Jerzy Dobrzycki (ur. 8 kwietnia 1927, zm. 1 lutego 2004) – historyk nauki, specjalizował się w dziejach astronomii, profesor w Instytucie Historii Nauki PAN. Był jednym z jego twórców i pierwszym z wyboru dyrektorem (w latach 1989-1995). Od 1983 roku aktywnie działał w Towarzystwie Naukowym Warszawskim (w latach 1992-1995 jako sekretarz generalny, po 1995 roku jako sekretarz Wydziału III i członek Komisji Rewizyjnej). Był pochodzącym z wyboru członkiem Międzynarodowej Akademii Historii Nauki (Académie Internationale d’Histoire des Sciences), Międzynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauki (International Union of the History and Philosophy of Science) oraz Międzynarodowej Unii Astronomicznej (International Astronomical Union). Jako członek komitetów redakcyjnych „Studi Galileani” (Castel Gandolfo) i „Journal for the History of Astronomy” (Cambridge (Anglia)) przyczynił się do trwałej obecności polskich badań z zakresu historii nauki w kręgu zachodnioeuropejskim. Przez wiele lat (1976-1997) wykładał historię nauki w Media:Instytucie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Był członkiem licznych komitetów naukowych: Komitetu Historii Nauki i Techniki, Komisji Neolatynistycznej Komitetu Nauk o Kulturze Antycznej, następnie Komitetu Nauk o Kulturze PAN, Komitetu Astronomii, a także rad naukowych: Instytutu Historii Nauki, Archiwum i Muzeum Ziemi PAN. Wśród licznych wyróżnień i nagród profesor otrzymał m.in.: nagrodę Ministra Szkolnictwa Wyższego (1953), Krzyż Komandorski OOP (2003), Krzyż Kawalerski OOP (1983), Medal 25-lecia PAN (1985) i Odznakę honorową „Za zasługi dla archiwistyki” (1995).

Biografia

Urodził się w Poznaniu w rodzinie inteligenckiej. Ojciec, Stanisław Dobrzycki był wybitnym filologiem i historykiem literatury polskiej, uczniem Stanisława Tarnowskiego, Jana Baudouina de Courtenay i Józefa Kallenbacha. W 1901 r. Stanisław objął Katedrę Języków i Literatur Słowiańskich w szwajcarskim Fryburgu. Po wojnie osiadł w Poznaniu jako profesor i rektor utworzonego wówczas Uniwersytetu Adama Mickiewicza. W 1927 roku, gdy urodził się Jerzy, ukazała się wydana przez Stanisława Historia literatury polskiej, o której Roman Pollak pisał, iż wyróżnia się od innych syntez tym, że szerzej uwzględnia czynniki natury socjologicznej, decydujące o zjawiskach literackich, i w nowatorski sposób ukazuje twórczość w powiązaniu z życiem literackim. Po śmierci Stanisława (15 lipca 1931 r.) jego żona, Marcjanna Dobrzycka z domu Świerczewska, musiała samodzielnie wychowywać szóstkę dzieci. Wszystkie wybrały później drogę naukową. Najstarszy syn, Stanisław junior, urodzony we Fryburgu w 1905 roku, został matematykiem i profesorem Politechniki w Lublinie. Młodsza o rok Maria Dobrzycka (urodzona w 1906 r.), romanistka, była tłumaczem (przede wszystkim prac z zakresu historii sztuki); wyszła za mąż za Stanisława Kolbuszewskiego, historyka literatury, profesora uniwersytetu w Rydze i Wrocławiu. Irena (urodzona w 1909 r.) została profesorem anglistyki w Uniwersytecie Poznańskim, a następnie dziekanem anglistyki na Uniwersytecie Warszawskim; Jan Dobrzycki, chemik specjalizujący się w cukrownictwie (urodzony w 1917 r.), wykładał na Akademii Rolniczej i w Politechnice Łódzkiej, gdzie również został profesorem. Najmłodsza córka, Anna Dobrzycka – historyk sztuki (urodzona w 1920 r.) – pracowała w poznańskim Muzeum Narodowym jako kurator Galerii Malarstwa Obcego.

Okres okupacji i pierwsze lata powojenne

W 1939 roku Jerzy Dobrzycki ukończył sześcioklasową szkołę powszechną. Po wysiedleniu całej rodziny z Poznania w grudniu 1939 roku, w ramach akcji oczyszczania terytoriów włączonych do Rzeszy z elementu polskiego, zamieszkał w ówczesnym Generalnym Gubernatorstwie w Piotrkowie Trybunalskim. W latach 1940-1945 uczył się na tajnych kompletach gimnazjalnych i licealnych. Równocześnie od 1943 roku pracował jako pomocnik w kancelarii notarialnej oraz w pobliskiej cukrowni. Egzamin maturalny zdał eksternistycznie w kwietniu 1945 roku w I Państwowym Liceum im. M. Kopernika w Łodzi. W tym samym roku powrócił do Poznania i 1 czerwca został przyjęty na studia w zakresie astronomii na Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwersytetu Poznańskiego. Studia ukończył 4 kwietnia 1951 roku, uzyskując stopień magistra filozofii. Dyplom magisterski podpisali ówczesny rektor Kazimierz Ajdukiewicz i dziekan Kazimierz Smulikowski.

Jeszcze w trakcie nauki, w 1948 roku, rozpoczął pracę w uniwersyteckim Obserwatorium Astronomicznym, początkowo w charakterze bibliotekarza, wolontariusza. Dnia 1 grudnia 1949 roku został młodszym asystentem przy Katedrze Astronomii UP, następnie asystentem (od 1 kwietnia 1951), a po ukończeniu studiów – od 1 grudnia 1952 roku – aspirantem przy tej Katedrze. Jak pisał rektor Uniwersytetu Poznańskiego, Dobrzycki (jeszcze przed uzyskaniem magisterium) brał czynny udział w obserwacjach, rachunkach astronomicznych i innych pracach Obserwatorium. W 1949 roku odkrył wspólnie z mgr. A. Kwiekiem nową planetoidę, nazwaną Posnania, włączoną następnie do światowego katalogu małych planet, za co otrzymał nagrodę Ministra Szkolnictwa Wyższego w 1953 roku.

W okresie poznańskim, niezależnie od zajęć dydaktycznych, rozpoczął pracę nad doktoratem. Wykonał szereg prac rachunkowych i obserwacyjnych. Zaprojektował i wykonał aparaturę fotorejestrującą do kół deklinacyjnych koła południkowego. Brał udział w pracach Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii jako członek zarządu koła poznańskiego. Uczestniczył w pracach komitetów przygotowujących wystawy: obchodów Roku Kopernikowskiego (1953) w Poznaniu (Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk), Dzieje Zegara (Muzeum starodawne) oraz stałą ekspozycję w Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku. Już wówczas (1955) rozpoczął także współpracę z Komitetem Historii Nauki i Techniki PAN (początkowo Komisją Historii Nauki), a zwłaszcza z jego Zespołem historii astronomii, oraz z Międzynarodową Unią Astronomiczną, dla której opracował bibliografię astronomii polskiej. Została ona zamieszczona w Bibliographie générale de l’astronomie 1881-1898. W tym okresie specjalizował się w astrometrii, zwłaszcza zaś w astronomii pozycyjnej i geodezyjnej.

Dnia 12 listopada 1955 roku zawarł związek małżeński z Marią Jadwigą Staniewską. W grudniu 1955 r. został adiunktem w Zakładzie Astronomii PAN i wraz z żoną przeniósł się do Astronomicznej Stacji Szerokościowej PAN w Borowcu (dawniej Borówcu) w powiecie śremskim, nieopodal Kórnika. Objął tam stanowisko obserwatora. Pracowali wspólnie. Maria Dobrzycka początkowo zatrudniona była w Politechnice Warszawskiej, a następnie w Stacji Zakładu Astronomii. Zorganizowali stałą służbę szerokości (badania wahań biegunów Ziemi), stanowiącą część polskiego programu Międzynarodowego Roku Geofizycznego. Służba szerokości Astronomicznej Stacji w Borowcu weszła też niebawem do międzynarodowej organizacji Service Internationale Rapide des Latitudes.

Od października 1957 roku Dobrzycki prowadził także wizualne obserwacje sztucznych satelitów Ziemi i kontynuował przygotowywanie doktoratu pod kierunkiem ówczesnego kierownika Stacji i szefa Zakładu Astronomii, profesora Józefa Witkowskiego. Witkowski doceniał prowadzone „z prawdziwym zapałem naukowym” obserwacje na teleskopie zenitalnym, dla których nie szczędził „czasu ani sił”. Podkreślał doskonałe wyniki uzyskane przez Dobrzyckiego, które zgadzały się z wynikami międzynarodowej służby szerokości. Cytował również opinię dra N. Stoyko z Obserwatorium paryskiego: „Les resultats obtenus à Borowiec sont excellents”.