Jer - głoska - Polski Serwis Naukowy

Jer to głoska tworząca sylabę, tzw. półsamogłoska lub samogłoska zredukowana. Jery powstały w wyniku skrócenia samogłosek i oraz u, jak również innych samogłosek wywodzących się z języka praindoeuropejskiego. Szacuje się, że zaczęły funkcjonować we wczesnej epoce prasłowiańskiej.

Język prasłowiański jest to należący do rodziny języków indoeuropejskich wspólny prajęzyk dawnych Słowian, z którego później wykształciły się poszczególne języki słowiańskie. Za koniec istnienia języka prasłowiańskiego uznaje się przełom V i VI wieku n.e.

Sylaba [gr. syllabḗ] (zgłoska) – element struktury fonologicznej o głośnej artykulacji, większy niż segment (głoska), mniejszy niż wyraz, który może stanowić lub być jego częścią.

Wyróżnia się dwa typy jerów:

jer twardy ъ – samogłoska półkrótka, tylna

jer miękki ь – samogłoska półwysoka przednia

Jery mogły występować w pozycji słabej (oznaczanej półokręgiem pod jerem) lub mocnej (oznaczanej okręgiem). Jery słabe znajdowały się w wygłosie np. domъ oraz w zgłosce, która poprzedzała sylabę z pełna samogłoską lub jerem w pozycji mocnej, np. dъva. Jery mocne znajdowały się w sylabach poprzedzających zgłoskę z jerem słabym. Proces zróżnicowania jerów rozpoczął się już w epoce prasłowiańskiej i w konsekwencji doprowadził do zaniku jerów słabych w języku polskim, np.: pьsa > psa. Z kolei jery mocne przekształciły się w samogłoskę, tworząc sylabę, np.: sъnъ > sen - proces ten nosi nazwę wokalizacji jerów. Metoda filologiczna określa czas zaniku jerów na okres przed XII wiekiem, ponieważ w żadnym z zabytków języka polskiego jery już nie występują. Z kolei metoda rekonstrukcji wewnętrznej zakłada, że jery musiały zaniknąć w okresie, w którym przegłos już nie zachodził, a więc około XI wieku.

Język praindoeuropejski – prajęzyk, czyli wspólny przodek języków indoeuropejskich, niezaświadczony bezpośrednio, ale częściowo zrekonstruowany za pomocą metody porównawczej. Istnieje szereg różnych hipotez na temat datowania i lokalizacji języka praindoeuropejskiego. Najdawniejsze języki indoeuropejskie – już znacznie zróżnicowane – znane są z pierwszej połowy II tysiąclecia p.n.e., a dane pośrednie wskazują, że rozpad wspólnoty indoeuropejskiej musiał nastąpić najpóźniej około 3000 p.n.e. Z kolei analiza odziedziczonego słownictwa pozwala przypuszczać, że społeczeństwo praindoeuropejskie istniało w okresie neolitu (przed upowszechnieniem się wytopu i obróbki metali) i że składało się z ludności rolniczo-pasterskiej.

Głoska — najmniejszy element dźwiękowej formy wypowiedzi, charakteryzujący się stałym zespołem fonetycznych cech artykulacyjnych i akustycznych. Każda głoska jest fizyczną realizacją jakiegoś fonemu, który może mieć ponad jedną realizację.

Konsekwencjami zaniku jerów są:

wokalizacja jerów

wzdłużenie zastępcze

zniesienie korelacji miękkości - w prasłowiańszczyźnie po spółgłosce twardej mogła występować tylko samogłoska twarda, na skutek zaniku jeru twardego po spółgłosce twardej mogło występować miękkie e

powstanie e ruchomego

powstanie nowych samogłosek długich

zanik prawa sylaby otwartej - w prasłowiańszczyźnie sylaba mogła kończyć się tylko samogłoską

uproszczenie systemu wokalicznego - samogłoski dzieliły się tylko na długie i krótkie, wcześniej istniały też półkrótkie

Zobacz hasło jer w Wikisłowniku