Jesiotrowate - Polski Serwis Naukowy

Jesiotrowate (Acipenseridae) – rodzina anadromicznych ryb jesiotrokształtnych. Niektóre gatunki wyłącznie słodkowodne. Poławiane gospodarczo dla mięsa i kawioru.

Zasięg występowania

Chłodne i umiarkowanie ciepłe wody półkuli północnej.

Znane z zapisów kopalnych od późnej kredy. Wraz z wiosłonosowatymi stanowią jedynych żyjących przedstawicieli ryb kostnochrzęstnych.

Cechy morfologiczne

Charakteryzują się silnie wydłużonym, wrzecionowatym ciałem, o pięciokątnym kształcie w przekroju poprzecznym. Skóra pokryta pięcioma rzędami tarczek kostnych (grzbietowy, dwa boczne i dwa brzuszne). Masywna głowa wyciągnięta w ryj (tzw. rostrum - służący do rycia w podłożu), całkowicie pokryta kostnymi płytkami. Otwór gębowy położony w spodniej części głowy, zakończony wysuwalnymi szczękami, poprzedzony dwiema parami wąsików. Krótka płetwa grzbietowa przesunięta do tyłu ponad płetwę odbytową. Heterocerkalna płetwa ogonowa z wysokim i długim płatem górnym. Pierwszy promień płetw piersiowych przekształcony w kolec. Duży pęcherz pławny połączony z przełykiem (z wyjątkiem nibyłopatonosów, u których brak pęcherza pławnego). Dorosłe osobniki nie posiadają zębów. Ubarwienie zmienne. Największe osobniki osiągają ponad 4 m długości. Gatunki słodkowodne są znacznie mniejsze.

Mlecz, mleczko – białawy płyn nasienny występujący u samców ryb i mięczaków. Nazwa wywodzi się od koloru i konsystencji płynu. Liczba plemników zawartych w mleczu jest zależna od gatunku i wynosi w 1 mm³ od ok. 20 mln u szczupaka pospolitego do 10 mln u pstrągów.

Nibyłopatonosy (Pseudoscaphirhynchus) – rodzaj ryb z rodziny jesiotrowatych, wraz z rodzajem Scaphirhynchus zaliczany do podrodziny łopatonosów (Scaphirhynchinae). Obejmuje trzy gatunki występujące w zachodniej Azji. Jedynie nibyłopatonos amu-daryjski ma znaczenie gospodarcze.

Tryb życia

Przedstawiciel rodziny jesiotrowatych

Tarło odbywają w rzekach. Ikra o średnicy ok. 3 mm składana jest w dużych ilościach (kilkaset tysięcy do kilku milionów sztuk). Większość gatunków wędruje do mórz, tylko nieliczne pozostają w wodach słodkich (łopatonosy). Żywią się głównie bezkręgowcami, a starsze osobniki również rybami. Żerują głównie przy dnie. Jesiotrowate należą do ryb długowiecznych.

Rodziny ryb – wykaz obejmuje rodziny ryb kostnoszkieletowych (Osteichthyes) i chrzęstnoszkieletowych (Chondrichthyes), śluzic (Myxini) i minogów (Petromyzontiformes).

Ikra – komórki jajowe ryb. W budowie i funkcji zasadniczo nie odbiega od jaj innych zwierząt – najważniejsza różnica to znacznie większa ilość żółtka w ikrze, porównując z typowymi przedstawicielami innych grup. Pojęcie to bywa także używane do określania jaj części wodnych stawonogów, mięczaków i szkarłupni.

Systematyka

Podrodzina Acipenserinae (jesiotry):

Rodzaj Acipenser

Rodzaj Huso

Łopatonos blady (Scaphirhynchus albus)

Podrodzina Scaphirhynchinae (łopatonosy):

Rodzaj Scaphirhynchus

Rodzaj Pseudoscaphirhynchus

Znaczenie gospodarcze

Mięso jesiotrowatych jest bardzo cenione na całym świecie. Z ich ikry sporządzany jest kawior.

Technologie chowu jesiotrowatych

Początkowo hodowla jesiotrowatych ograniczała się do sztucznego rozrodu i produkcji materiału zarybieniowego, głównie wylęgu, na potrzeby zarybień wód otwartych. Następnie zakres tych badań poszerzono o problemy związane z chowem wylęgu, narybku, selektów i tarlaków. Zostały opracowane i zastosowane przeżyciowe techniki pozyskiwania produktów płciowych, co umożliwiło wielokrotne wykorzystanie tarlaków.

Ryby, ryby właściwe (Pisces) – tradycyjna nazwa zmiennocieplnych kręgowców wodnych oddychających skrzelami, posiadających szczęki i poruszających się za pomocą płetw. Niezwykle zróżnicowane pod względem budowy zewnętrznej i wewnętrznej, ubarwienia oraz przystosowania do warunków środowiska. Stanowią najliczniejszą grupę współcześnie żyjących kręgowców (ponad połowę). Na świecie znanych jest ponad 30 tys. współcześnie żyjących, naukowo opisanych gatunków. Ryby są najstarszymi kręgowcami świata, pojawiły się około 480 mln lat temu. W Polsce występuje około 120 gatunków.

Fauna Polski – gatunki zwierząt (Animalia) występujące w stanie dzikim na terenie Polski, gatunki rodzime występujące w granicach swojego naturalnego obszaru występowania oraz gatunki obce występujące w środowisku naturalnym. Według danych Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk na obszarze Polski stwierdzono występowanie około 36 000 gatunków zwierząt.

Dojrzewanie i rozwój

Większość anadromicznych gatunków ryb jesiotrowatych tworzy w warunkach naturalnych dwie populacje tarłowe, z których jedna wchodzi na tarło do rzek jesienią (samice są w III-IV stadium), druga natomiast wczesną wiosną (końcówka IV stadium). Ostateczną gotowość do tarła ryby te osiągają już w trakcie wędrówki, następuje wzrost poziomu hormonów gonadotropowych. Pogorszenie się warunków środowiskowych może spowodować przerwę w tarle (resorpcja ikry), ale gdy warunki środowiskowe wrócą do normy mogą wznowić tarło.

Acipenser – rodzaj ryb z rodziny jesiotrowatych Acipenseridae, w języku polskim zwyczajowo określany nazwą jesiotry. Rodzaj obejmuje największe gatunki z rzędu jesiotrokształtnych osiągające do kilku metrów długości i kilkuset kilogramów masy ciała. Występują tylko na półkuli północnej. Niektóre mają duże znaczenie gospodarcze. Większość z nich jest zagrożona wyginięciem, w tym A. dabryanus i A. sturio krytycznie.

Kawior – solona ikra ryb jesiotrowatych (kawior czarny lub rosyjski), łososiowatych (kawior czerwony), dorszowatych (kawior norweski) lub innych ryb. Kawiorem nazywa się również jajka ślimaków (ślimaczy kawior – popularny szczególnie we Francji).

W przypadku tarła sztucznego jesiotry przetrzymywane są w stawach, sadzawkach lub basenach. Osiągnięcie gotowości do tarła nie jest możliwe bez stymulacji hormonalnej. Stosuje się w tym celu iniekcje z wyciągu odwodnionej w acetonie przysadki mózgowej dojrzałych jesiotrów i ryb karpiowatych (2-3 i 4-6mg/kg masy ciała samicy), można też stosować syntetyczne analogi hormonów LH-RH i GnRH. Dojrzała ikra od samic pobierana jest najczęściej przez wykonanie nacięcia powłoki brzusznej i nałożenie szwa chirurgicznego. Natomiast pobieranie mlecza od samców nie wymaga specjalnych zabiegów.

Kreda – ostatni okres ery mezozoicznej, trwający około 80 milionów lat (od 145,5 ± 4,0 do 65,5 ± 0,3 mln lat temu). Kreda dzieli się na dwie epoki: wczesną kredę i późną kredę.

Jesiotrokształtne (Acipenseriformes) – rząd ryb promieniopłetwych obejmujący gatunki o wielu archaicznych cechach. Występują na półkuli północnej.

Najbardziej efektowną metodą zapłodnienia ikry jest metoda półsucha. Polega ona na tym, że mlecz przed dodaniem do odcedzonej ikry jest rozcieńczony wodą w stosunku 1:50 lub 1:100. Po zapłodnieniu jaja pęcznieją osłonki jajowe napinają się i uzyskują wyższą wytrzymałość mechaniczną, a ich warstwa zewnętrzna staje się silnie kleista.

Tarło – akt płciowy u ryb prowadzący do połączenia jaja z plemnikiem. Nazwa pochodzi od specyficznego zachowania się ryb w tym okresie. Ryby stają się niespokojne, ocierają się bokiem o dno, samce ocierają się bokiem o samice polewając mleczem składaną ikrę. Ryby w tym okresie nazywa się tarlakami, a miejsce, gdzie tarło się odbywa – tarliskiem.

Pęcherz pławny – cienkościenny, błoniasty worek występujący u wielu ryb, pełniący funkcję narządu hydrostatycznego, a czasem oddechowego (u ryb dwudysznych).

Wyodrębniono pięć etapów rozwoju larw jesiotrów:

I - od wyklucia do pasywnego oddychania skrzelowego. Larwa oddycha całą powierzchnią ciała. Wylęg koncentruje się w postaci gęstych stad na dnie basenów. Korzystne jest zaciemnienie basenów.

II - wykształcenie skrzeli, resorpcja woreczka żółtkowego.

III - rozpoczęcie odżywiania egzogennego, aktywne oddychanie. Obserwuje się wzrost liczby śnięć, wylęg gromadzi się w miejscach oświetlonych.

IV - aktywne pływanie, całkowita resorpcja woreczka żółtkowego.

V - aktywne poszukiwanie paszy za pomocą receptorów węchowych i smakowych na wąsikach.

Podchów wylęgu i narybku zależy od:

Rodzina (łac. familia) – jedna z podstawowych kategorii systematycznych stosowanych w systematyce organizmów, niższa niż rząd (ordo), a wyższa niż rodzaj (genus). W kodeksach nomenklatury biologicznej nie określono kryteriów wydzielania rodzin, poza przyporządkowaniem: rodzina grupuje rodzaje, grupa rodzin tworzy rząd. W praktyce rodziny zwykle łączą grupy rodzajów różniące się morfologicznie od innych grup.

Scaphirhynchus – rodzaj słodkowodnych ryb z rodziny jesiotrowatych, blisko spokrewniony z nibyłopatonosami, z którymi zaliczany jest do podrodziny łopatonosów (Scaphirhynchinae).

odpowiedniej temperatury

ilości tlenu rozpuszczonego w wodzie (70%)

przepływu wody

zastosowania odpowiednich pasz dostosowanych dla ryb z dobrze wykształconym żołądkiem

małej ilości amoniaku i dwutlenku węgla w wodzie

Chów jesiotra może się odbywać:

w stawach pstrągowych

w małych stawach karpiowych

w basenach tuczowych

Bibliografia

Włodzimierz Załachowski: Ryby. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12286-2.
Maria Brylińska: Ryby słodkowodne Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1986. ISBN 83-01-12286-2.

Zobacz też

Fauna Polski

Ryby - wykaz rodzin