Jerzy III (George William Frederick; ur. 4 czerwca 1738 w Londynie, zm. 29 stycznia 1820 w Windsorze, Berkshire) – ostatni (od 25 października 1760) król Wielkiej Brytanii i Irlandii i pierwszy (od 1801) król Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii, ostatni elektor i książę oraz pierwszy król (od 1814) Hanoweru. Jedyny król Anglo-Korsyki w latach 1794-1796.

Jerzy III był władcą o dużej inteligencji, chociaż nerwowym, co z czasem doprowadziło go do choroby. Za jego panowania nastąpił bunt kolonii amerykańskich i powstały Stany Zjednoczone. Mówiono, że to właśnie utrata Ameryki tak źle podziałała na jego zdrowie psychiczne. Możliwe też, że był jedną z niewielu osób rozumiejących, co oznaczała utrata kolonii amerykańskich dla Wielkiej Brytanii.

Cieszył się wielką popularnością poddanych. Obdarzony świetną pamięcią, znał imiona wielu zwykłych ludzi: służby, rolników, farmerów. Nie był domatorem, lecz lubił jeździć na wieś, gdzie doglądał upraw i hodowli. Nadano mu z tego powodu przydomek "król-farmer", z którego był bardzo dumny. Znów w odróżnieniu od swych poprzedników, król często interesował się posiedzeniami Izby Gmin i ich przedmiotem. Wspomagał wiernych mu Bute'a, a potem Pitta wieloma ciepłymi słowami i radami. Potrafił przeforsować swą wolę w czasach, gdy myślano, że parlament może wszystko, a król nic. Zrobił wszystko, by zachować kolonie amerykańskie (przez szeregi armii brytyjskiej Charlesa Cornwallisa przewinęło się wtedy 160 tysięcy ludzi!). Francja przeważyła jednak szalę na korzyść Jerzego Waszyngtona i buntowników. Odtąd król popierał mocniejsze zakorzenienie się wpływów brytyjskich w Indiach, by zrekompensować tym samym utratę kolonii w Ameryce Północnej.

Jerzy III panował przez niemal 60 lat – a zatem najdłużej w historii Wielkiej Brytanii po królowej Wiktorii i Elżbiecie II. Cień na jego sprawnym panowaniu położyła jedynie ciężka choroba.

Cierpiał na porfirię (charakterystycznym objawem tej choroby jest ciemnoczerwony mocz), która może mieć bardzo wyniszczający wpływ na organizm ludzki. W zaawansowanym stadium powoduje silne bóle brzucha, skurcze, a nawet drgawki podobne do epileptycznych. Choroba często nie jest prawidłowo diagnozowana i nawet w dzisiejszych czasach bywa mylnie rozpoznawana jako choroba psychiczna. Według najnowszych badań, chorobę tę spowodowała wieloletnia kumulacja w organizmie króla arszeniku, który był składnikiem ówcześnie stosowanych pudrów do peruk, kremów oraz popularnych lekarstw. Po 1811 roku, kiedy ataki choroby króla były coraz dłuższe i poważniejsze, władzę w państwie sprawował jego najstarszy syn – Jerzy, jako książę-regent.

Wydarzenia czasów Jerzego III barwnie opisał brytyjski pisarz Horace Walpole w swoich Pamiętnikach.

Wczesne lata życia

Fryderyk Ludwik, książę Walii, ojciec Jerzego

Urodził się w londyńskim Norfolk House, rezydencji swojego ojca, Fryderyka Ludwika, księcia Walii, najstarszego syna i dziedzica króla Jerzego II. Jego matką była Augusta, córka Fryderyka II, księcia von Sachsen-Gotha-Altenburg i Magdaleny Augusty Anhalt-Zerbst.

Jerzy urodził się przedwcześnie i został ochrzczony w dniu swoich urodzin przez biskupa Oksfordu Thomasa Seckera pod imionami Jerzy Wilhelm Fryderyk. Jego chrzest odbył się ponownie, tym razem publicznie, 4 lipca 1738 r. w Norfolk House. Jego rodzicami chrzestnymi byli król Szwecji Fryderyk I Heski (zastępował go lord Baltimore), książę Fryderyk III von Sachsen-Gotha-Altenburg (zastępował go książę Chandos) i królowa Prus Zofia Dorota Hanowerska (zastępowała ją lady Charlotte Edwin).

Relacje między księciem Fryderykiem a królem Jerzym II nie były najlepsze i książę został nawet usunięty z dworu królewskiego. Zmarł po długiej chorobie w 1751 r. Jerzy odziedziczył jego tytuł księcia Edynburga. Wkrótce został mianowany przez dziadka księciem Walii. Matka Jerzego, księżna-wdowa Walii, wciąż jednak była w konflikcie ze starym królem i trzymała młodego następcę tronu z dala od dziadka. Wychowawcą młodego księcia został lord Bute. Wywierał on wielki wpływ na Jerzego, a wychowanek odwdzięczył mu się po objęciu tronu, kiedy mianował go premierem Wielkiej Brytanii.

Tron objął Jerzy po śmierci swojego dziadka 25 października 1760 r. Po całej Europie rozjechali się jego wysłannicy, którzy mieli wybrać kandydatkę na żonę młodego króla. Ich wybór padł na córkę księcia meklemburskiego, Charlottę. Ślub odbył się 8 września 1761 r. Następnie oboje zostali ukoronowani w Opactwie Westminsterskim.

Księżna Augusta von Sachsen-Gotha, matka Jerzego

Po królewskim dworze krążyły plotki, że król miał zamiar ożenić się z lady Sarą Lennox, młodszą córką księcia Richmond. Charlotta nie zrobiła na nim wielkiego wrażenia, kiedy poznał ją w dniu swojego ślubu. Wkrótce jednak nawiązał bliskie relacje z żoną i nigdy nie miał kochanki, w przeciwieństwie do swoich obydwu poprzedników i syna, którzy posiadali ich wiele. Jerzy i Charlotta tworzyli szczęśliwe małżeństwo, mieli razem 15 dzieci (9 synów i 6 córek). Więcej miała tylko królowa Anna Stuart (rządziła w latach 1702-1714), która miała 17 dzieci, jednak żadne z nich nie przeżyło dzieciństwa (z dzieci Jerzego tylko dwoje).

Początek rządów. Konflikty z wigami i rządy torysów

Jerzy miał wysokie mniemanie o władzy królewskiej i próbował odbudować w Anglii osłabioną pozycję monarchy. Nie chcąc pogodzić się z ograniczoną rolą polityczną odziedziczoną po dziadku, aktywnie działał na rzecz odbudowy prerogatyw królewskich. W związku z tym popadł w konflikt z wigami, którzy porównywali go do autokraty na miarę Karola I. Jerzy odziedziczył po ojcu niechęć do wigów, a zwłaszcza do wpływowego i aroganckiego ministra w gabinecie księcia Newcastle, Williama Pitta Starszego. W rozprawie z wigowskim gabinetem Jerzy wykorzystał zniechęcenie społeczeństwa i części elit do toczącej się właśnie wojny siedmioletniej. Po objęciu tronu wprowadził do gabinetu lorda Bute'a, który zgromadził wokół siebie przeciwników Pitta. Kiedy w październiku 1761 r. Pitt zażądał wypowiedzenia wojny Hiszpanii, został przegłosowany w gabinecie i podał się do dymisji.

Lord Bute, wychowawca króla i premier

Rok później upadł gabinet Newcastle'a i Bute został nowym premierem. Ze szczytów władzy pozbył się on zwolenników poprzedniej ekipy (tzw. "rzeź pelhamowskich niewiniątek"). Jerzy, posługując się korupcją na szeroką skalę, dążył do utworzenia rządu złożonego ze swoich faworytów, nie licząc się przy tym z parlamentarną większością. Przeciwko praktykom królewskim zdecydowanie wystąpiła opozycja. Przeciwko Bute'owi wszczął kampanię radykalny dziennikarz John Wilkes. Sprawa zakończyła się aresztowaniem Wilkesa i skonfiskowaniem nakładu jego gazety, ale w 1763 r. Bute podał się do dymisji. Zdążył jednak zawrzeć pokój kończący wojnę siedmioletnią.

Przez kolejne 2 lata Jerzy musiał znosić na stanowisku premiera nielubianego przez siebie George'a Grenville'a. W międzyczasie zdążył pogodzić się z Pittem (teraz już lordem Chathamem) i próbował stworzyć gabinet pod jego kierownictwem. Nie udało się to jednak, ale kolejny nominat królewski, lord Rockingham, zdołał już utworzyć rząd. Król zdymisjonował więc Grenville'a. Rockingham próbował znaleźć kompromis między stronnictwem królewskim a starą gwardią spod znaku Pelhamów. Przeprowadził zmiany w gabinecie, które były jednak zdaniem wigów zbyt pobieżne, a zdaniem ludzi króla zbyt daleko idące. W efekcie gabinet Rockinghama upadł już w 1766 r.

Premierem został wówczas lord Chatham, jednak chory na podagrę nie sprawował pełnej kontroli nad swoim gabinetem, w którym każdy z ministrów robił co chciał. W 1767 r. kolejny atak choroby skłonił premiera do przekazania większości obowiązków księciu Grafton, który w 1768 r. zastąpił go na stanowisku premiera. Rząd Graftona przetrwał dwa lata i upadł w 1770 r. w ogniu oskarżeń o korupcję. Stanowisko premiera objął wówczas lord North, który wprowadził stabilizację na angielskiej scenie politycznej. Okres jego rządów to czas buntu kolonii amerykańskich i niepokojów społecznych w Anglii lat 1779-1780. Rząd Northa upadł w 1782 r.

Urząd premiera objął ponownie lord Rockingham, ale po kilku miesiącach zmarł podczas sprawowania urzędu. Na stanowisko premiera króla mianował wówczas lorda Shelburne'a, który jednak nie został zaakceptowany przez wpływowego wigowskiego polityka, Charlesa Jamesa Foksa. W 1783 r. Izba Gmin obaliła rząd Shelburne'a i zgodnie z życzeniem Foksa premierem został książę Portland, ale pierwsze skrzypce w jego gabinecie grali Fox i lord North (stąd ten gabinet określa się mianem "koalicji Fox-North").

Jerzego III irytowała obecność w rządzie polityków, za którymi nie przepadał. Rząd Portlanda zbudował jednak trwałą większość w Izbie Gmin i obalenie go nie było prostym zadaniem. Pretekstu dostarczyła ustawa o Indiach, którą rząd Portlanda przeforsował w Izbie Gmin. Przed głosowaniem w Izbie Lordów król poinformował parów, że każdy, kto zagłosuje za ustawą będzie przezeń uważany za wroga. 17 grudnia 1783 r. Izba odrzuciła projekt ustawy. Następnego dnia upadł gabinet Portlanda. Król powierzył stanowisko premiera Williamowi Pittowi Młodszemu i rozwiązał Parlament w marcu 1784 r. Wybory dały Pittowi większość w Izbie Gmin.