina) - niemiecka nazwa dla cywilnej administracji ukraińskich i białoruskich terenów zdobytych na ZSRR po 21 czerwca 1941, utworzona 1 września 1941, istniejąca do początków 1944, z siedzibą w Równem. Komisarzem Reichskommissariatu był Erich Koch.

30 marca 1941 r. Hitler bardzo szczegółowo wyjaśnił dowództwu Wehrmachtu swoje zamiary w stosunku do ZSRR i ludności tego państwa. Pierwszy raz pojawiła się wówczas zapowiedź likwidacji poszczególnych kategorii jeńców. Podczas konferencji, która odbyła się tego dnia w Kancelarii Rzeszy (wzięli w niej udział m.in.: feldmarszałek Brauchitsch; szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu, feldmarszałek Wilhelm Keitel; szef Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych, generał Franz Halder), Hitler stwierdził, iż wojna przeciw Sowietom będzie wojną eksterminacyjną, gdyż komunizm jest ideologią z natury aspołeczną i stanowi dla Niemiec ogromne zagrożenie. Według Führera normalne reguły gry, ani tym bardziej zasada rycerskości nie mogły mieć w tej wojnie zastosowania. Niemcy mieli więc odrzucić pojęcie wspólnego losu żołnierskiego, wyeliminować sowieckich komisarzy politycznych i funkcjonariuszy OGPU – co, jak podkreślił, nie miało leżeć w gestii sądów wojskowych. "Bolszewickich" przywódców określił mianem kryminalistów, których należy odpowiednio do tego potraktować. Ponadto celem kampanii miało być zlikwidowanie sowieckiej inteligencji oraz niedopuszczenie do jej odrodzenia. Nieograniczona bezwzględność miała być regułą, wedle której Niemcy zamierzali podbić i spacyfikować swoją nową domenę.

Pory roku – okresy klimatyczne, będące następstwem ruchu obiegowego Ziemi wokół Słońca i nachylenia osi ziemskiej do płaszczyzny orbity tego ruchu. Ruch obiegowy Ziemi przy stałym nachyleniu osi obrotu sprawia, że warunki oświetlenia Ziemi zmieniają się w rytmie rocznym, co pociąga za sobą zmiany klimatyczne oraz wpływa na wegetację roślin i tryb życia zwierząt. Nauka o wpływie pór roku na świat roślin i zwierząt to fenologia.
Günther Hans von Kluge (ur. 30 października 1882 w Poznaniu, zm. 19 sierpnia 1944 na autostradzie w okolicach Metzu) – oficer niemiecki, feldmarszałek Wehrmachtu.

Niemieccy żołnierze eskortują schwytanych żołnierzy radzieckich podczas walk na północy ZSRR, lato 1941

Generał Eduard Wagner, Generalny Kwatermistrz Wojsk Lądowych (Generalquartiermeister in OKH), wydał 3 kwietnia 1941 r. rozkaz zatytułowany "Instrukcja specjalna dotycząca zaopatrzenia, część C", w którym nakazywał niemieckim oddziałom walczącym na Wschodzie likwidację wszelkiego oporu ze skrajną brutalnością. Rozkaz regulował także kwestię traktowania sowieckich jeńców wojennych, które miało być właściwe pod warunkiem, że wojska niemieckie nie będą musiały obawiać się zdradzieckich zachowań. Ponadto zalecał "całkowitą likwidację jakiegokolwiek oporu czynnego lub biernego". W tym samym rozkazie zaznaczono, że jeńcy wykazujący chęć do pracy otrzymają "wystarczające wyżywienie". Koncepcja właściwego traktowania jeńców rychło padła jednak ofiarą zasady tzw. "konieczności wojskowej" wraz z towarzyszącą jej ideologią nazistowską.

Ivor Norman Richard Davies (ur. 8 czerwca 1939 w Bolton) – brytyjski historyk walijskiego pochodzenia, profesor Uniwersytetu Londyńskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności i Akademii Brytyjskiej, autor prac dotyczących historii Europy, Polski i Wysp Brytyjskich.
Medycyna (. Medycyna weterynaryjna rozszerza zakres zainteresowań medycyny na stan zdrowia zwierząt. Za ojca medycyny uważa się Hipokratesa, a nowożytnej Paracelsusa. Ostatnio wprowadza się zasady medycyny opartej na faktach.

13 maja 1941 r. Naczelne Dowództwo Wehrmachtu (Oberkommando der Wehrmacht – OKW) wydało rozkaz pt. "Zarządzenie o wykonywaniu jurysdykcji wojskowej w strefie Barbarossa oraz stosowaniu przez wojska środków specjalnych", znany również jako rozkaz o "Jurysdykcji Barbarossa" (Gerichtsbarkeit Barbarossa). Dokument ten upoważniał każdego oficera niemieckiego na terenie przyszłej okupacji niemieckiej na wschodzie do wykonania egzekucji bez sądu, bez wszelkich formalności, na każdej osobie podejrzanej o wrogi stosunek do Niemców (dotyczyło to również jeńców wojennych). Rozkaz ten zwalniał jednocześnie od odpowiedzialności karnej tych żołnierzy niemieckich, którzy dopuścili się zbrodni przeciwko ludności ZSRR i jeńcom, nawet jeśli czyny te podlegały karze wedle przepisów niemieckich. Postępowanie dyscyplinarne przeciwko winowajcy miało być wdrażane tylko zależnie od uznania przełożonego. Feldmarszałek von Brauchitsch opatrzył ten rozkaz załącznikiem z 24 maja 1941 r., w którym mówił, że ma być on stosowany w wypadkach, gdy nie ucierpi na tym dyscyplina wojskowa, co jednak miało zapobiec jedynie indywidualnym ekscesom, nie zmieniając eksterminacyjnych założeń dokumentu. Rozkaz o "Jurysdykcji Barbarossa" stał się pierwszą podstawą "prawną" późniejszej praktyki zabijania bez sądu sowieckich komisarzy politycznych.

Siemion Konstantynowicz Timoszenko, ros. Семён Константинович Тимошенко (ur. 18 lutego 1895 we wsi Furmanówka, zm. 31 marca 1970 w Moskwie) – radziecki dowódca wojskowy, Marszałek Związku Radzieckiego (1940), dwukrotny Bohater Związku Radzieckiego (1940, 1965), członek Komitetu Centralnego WKP(b) (1939–1952), deputowany do Rady Najwyższej ZSRR 1., 2., 3., 4., 5., 6. i 7. kadencji.
Stalag, niem. skrót od Stammlager für kriegsgefangene Mannschaften und Unteroffiziere - w czasie II wojny światowej niemiecki obóz jeniecki dla szeregowców i podoficerów. Oddzielną kategorię stanowiły obozy Stalag Luft (Stammlager für kriegsgefangene Luftwaffenangehörige) przeznaczone dla podoficerów i szeregowych lotnictwa oraz Marlag (Kriegsmarine-Kriegsgefangenen-Mannschaftsstammlager) przeznaczone dla podoficerów i szeregowych marynarki wojennej.

19 maja 1941 r. OKW wydało kolejny rozkaz zatytułowany "Wytyczne zachowania się wojsk w Rosji", zalecający m.in. ostrożne postępowanie z sowieckimi jeńcami wojennymi, szczególnie pochodzenia azjatyckiego, których określano jako "przebiegłych, nieprzewidywalnych, skrytych i okrutnych".

Niemiecki żołnierz przeszukuje pojmanego żołnierza radzieckiego, 2 września 1941

Wreszcie 6 czerwca 1941 r. OKW wydało "Wytyczne do traktowania komisarzy politycznych", znane powszechnie jako "Rozkaz o komisarzach" (Kommissarbefehl). Rozkaz określał oficerów politycznych Armii Czerwonej jako "nosicieli oporu, nienawiści i okrucieństwa", którym nie przysługuje status jeńca wojennego. Kommissarbefehl nakazywał natychmiastową egzekucję każdego schwytanego w walce komisarza politycznego (która siłą rzeczy musiała być w tym wypadku dokonywana rękami żołnierzy Wehrmachtu). Komisarzy, którzy nie byli podejrzewani o udział w walkach bądź "wrogie czyny" wobec Niemców, miano z kolei przekazywać w ręce specjalnych grup operacyjnych niemieckiej policji bezpieczeństwa (Einsatzgruppen), działających na tyłach frontu wschodniego. Porozumienie o zasadach współpracy pomiędzy Wehrmachtem a Einsatzgruppen zawarto tymczasem już wcześniej, bo na początku kwietnia 1941 roku.

Ukraińcy (Українці) – naród słowiański mieszkający w Europie wschodniej, głównie na Ukrainie (także w krajach sąsiednich: w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii), zaliczający się do Słowian wschodnich.
Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

16 czerwca 1941 r., na tydzień przed rozpoczęciem inwazji na ZSRR, OKW wydało z kolei rozkaz regulujący traktowanie sowieckich jeńców wojennych. Powtarzał on wiele z tego, o czym traktowały poprzednie rozkazy: bolszewizm jest śmiertelnym wrogiem Niemiec; postępowanie ze wszystkimi żołnierzami sowieckimi, w szczególności Azjatami, wymaga szczególnej ostrożności; każdy przejaw oporu czynnego lub biernego musi być bezwzględnie tłumiony. Dokument wskazywał również, iż ZSRR nie podpisał konwencji genewskiej i nie zawierał żadnego zapisu na temat konieczności jej przestrzegania przez żołnierzy Wehrmachtu. Co więcej, już wówczas zakładano złamanie kilku istotnych postanowień konwencji. W szczególności:

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.
Rewolucja październikowa – przejęcie przez partię bolszewików władzy w Rosji rozpoczęte w Piotrogrodzie w nocy z 7 na 8 listopada 1917 roku (według obowiązującego wtedy w Rosji kalendarza juliańskiego był to 24 i 25 października – stąd nazwa).

jeńcy sowieccy mieli pracować, między innymi wspierając bezpośrednio oddziały niemieckie;

stosowane wobec jeńców środki dyscyplinarne nie miały podlegać ograniczeniom nakładanym przez prawo międzynarodowe;

jeńcy nie mieli prawa otrzymywać jakiejkolwiek pomocy ze strony osób i państw trzecich, jak również pomocy ze strony organizacji humanitarnych w rodzaju Czerwonego Krzyża;

nazwiska jeńców nie mogły być przekazywane do wiadomości Czerwonego Krzyża.

Rozkaz nie regulował kwestii wyżywienia jeńców (sprawa ta miała zostać uregulowana późniejszymi rozkazami), chociaż miała ona pierwszorzędne znaczenie. Ogromny wpływ na sytuację żywieniową jeńców miały natomiast "Polityczno-gospodarcze wytyczne dla organizacji na Wschodzie", opracowane przez Główny Wydział Gospodarczy Wehrmachtu (2 maja 1941 r.). Ich źródła sięgają wczesnych etapów planowania operacji "Barbarossa", kiedy to dla niemieckich sztabowców stało się jasne, że ogromne odległości do linii frontu i niedostateczna sowiecka infrastruktura transportowa nie pozwolą na dostarczenie niemieckim żołnierzom odpowiedniej ilości zaopatrzenia z Rzeszy. Wytyczne przewidywały, że w tej sytuacji do przełomu 1941 i 1942 r. "cała armia niemiecka" będzie "żywić się na koszt Rosji". Niemcy mieli zabierać "nadwyżki" żywności z najbardziej produktywnych rolniczo, południowych regionów ZSRR na wyżywienie nie tylko Wehrmachtu, lecz również ludności Rzeszy. Słowo "nadwyżki" w tym kontekście odnosiło się do żywności, która w normalnych warunkach była przeznaczona na wykarmienie ludności miejskiej oraz populacji mniej wydajnych rolniczo, północnych regionów ZSRR. Zgadzając się na ten plan, niemieckie władze wojskowe i cywilne milcząco przyjęły założenie, że 30 milionów obywateli ZSRR umrze z głodu, stąd wytyczne zwane są przez niektórych historyków "planem głodowym".

Statystyka – nauka, której przedmiotem zainteresowania są metody pozyskiwania i prezentacji, a przede wszystkim analizy danych opisujących zjawiska, w tym masowe.
Tydzień – pozaukładowa jednostka miary czasu, okres 7 dni. Ta miara czasu związana jest z fazami Księżyca i odpowiada mniej więcej 1/4 miesiąca. Znany już był Babilończykom w drugim tysiącleciu p.n.e. Tydzień został wprowadzony do urzędowego kalendarza Cesarstwa Rzymskiego w 321 r. n.e., a później został przyjęty w średniowiecznym kalendarzu kościelnym. W kalendarzu gregoriańskim tydzień ma siedem dni wg porządku: niedziela, poniedziałek, wtorek, środa, czwartek, piątek, sobota.

Jeżeli nazistowscy przywódcy z rozmysłem zakładali zagłodzenie 30 milionów obywateli ZSRR, trudno, aby przywiązywali szczególną wagę do losu jeńców. W końcu maja i na początku czerwca 1941 r. wiele dowództw armii wydało instrukcje, aby jeńcy otrzymywali tylko niewielkie ilości pokarmu najgorszej jakości. Niektóre rozkazy konkretyzowały jego wartość kaloryczną na poziomie niższym od minimum niezbędnego do przeżycia.

III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).
Zbrodnie wojenne, określone zostały w 1919 roku w traktacie wersalskim. Wszystko, co narusza prawa i zwyczaje wojenne (artykuł 228) a także bulwersujące międzynarodową moralność i powagę traktatów (artykuł 227).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)