Ten artykuł dotyczy jeziora. Zapoznaj się również z: Inne znaczenia tego słowa.

Bajkał (ros. Озеро Байкал) – jezioro tektoniczne w Azji, zwane "Błękitnym okiem Syberii" lub "Syberyjskim morzem", położone na terytorium Rosji (Syberia) w Republice Buriacji i Obwodzie irkuckim. Jest ono najstarszym i najgłębszym jeziorem na świecie, a ponadto - pod względem powierzchni - drugim jeziorem w Azji i siódmym na świecie.

Położenie

Leży w rowie tektonicznym, lustro wody znajduje się na wysokości 456 m n.p.m. Rozciąga się na długości 636 km. Jego maksymalna szerokość wynosi 79 km. Wokół jeziora rozciąga się wiele pasm górskich powstałych w orogenezie bajkalskiej (tzw. bajkalidy). Na północno-zachodnim brzegu znajdują się Góry Bajkalskie o wysokości do 2588 m n.p.m.(Góra Czerskiego). Na południowy zachód od nich, wzdłuż zachodniego brzegu jeziora ciągną się Góry Przymorskie. Na brzegu północno-wschodnim znajdują się Góry Barguzińskie sięgające 2841 m n.p.m. (Pik Bajkał), od których na południowy zachód ciągnie się pasmo Ułan-Burgasy. Natomiast od strony południowo-wschodniej nad jeziorem wznosi się pasmo Chamar-Daban sięgające 2995 m n.p.m. (Bajszynt-Uła).

Głębokość i powierzchnia

Pierwsze pomiary głębokości Bajkału prowadzono już w XVII w., gdy dotarło tu większe osadnictwo rosyjskie. W latach 1869-1876 głębokość południowej części jeziora mierzyli Polacy Benedykt Dybowski i Wiktor Godlewski. Pomiarów całego Bajkału dokonała dopiero w latach 1896-1902 wyprawa Rosyjskiego Urzędu Hydrograficznego. Z początkiem lat 30. XX w. założona przez G. J. Wiereszczagina Bajkalska Stacja Limnologiczna otrzymała do dyspozycji pierwsze echosondy, przy pomocy których przeprowadzono w latach 1931-1934 pierwsze kompleksowe pomiary głębokości jeziora. Pozwoliły one zestawić mapę rzeźby dna Bajkału i ustalić jego największą głębokość wynoszącą 1741 m. W 1957 r. ta sama Stacja otrzymała echosondy nowej generacji, przy pomocy których dwa lata później przeprowadzono badania środkowej części jeziora. Największa głębia jaką znaleziono znajdowała się w środkowej części akwenu w odległości 8-12 km od wyspy Olchon. Maksymalna stwierdzona głębokość została oceniona na nieco ponad 1600 m, a głębokości zbliżonej do 1741 m w ogóle nie stwierdzono. Kontrolne pomiary z lodu, przeprowadzone w marcu 1960 r. dały wynik 1620 m (czasami 1619 m), który utrzymywał się na mapach przez wiele lat.

Ważnymi badaczami Bajkału byli polscy zesłańcy:

Oprócz tego znaczne zasługi w badaniach jeziora położyli rosyjscy i radzieccy uczeni: F.K. Driżenko (hydrologia), Wierieszczagin, P.P. Szerstjankin.

Wg nowych danych z 2009 r. głębokość maksymalna jeziora jest równa 1642 m. Jego dno znajduje się na głębokości 1186,5 m p.p.m., co oznacza, że Bajkał jest największą światową kryptodepresją. Głębokość średnia wynosi 730 m. Zasoby wodne jeziora wynoszą 23 tys. km, co stanowi 1/5 światowych zasobów wody słodkiej.

Rzeka Jenisej i jej dorzecze

Jezioro ma powierzchnię 31,5 tys. km², w tym 27 wysp. Największą z nich jest wyspa Olchon, której powierzchnia wynosi 742 km².

Bajkał ma 336 dopływów, z czego najważniejsze to Selenga, Barguzin czy Górna Angara. Ujścia rzek są deltowate. Wypływa z niego z kolei tylko jedna rzeka – Angara, prawy dopływ Jeniseju. Powierzchnia zlewiska jeziora wynosi 557 tys. km².

Geologia

Mapa fizyczna okolic Jeziora Bajkał.

Jezioro znajduje się w ryftcie bajkalskim. Jego powstanie wiąże się odsuwaniem się płyty amurskiej od płyty euroazjatyckiej wywołanym kolizją płyty indyjskiej z Azją, rozszerzeniem pacyficznych stref subdukcji i ciepłem płaszcza ziemskiego Ocenia się, że wiek Bajkału może być większy niż 25 mln. lat. W tym czasie na dnie gromadził się materiał osadowy przynoszony z biegiem dopływów jeziora. Grubość osadów dennych naukowcy oceniają na ponad 7 km.