Kościół w Jedzbarku

Jedzbark (dawniej Jecpark, niem. Hirschberg) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Barczewo. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Wieś położona w krajobrazie pagórkowatym. We wsi i okolicy liczne są malownicze zadrzewienia śródpolne i aleje z drzewami przydrożnymi. W Jedzbarku jeszcze w początkach XIX wieku istniał zamek biskupi (otoczony wodą oraz sąsiadujący przygródek), który zaliczany był do najpiękniejszych na Warmii. Do zabytków zaliczyć można znajdujące się we wsi pomniki związane z I wojną światową oraz cmentarze wojenne z okresu II wojny światowej.

Dawniej na jednym ze wzgórz otaczających wieś, znajdował się drewniany gród obronny. Dlatego wzgórze nazywano Palistką (od drewnianej palisady). W pobliżu jeziora odkryto kilka kurhanów, wzniesionych przez Prusów. Badania archeologiczne wskazują, że osadnictwo pruskie w okolicy Jedzbarka należało do jednych z ostatnich śladów materialnych dawnych Prusów na tych ziemiach. Inne źródła lokują w Jedzbarku grodzisko średniowieczne na pagórku zwanym "Pałacykiem" lub "Zamkową Górą", w południowo-zachodniej części osady. Na tym miejscu, po zniszczeniu grodziska, Krzyżacy wznieśli zamek obronny. W źródłach wymieniany jest on jako "zameczek w Jedzbarku", który został zdobyty i spalony w 1364 przez wojska litewskiego księcia Kiejstuta.

Prawdopodobnie zasadźcą wsi był Prus o imieniu Toleclaus. Przywilej lokacyjny Jedzbarka na prawie pruskim został wystawiony przez biskupa warmińskiego Jana II Stryprocka w dniu 12 marca 1364.

Dawniej przez wieś płynęła duża rzeka, po której obecnie pozostało wyschnięte koryto. Dawni mieszkańcy trudnili się rolnictwem, flisactwem oraz łowiectwem. Dziś w miejscu dawnego koryta rzeki znajdują się uprawne pola, łąki, ogródki działkowe. Po obu stronach dawnego koryta rzeki stoją w luźnej zabudowie budynki gospodarcze, a inne wraz ze świątynią usytuowane po okolicznych pagórkach tworząc malowniczy krajobraz.

Dawna wieś Jedzbark była uważana za bogatą i ludną, liczyła 600 osób i posiadała swój Urząd Stanu Cywilnego, który mieścił się na końcu wsi, nad jeziorem Ar u gospodarza o nazwisku Angryka. Począwszy od końca XVIII wieku we wsi istniała szkoła, a pod koniec XIX wieku funkcjonowała bibliotekę ludową. W wsi znajduje się pomnik z dwumetrową rzeźbą Chrystusa, upamiętniający poległych na frontach I wojny światowej. Ich nazwiska widnieją na płycie pomnika.

W styczniu 1945 roku przez miejscowość kilkakrotnie przechodził front. 22 stycznia i kolejne dni były najtragiczniejsze dla jej mieszkańców. Wkraczający Rosjanie rozstrzelali wielu mieszkańców. Mogiły ofiar oraz poległych żołnierzy niemieckich umiejscowiono przy krzyżu na rozstaju dróg obok boiska szkolnego. Według ocen ówczesnych mieszkańców na cmentarzu spoczywa około 50 osób. Inne zapisy widnieją w księdze zmarłych barczewskiej parafii. Ostatecznie Rosjanie zdobyli Jedzbarka 26 stycznia 1945 roku. Po tej dacie wielu mieszkańców Jedzbarka zostało wywiezionych w głąb Rosji. Inni ostatecznie wyjechali Niemiec.

Po wojnie Jedzbark nie miał własnej kaplicy. Dopiero w 1961 roku za sprawą ks. Huberta Meika urządzono kaplicę w domu prywatnym. 12 września 1973 roku biskup Józef Drzazga wydał zgodę na budowę kaplicy w Jedzbarku. W maju 1974 z inicjatywy księdza Bronisława Kuculisa wmurowano kamień węgielny pod nową kaplicę o wyjątkowo nowatorskiej bryle architektonicznej. Kaplicę o zewnętrznym kształcie rotundy, ze ściętą ukośnie wieżą usytuowano na wzgórzu. Układ centralny wnętrza kościoła z nachyloną amfiteatralnie, pod kątem, posadzka stwarza doskonałą widoczność ołtarza przez wszystkich zgromadzonych wiernych. Pierwszą Mszę św. odprawiono 25 grudnia 1982. 25 lipca 1989 kaplica pw. św. Antoniego stała się kaplicą filialną parafii św. Andrzeja Apostoła w Barczewie. Wyposażenie kaplicy jest nowe z wyjątkiem małego barokowego dzwonu z 1710.

Obok kaplicy w dniu 14 października 2001 roku z inicjatywy działaczy Związku Byłych Mieszkańców Powiatu Olsztyńskiego, oraz przy wsparciu władz samorządowych Gminy Barczewo odsłonięto kamień upamiętniający ofiary wojny i przemocy.

W centrum wsi stoi dwukondygnacyjna kapliczka z małym dzwonem i wiele mniejszych kapliczek i krzyży, które wystawiono jako wotum dziękczynne.

Z Jedzbarku wywodzą się zasłużeni działacze jak:

Układ wsi i budynki

Najczęstszy kształt działki to prostokąt odwrócony dłuższym bokiem prostopadle lub równolegle do drogi. Wielkość działek waha się od 1000 m² do 2500 m². Występują trzy typy działek. Budynki mieszkalne we wszystkich typach działek mogą być usytuowane prostopadle, elewacją boczną do drogi oraz równolegle, elewacją frontową do drogi. Wszystkie znajdują się blisko drogi. Wejścia na posesję we wszystkich przypadkach znajdują się od strony drogi, natomiast wejścia do budynku mieszkalnego usytuowane są od strony podwórza, tylko w trzecim typie od drogi.

W układzie funkcjonalnym występuje: ogród ozdobny, przedogródek (przed wejściem do domu lub między drogą a budynkiem mieszkalnym) oraz ogród warzywny (w różnych częściach działki).

Budynki mieszkalne zbudowane z czerwonej cegły, w tak zwanym stylu pruskim, z dachem dwuspadowym pokrytym dachówką ceramiczną. Nad otworami okiennymi i drzwiowymi występują charakterystyczne i dekoracyjne łuki, wykonane z czerwonej cegły. W budynkach gospodarczych dach jest dwuspadowy, pokryty dachówką ceramiczną, deski ułożone poziomo. Drzwi są drewniane. Stodoła zazwyczaj bez podmurówki.

Źródła