Jena – miasto na prawach powiatu w środkowych Niemczech nad rzeką Soławą (niem. Saale), w kraju związkowym Turyngia (niem. Thüringen). Z populacją 103392 mieszkańców (31 grudnia 2008 r.) jest drugim co do wielkości miastem regionu (po stolicy Turyngii Erfurcie). //

Historia

Średniowiecze

Przez długi czas początki miasta identyfikowano z osadą Jani pochodzącą z końca IX w., jednak wśród historyków nie ma co do tego zgody. Inna teoria głosi, że nazwa odnosi się do dzisiejszego Wenigenjena, gdzie w okolicy kościoła Schillera (niem. Schillerkirche) odkryto rozległe ślady osadnictwa z VIII i IX stulecia. W tekstach łacińskich Jena nazywana jest Atenami nad Soławą (łac. Athenae ad Salam). Pierwsze udokumentowane wzmianki pochodzą z 1182 roku.

Władcy Lobdeburga, będący od XII w. właścicielami Jeny, podnieśli w 1230 r. osadę do godności miasta. Wkrótce wybudowano mury miejskie. Szybki rozkwit uprawy wina przyniósł mieszkańcom spore zyski. W 1286 r. zakon dominikanów wzniósł tu swój klasztor, w 1301 r. przy Michaeliskirche powstał klasztor cystersanek.

Wraz z osłabieniem dynastii Lobdeburgów pojawiają się hrabiowie Schwarzburga oraz Wettynowie. Ci ostatni w 1331 r. całkowicie przejmują miasto w posiadanie. Rok późnej nadają mu prawa miejskie na prawie z Gothy. W 1414 r. powstaje klasztor karmelitów. Dobrobyt miejski wyraża się w przebudowie Michaeliskirche w 1380/90 r. oraz ratusza pod koniec XIV wieku. Od roku 1423 Jena należy do elektoratu Saksonii, nad którym po śmierci ostatniego przedstawiciela dynastii Askańskiej władzę przejmują Wettynowie. W wyniku podziału lipskiego (niem. Leipziger Teilung) w 1485 r. Jena pozostaje w należącym do ernestyńskiej linii Wettynów elektoracie Saksonii (zobacz: władcy Saksonii.

Nowożytność

Reformacja przyszła do miasta w 1523 r. wraz z radykalnym teologiem Martinem Reinhardtem, którego wypędzono rok później po interwencji Marcina Lutra. W 1525 r. chłopi i część mieszkańców miasta zniszczyli klasztor karmelitów oraz zdewastowali klasztor dominikanów. W wyniku porażki w wojnie szmalkaldzkiej w latach 1546-47 ród Ernestynów stracił godność elektorów. Od tego czasu Jena należała do księstwa Saksonii. W roku 1548 utworzono Szkołę Wyższą przy klasztorze dominikanów, z której po 10 latach powstał uniwersytet.

Decyzja o powołaniu uniwersytetu zaważyła na dalszym rozwoju miasta. Od początku XVI w. w mieście działało drukarstwo, teraz rozkwitało w kooperacji z uczelnią i przyniosło miastu w XVII w. w tej dziedzinie drugie miejsce po Lipsku. Po podziale kraju w 1572 r. uniwersytet pozostał pod ernestyńskim protektoratem, podczas gdy miasto przypadło księstwu Weimaru.

Przez krótki okres (1672-1690) Jena była stolicą samodzielnego księstwa Sachsen-Jena. Po śmierci ostatniego księcia Sachsen-Jena miasto w roku 1692 przypadło ernestyńskiej linii książąt Sachsen-Eisenach, a w 1741 r. księstwu Sachsen-Weimar, które w 1828 r. podniesiono do rangi wielkiego księstwa Sachsen-Weimar-Eisenach. Stan ten utrzymał się do roku 1918.

W okresie teologicznych sporów drugiej połowy XVI stulecia uniwersytet był centrum luterańskiej ortodoksji (Matthias Flacius). Po wojnie trzydziestoletniej przeżył okres rozkwitu i między 1706 a 1720 r. z liczbą 1800 studentów znalazł się w czołówce niemieckich uczelni. Okres baroku wyraził się we wspaniałych budowlach miejskich. Dwór książęcy zachęcał do troski o sztukę i muzykę. W 1570 r. działalność rozpoczęło Collegium Musicum, które organizowało koncerty akademickie.

Zmniejszenie uprawy wina, spadek liczby studentów i kłopoty drukarstwa w XVIII w. spowodowały kryzys miejskiej gospodarki. W 1788 r. finanse miasta poddane zostały pod zarząd przymusowy. W okresie rządów księcia Karola Augusta (1775-1828) oraz jego ministra Johanna Wolfganga Goethego nowe ideały z Weimaru wywarły wpływ na Jenę i doprowadziły do drugiego okresu rozkwitu uniwersytetu. Goethe poświęcił mu swój urzędowy i osobisty wkład. W 1794 r. zaprzyjaźnił się z Friedrichem Schillerem, który od 1789 r. pracował jako profesor i do 1799 r. mieszkał w mieście.

Od 1794 r. na uniwersytet powołano Johanna Gottlieba Fichtego, a w 1798 r. Friedricha Wilhelma Josepha Schellinga. W latach 1801-07 nauczał tu Georg Wilhelm Friedrich Hegel, dzięki czemu Jena stała się głównym ośrodkiem niemieckiej filozofii idealizmu. Uniwersytet słynął ze szczególnego liberalizmu, jednak od 1800 r. jego renoma stopniowo się obniżała w wyniku odejścia sławnych wykładowców (w 1799 r. zwolnienie Fichtego).

XIX wiek

14 października 1806 r. w bitwie pod Jeną (Jeną-Auerstedt) Napoleon Bonaparte pokonał wojska pruskie i saskie. Bitwa stoczona na wzgórzach przed miastem spowodowała spore szkody. Przeciwko rządom napoleońskim zrodził się silny opór, szczególnie wśród studentów, którzy w 1813 r. tłumnie wstępowali do wolnego korpusu Lützowa.

W 1815 r. utworzono w Jenie pierwszy burszenszaft, wolność prasy w księstwie dała okazję do walki o zjednoczenie narodu. Wartburgfest – manifestacja studentów niemieckich z 1817 r. – wyszedł z jeńskiego uniwersytetu i wzbudził nieufność niemieckich rządów konserwatywnych. Za pretekst do wprowadzenia wzmocnionej kontroli prasy posłużyło władzom zamordowanie Augusta von Kotzebue przez Karla Ludwiga Sanda, studenta teologii, w 1819 r. Doprowadziło to do wprowadzenia kuratora na uniwersytecie, ograniczenia wolności prasy i rozwiązania burszenszaftu.

Na gospodarkę tego okresu wielki wpływ miała działalność uniwersytetu. Oprócz tego zyski przynosiła uprawa wina, chmielu, ogrodnictwo i rolnictwo oraz drukarstwo. Po 1800 r. powstały mniejsze rzemieślnicze zakłady, utworzona w 1820 r. przędzalnia czesanki miała po dwudziestu latach jako jedyne przedsiębiorstwo ponad 100 pracowników, a w 1864 r. wprowadziła maszynę parową. W 1830 r. Jena liczyła 5491 mieszkańców. Wraz z budową kolei Saalbahn z Großheringen do Saalfeldu w 1874 r. oraz linii Gera – Weimar w 1876 r. miasto stało się węzłem komunikacyjnym. W 1843 r. wzniesiono wytwórnię fortepianów, w 1859 r. fabrykę pieców, w 1886 r. fabrykę cementu, a w 1895 r. wytwórnię przyrządów pomiarowych.

Z utworzonej w 1846 r. przez Carla Zeissa pracowni z przyrządami optycznymi, która w 1860 r. miała 20 współpracowników, dzięki znaczącemu współdziałaniu z Ernstem Abbe powstało przedsiębiorstwo mechaniki precyzyjnej i optyki o światowym zasięgu, od 1880 r. działające we własnych budynkach fabrycznych. Dzięki współpracy z Otto Schottem mogło korzystać z wybudowanej w 1884 r. fabryki szkła, co stanowiło istotny impuls do jego dalszego rozwoju. W 1886 r. wyprodukowano 10.000. mikroskop, podarowany bakteriologowi Robertowi Kochowi na urodziny. W 1889 r. utworzono fundację Carla Zeissa, z której środki w dużych ilościach przeznaczono na uniwersytet, na którym w tamtym okresie pracował m.in. zoolog Ernst Haeckel. W 1841 r. na uczelni doktoryzował się Karol Marks (in absentia). W 1908 r. w miejscu dawnego zamku wzniesiono nową siedzibę uniwersytetu. Liczba studentów wrosła z 500 między rokiem 1800 a 1880, do 2.000 w roku 1914. Wydziały nauk przyrodniczych i medycyny musiały zostać rozbudowane.

Rozwój od 1900 r.

19 marca 1901 r. otwarto miejską elektrownię, a 1 kwietnia odbyło się uroczyste uruchomienie elektrycznych tramwajów. Wraz ze zjednoczeniem księstw turyńskich w 1920 r., Jena stała się częścią nowego landu – Turyngii, od 1922 r. miastem na prawach powiatu. Równocześnie utworzono powiat Stadtroda, do którego należały tereny wokół miasta. Wśród robotników wielkich fabryk Zeissa i Schotta mocne poparcie znalazły partie SPD i KPD, tak że w okresie Republiki Weimarskiej partie konserwatywne i NSDAP osiągnęły tu najgorsze wyniki w całej Turyngii. W późniejszym okresie w mieście silny był sprzeciw wobec polityki nazistów.

Wraz objęciem urzędu kanclerza przez Adolfa Hitlera rozpoczęło się w mieście prześladowanie i dyskryminacja wszystkich sił politycznych i humanistycznych. Wiele osób skazano na ciężkie więzienie, niektórych umieszczono w obozie koncentracyjnym Bad Sulza, później w Buchenwaldzie. Wielu niepopularnych naukowców zwolniono ze stanowisk. Na uniwersytecie pojawiali się głosiciele poglądów o rasizmie (katedra antropologii) i antysemityzmie (współpraca z kościelnym „instytutem badań i usunięcia wpływów żydowskich na życie kościelne”). 1 kwietnia 1933 r. zbojkotowano żydowskie sklepy i pracownie. W październiku 1938 r. podczas Polenaktion wydalono 10 Żydów bez przynależności państwowej do Polski. W listopadzie doszło do antyżydowskich ekscesów. W następstwie tego wiele rodzin i samotnych Żydów wyemigrowało za granicę. W latach 1942-45 pozostałe osoby narodowości żydowskiej wywożono do gett i obozów zagłady, gdzie mordowano je. W niektórych klinikach dochodziło do aktów przymusowej sterylizacji i eutanazji wobec Żydów. Pomimo to działały grupy oporu, które ukrywały poszukiwanych, a także wyrażały swój sprzeciw wobec faszyzmu i wojny w postaci rozdawania ulotek i innych akcji. Gdy w czasie wojny tysiące robotników przymusowych przywieziono do jeńskich zakładów zbrojeniowych, nawiązała się współpraca między nimi a miejscowymi grupami oporu. Doszło nawet do zamachu bombowego na miejscową siedzibę NSDAP pod koniec wojny.

W czasie drugiej wojny światowej alianckie naloty bombowe spowodowały poważne zniszczenia, szczególnie w lutym i marcu 1945 r. Najcięższe bombardowanie miało miejsce 19 marca 1945 r. Łącznie na miasto zrzucono 870 ton bomb. Ataki lotnicze wyrządziły ciężkie szkody, duża część centrum miasta została całkowicie zniszczona, ruiny częściowo historycznych domów mieszczańskich zostały później rozebrane. Kościół St. Michael przetrwał wojnę mocno uszkodzony, kościół uniwersytecki został całkowicie zniszczony (ruiny rozebrano w 1956 r.). Naloty uszkodziły jego wieżę, jak też budynki Collegium. Częściowo zniszczony został ratusz, całkowicie biblioteka uniwersytecka, której pozostałości rozebrano. Abbenaum doznało ciężkich szkód, odbudowano je w roku 1951. Całkowicie zniszczonych zostało sześć instytutów uniwersyteckich, częściowo wiele klinik przy Bachstrasse.

Podczas ostrzału miasta przez amerykańską artylerię 11 kwietnia 1945 r. zginęło 40 osób. 13 kwietnia oddziały armii USA wzięły miasto bez walki. W czasie wojny zniszczono 15 procent powierzchni miasta, a podczas ataków bombowych zginęło 850 osób.

1 lipca 1945 r. miasto zajęły wojska Armii Czerwonej, Jena stała się częścią sowieckiej strefy okupacyjnej Niemiec.

15 października 1945 r. uniwersytet w Jenie jako pierwsza niemiecka uczelnia wznowił działalność. W roku 1946 przedsiębiorstwa Zeiss i Schott zdemontowano w 94% i wraz ponad 300 specjalistami z obu fabryk wywieziono do ZSRR. W 1950 r. utworzono zakład farmaceutyczny Jenapharm. W czasach NRD miasto należało od 1952 r. do okręgu Gera.

W czasie powstania 17 czerwca 1953 r. przeszło 30000 mieszkańców protestowało przeciw polityce rządu NRD. Domagano się wolnych wyborów, zjednoczenia Niemiec i dymisji rządu. W celu stłumienia demonstracji do akcji wprowadzono radzieckie czołgi. Wprowadzono stan wyjątkowy i aresztowano ponad 100 osób. 18 czerwca w budynku radzieckiej komendantury w Weimarze stracono urodzonego w 1927 r. w Jenie ślusarza Alfreda Dienera. Diener wraz z dwoma delegatami górników przedstawił żądania demonstrantów w biurze pierwszego sekretarza partii SED w okręgu.

W 1957 r. wprowadzono budowę bloków z wielkiej płyty. Pomiędzy 1965 a 1975 r. powstało nowe osiedle Jena-Lobeda-West. Wraz z przebudową centrum miasta od 1968 r. wyburzono historyczną część wokół Eichplatz i postawiono wieżowiec uniwersytetu. W 1969 r. nadano orkiestrze symfonicznej Jena nazwę filharmonii. W latach 1971-83 powstało osiedle mieszkaniowe Jena-Lobeda-Ost.

W 1975 r. Jena osiąga 100000 mieszkańców. W połowie lat siedemdziesiątych Jena staje się znaczącym centrum demokratycznej opozycji i podziemia w NRD. W czasie poprzedzającym bezpośrednio upadek muru berlińskiego w 1989 r. w mieście odbywają się największe demonstracje w jego historii, na placu Centralnym gromadzi się często około 40.000 ludzi. Do roku 1991 w mieście stacjonowała 79 dywizja pancerna grupy radzieckich sił zbrojnych w Niemczech.

Po reformie administracyjnej z 1 lipca 1994 r. powiat Jena staje się częścią powiatu Saale-Holzland.

czytaj dalej: [2], [3]