Jehuda Widawski - Polski Serwis Naukowy

Jehuda Widawski (Jan Widawski) (ur. 26 lipca 1919 w Turku) ̶ polski przedsiębiorca włókienniczy, przeżył getto, żyje w Izraelu, finansowo wspiera porządkowanie cmentarza żydowskiego w Łodzi

Jehuda Widawski, ur. 1919, żyje w Izraelu, tu w 2009 na uroczystościach w Łodzi 65. rocznicy likwidacji Litzmannstadt Getto, przeżył Holocaust, fot. M Z Wojalski

Dzieciństwo i młodość, nauka

Rodzice Abram i Lea prowadzili w Turku do 1930 hurtownię galanterii. W Turku mieszkał do 1929, w którym przeniósł się z rodzicami do Łodzi, gdzie mieszkali dziadkowie. Ukończył w 1935 w Łodzi Publiczną Szkołę Powszechną. Następnie uczęszczał do wieczorowego gimnazjum przy ul. Cegielnianej 57 (obecnie ul. S. Jaracza), którego nie ukończył.

Ghetto Litzmannstadt – zorganizowane w Łodzi przez okupacyjne, narodowosocjalistyczne (nazistowskie) władze III Rzeszy w 1939 r. getto żydowskie, do którego przymusowo przesiedlano ludność pochodzenia żydowskiego, głównie z terenów aglomeracji łódzkiej oraz przypadkowe klany Cyganów mordowanych w pierwszej kolejności.
Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku. Siedziba władz województwa łódzkiego oraz powiatu łódzkiego wschodniego.

Działalność zawodowa

Wcześnie rozpoczął działalność zawodową zakładając przedsiębiorstwo handlu tekstyliami (bielizną i odzieżą). Był dostawcą wyrobów tekstylnych dla wojska i prywatnych sklepów. Przedsiębiorstwo mieściło się w Łodzi przy ul. Lipowej 43. Na jego prowadzenie, choć był nieletni, w 1935 zdobył (choć nie bez trudu) zezwolenie Wojewody Łódzkiego. W latach 1935 ̶ 1939 aktywny w życiu społecznym i partii rewizjonistycznej w Łodzi (lokalny przywódca Włodzimierz Żabotyński). Mieszkał przy ul. Zachodniej 36.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Konzentrationslager Auschwitz, KL Auschwitz (Stammlager), w tym KL Birkenau (Auschwitz II) – zespół niemieckich obozów koncentracyjnych, w tym obozu zagłady na terenie Oświęcimia i pobliskich miejscowości istniejący w latach 1940-1945, symbol Holocaustu. Nazwy Auschwitz i Birkenau są niemieckimi odpowiednikami polskich nazw Oświęcim i Brzezinka, stosowanymi po agresji Niemiec na Polskę w 1939 i aneksji tych ziem przez III Rzeszę, gdy Oświęcim znalazł się administracyjnie w rejencji katowickiej (Regierungsbezirk Kattowitz) prowincji Górnego Śląska (Provinz Oberschlesien). W 1940 na tych terenach władze niemieckie utworzyły obóz przeznaczony początkowo do osadzania więźniów politycznych i opozycji, głównie Polaków. Rozbudowywany był potem stopniowo w główne miejsce masowej eksterminacji około miliona Żydów z całej Europy, a także wielu Polaków, Romów, jeńców radzieckich oraz ofiar innych narodowości. Jest to jedyny obóz koncentracyjny znajdujący się na liście światowego dziedzictwa UNESCO, figuruje tam pod oficjalną nazwą Auschwitz-Birkenau. Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1940-45).

Czas okupacji

Niemcy, hitlerowcy po napaści na Polskę zajęli Łódź na początku września i po kilku miesiącach na terenie najbiedniejszej dzielnicy Łodzi – Bałut stworzyli getto dla Żydów (Litzmannstadt Getto). W marcu 1940 wraz z innymi rodzinami żydowskimi został tam zamknięty. Mieszkał w dużym mieszkaniu przy ul. Zielnej 13 prowadząc jednocześnie w tym własnym mieszkaniu przez 2 lata pracownię wyrobu galanterii (kołnierzyki do sukienek damskich, żaboty, kokardy, kwiaty, koronki, gipiury). Następnie założył resort (czyli przedsiębiorstwo gettowe) galanteryjny przy ul. Młynarskiej w którym 25 kobiet i 1 mężczyzna (prasowacz) wyrabiali dla Niemców kołnierzyki do sukienek damskich. W gettcie organizował nielegalnie (szczególnie po likwidacji szkolnictwa w październiku 1941) ośrodki pracy oraz dokształcające dla małoletnich i dzieci. Szczególne znaczenie miała akcja "postarzania" dzieci w dokumentach Wydziału Meldunkowego i zatrudniania owych dzieci (9 ̶ letnich, które nagle stawały się 11 ̶ letnimi) aby w miarę możliwości ochronić je przed wywózką do obozów zagłady (Chełmno nad Nerem – Komando Kulmhof i Oświęcim – Auschwitz). Zatrudniał u siebie taką grupę 48 dziewcząt (z domów inteligenckich). Do dziś żyją w Izraelu 4 dziewczęta z tej grupy, spotyka się z nimi. Podobną grupę zorganizował przy ul. Żydowskiej 27(?). Uczył je szyć na maszynach do szycia marki Singer.

Order Odrodzenia Polski, Polonia Restituta - drugie najwyższe polskie państwowe odznaczenie cywilne, nadawane za wybitne osiągnięcia na polu oświaty, nauki, sportu, kultury, sztuki, gospodarki, obronności kraju, działalności społecznej, służby państwowej oraz rozwijania dobrych stosunków z innymi krajami. Ustanowione ustawą z 4 lutego 1921.
Ghetto Litzmannstadt – zorganizowane w Łodzi przez okupacyjne, narodowosocjalistyczne (nazistowskie) władze III Rzeszy w 1939 r. getto żydowskie, do którego przymusowo przesiedlano ludność pochodzenia żydowskiego, głównie z terenów aglomeracji łódzkiej oraz przypadkowe klany Cyganów mordowanych w pierwszej kolejności.

Wysłany 29 sierpnia 1944 ostatnim transportem do Auschwitz-Birkenau. Przeżył obóz koncentracyjny Auschwitz, był tam 8 dni i przeniesiony ("sprzedany" jak pisał w jednym ze wspomnień) do fabryki metalowej FDMV w miejscowości Friedland pod Wałbrzychem, wraz z 300 innymi robotnikami produkował skrzydła do samolotów. Pracowali tam 8 miesięcy od 8 września 1944 do 8 maja 1945, wszyscy przeżyli. Przez 3 tygodnie dochodzili do siebie, i w końcu maja 1945 wraz z młodszym bratem Szyją (z którym razem był w obozie) wrócił do Łodzi.

Cmentarz żydowski w Łodzi - cmentarz założony w 1892 roku, zlokalizowany w południowej części Bałut, na niewielkim wzniesieniu pomiędzy ulicami Bracką, Zagajnikową, Zmienną i Inflancką; największa w Polsce nekropolia żydowska (42 ha, ponad 230 tys. pochowanych, w tym ok. 45 tys. stanowią mogiły ofiar pogromu w łódzkim getcie).
Turek – miasto w województwie wielkopolskim, siedziba powiatu tureckiego i gminy Turek, w Kaliskiem, na ziemi sieradzkiej, na Wysoczyźnie Tureckiej, nad Kiełbaską.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)