Jezus Chrystus (ur. ok. 8–4 p.n.e., zm. 30 lub 33 w Jerozolimie) – centralna postać chrześcijaństwa, założyciel Kościoła, który uznaje go jednocześnie za Boga i człowieka, współistotnego Bogu Ojcu.

Etymologia i znaczenie imienia

 Osobny artykuł: Jezus (imię).

Pierwszy człon imienia – Jezus – to spolszczenie hebrajskiego ישוע, ישו Joszue, Jehoszua, skróconego do Yěšû, nadane przy obrzezaniu (por. Łk 2,21). Było znane także w Starym Testamencie. Nosił je następca Mojżesza Jozue (zob. Joz1,1) – w tradycji polskiej brzmi ono inaczej ze względu na szacunek i wyjątkowość założyciela chrześcijaństwa, lecz po hebrajsku ich imiona brzmią identycznie. Imię Jezus nosił również autor księgi Mądrości Syracha, z tego samego powodu nazywa się ją od imienia ojca autora. W języku aramejskim ܝܫܘܥ ,ܝܫܘ Jeszua, stgr. Ιησούς - znaczy Jahwe jest zbawieniem. Drugi człon – Chrystus – określa mesjańską godność Jezusa z Nazaretu. Już w Nowym Testamencie stał się jakby jego drugim imieniem: (hebr.) Mesziah, stgr. Χριστός Christós - namaszczony, pomazaniec, mesjasz.

Życie Jezusa w świetle Biblii

VI-wieczna mozaika przedstawiająca Jezusa w Kościele Sant'Apollinare Nuovo w Rawennie

Najważniejszym źródłem biograficznym są trzy Ewangelie synoptyczne oraz Ewangelia Jana. Podają one fakty historyczne z życia Jezusa, jednak z punktu widzenia współczesnej metody historycznej nie są dziełami historycznymi, lecz katechezą pierwotnego Kościoła. Są zapisem ustnych przekazów i nauczania Apostołów /(gr.) διδαχη – didache/ (por. Dzieje Apostolskie 2,42), którzy zostali - według tego jak określali sami siebie - wybrani uprzednio przez Boga na świadków, którzyśmy z Nim /Jezusem/ jedli i pili po Jego zmartwychwstaniu (Dz 1,41; por. 1 J 1, 1-2). Te przekazy o życiu i nauczaniu Jezusa służyły przygotowaniu katechumenów do chrztu, a po śmierci naocznych świadków były odczytywane m.in. w czasie niedzielnej Eucharystii jako – by użyć wyrażenia św. Justyna (100-ok.167) – pamiętniki apostolskie (por. Łk 1,1-4). Innymi źródłami są apokryfy, czyli pisma niekanoniczne i tzw. agrafa, niezapisane słowa Jezusa, nieautoryzowane przez Kościół. Prawie niczego nie dodają do wiadomości z ksiąg kanonicznych. Są również wzmianki u historyków antycznych oraz w źródłach żydowskich. Potwierdzają one świadectwo pism chrześcijańskich o istnieniu Jezusa, są jednak ubogie, wtórne i stronnicze. Wzmianki o Jezusie są m.in. w pismach rzymskich autorów: u Tacyta (ok. 55-120) w Rocznikach 15,14 i u Swetoniusza (ok. 69 - 130). Józef Flawiusz w dziele Dawne dzieje Izraela 20,9.1 (Antiquitates Judaicae), wspomina Jakuba, brata Jezusa nazywanego Chrystusem. Są także wzmianki w Talmudzie, który jednak często wypacza tradycję chrześcijańską. Wydzielenie wiadomości czysto historycznych z Ewangelii, które w sposób zamierzony łączą przekaz historyczny z teologią postaci i nauczania Jezusa, jest utrudnione lub wręcz niemożliwe. Zajmuje się tym nurt biblistyki zwany historią form /(niem.) Formgeschichte /. Proponowane czysto historyczne biografie Jezusa są wzajemnie sprzeczne. Teologia Ewangelii i całego Nowego Testamentu, jako teologia historii zbawienia zakłada jednak zdarzenia historyczne, stąd wydają się one być najlepszym możliwym źródłem.

Narodziny i dzieciństwo

Narodziny Jezusa

 Osobne artykuły: Data narodzin Jezusa Chrystusa i Dziewictwo Marii z Nazaretu.

Zgodnie z przekazem nowotestamentowym Jezus Chrystus urodził się w żydowskiej rodzinie, jako syn dziewicy Marii poślubionej Józefowi. Współcześnie narodziny Chrystusa datuje się na 8–4 rok p.n.e. Za czasów papieża Jana I (zm. 18 maja 526) zaczęto liczyć naszą erę od jego urodzenia, jednak według współczesnych nauk mnich, który dokonał rachuby lat, pomylił się o kilka lat.

Miejsce narodzin według Ewangelii to Betlejem. Zdaniem niektórych historyków – było to prawdopodobnie Nazaret. Nadano mu imię Jezus. Józef był z zawodu cieślą budowlanym (tektonem), a według Ewangelii Mateusza i Łukasza potomkiem króla Dawida (różnice w genealogii Jezusa, zachodzące między relacjami tych Ewangelistów, tłumaczy się hebrajskim prawem i zwyczajem lewiratu – 5 Księga Mojżeszowa/Powtórzonego Prawa 25, 5–6). Wedle Ewangelii Mateusza i Łukasza, jedynych pism w Nowym Testamencie, które zawierają informacje o poczęciu i narodzinach Jezusa, został on poczęty nie przez Józefa, lecz przez Ducha Świętego w łonie Marii (por. Łk 1,35 i Mt 1,18).

Ewangelia Łukasza i Mateusza zgodne są co do tego, że Jezus urodził się w wiosce Betlejem niedaleko Jerozolimy. Według Ewangelii Łukasza Józef wraz z małżonką Marią udali się na spis powszechny zarządzony przez cesarza rzymskiego Oktawiana Augusta, a gdy tam dotarli Maryja urodziła Jezusa (por. Łk 2,1–7). Jak każde żydowskie dziecko płci męskiej, Jezus został obrzezany ósmego dnia po narodzeniu. Po porodzie, który – wedle Ewangelii Łukasza – miał miejsce w ubogiej stodole (lub grocie), w nieokreślonym bliżej czasie rodzina wróciła do Nazaretu, małej wioski w Galilei.

Ewangelia Mateusza wśród wydarzeń związanych z narodzinami Jezusa opowiada o odwiedzinach mędrców ze Wschodu, prowadzonych przez gwiazdę betlejemską, dla oddania pokłonu Jezusowi. Mędrcy wyrazili swym pokłonem, dosł. "padnięciem na twarz" ((gr.) proskynéo, por. Mt 4,10), cześć królewską i boską wobec Jezusa jako mesjasza żydowskiego. Rozpoznali obecną w nim tajemnicę zbawiającego Boga (por. 2 Kor 5,19; Kol 1,19). Według badań z dziedziny historii form opowiadanie to prawdopodobnie nie ma charakteru historycznego, jest natomiast symbolicznym pouczeniem katechetycznym, ułożonym na wzór żydowskiego midrasza o Mojżeszu w Egipcie, zachowanego u Józefa Flawiusza (Dawne dzieje Izraela II,9 3-4). W ciągu dalszym pouczenia opisana jest tzw. rzeź niewiniątek, której mieli dokonać żołnierze Heroda, pragnącego pozbyć się rywala do korony królewskiej. Ostrzeżeni, według opowiadania, przez anioła Józef i Maria wraz z dzieckiem podjęli się ucieczki do Egiptu. Po śmierci Heroda wrócili do Nazaretu (por. Mt 2,1-23).

Józef pojawia się na kartach Ewangelii Łukasza po raz ostatni, gdy Jezus ma 12 lat (Łk 2, 41–48).

O narodzinach i dziecięcych latach Jezusa mówią również apokryfy zwane Ewangeliami Dzieciństwa. Obszernymi i najbardziej popularnymi są Protoewangelia Jakuba oraz Ewangelia Dzieciństwa Tomasza. Według tego ostatniego tekstu Jezus od wczesnego dzieciństwa zdolny miał być do czynienia cudów, wcześniej wykorzystując je do własnych celów. Apokryfy nie są akceptowane przez chrześcijan jako księgi natchnione, niemniej wywarły one wielki wpływ na kulturę chrześcijańską na przestrzeni jej dziejów.

Jezus posługiwał się językiem aramejskim, gdyż takim językiem mówiła ludność zamieszkująca region, w którym się wychował. Prawdopodobnie znał też do pewnego stopnia język grecki. Przypuszczalnie otrzymał wykształcenie typowe dla ubogiej ludności Izraela, w którym ważną rolę miało gruntowne poznanie Biblii hebrajskiej. Epizod w Świątyni, gdy miał 12 lat pokazuje, że Jezus wykazywał niezwykłe zdolności jak na swój wiek (por. Łk 2, 41-50).

Publiczna działalność i nauczanie

Wskrzeszenie Łazarza, Jan Matejko

Zgodnie z wszystkimi Ewangeliami NT, początek publicznej działalności Jezusa nastąpił, gdy miał on ok. 30 lat (por. Łk 3,23), było to prawdopodobnie na przełomie 27/28 r. n.e. Jezus przyjął chrzest z rąk Jana Chrzciciela. Niektórzy jak, E. Haenchen, podają w wątpliwość faktyczne zaistnienie tego wydarzenia, sugerując, że ponieważ widać zasadnicze różnice w przesłaniu obu tych postaci, mógł to być jedynie teologiczny obraz. Jak zauważył J. Gnilka, argument ten nie jest wystarczająco poważny, by odmówić temu opowiadaniu wymiaru historycznego. Wydarzenie to było trudne do zinterpretowania dla wspólnoty chrześcijańskiej. Mateusz przytacza zastrzeżenia samego Jana (por. Mt 3,14). W opowiadaniu Łukasza chrzest jest wspomniany jedynie na marginesie (por. Łk 3,21). Jan Ewangelista, opisując spotkanie Jezusa z Janem, w ogóle o nim nie mówi (por. J 29-34). Według Ewangelii Łukasza, Jan był krewnym Jezusa. Wypełniając zapowiedzi proroków (por. Iz 40,3; Ml 3,1), u brzegów rzeki Jordan wzywał do pokuty, nawrócenia i wyznawania grzechów, i chrzcił na znak wewnętrznego oczyszczenia (por. Mk 1,4–5; Iz 1,16). Jan stwierdził publicznie, że Jezus jest oczekiwanym przez żydów Mesjaszem i jednocześnie Synem Bożym. W czasie chrztu na Jezusa zstąpił Duch Święty w postaci gołębicy.

Chrzest Jezusa był początkiem jego działalności.

Po tym wydarzeniu Jezus zaczął nauczanie i gromadzenie wokół siebie uczniów, z których wyróżnił Dwunastu, przyznając pierwszeństwo Piotrowi Apostołowi. Jego nauczanie cieszyło się wśród ludzi ze względu na oryginalność, zyskał sławę jako lekarz-cudotwórca. Zbierały się wokół niego tłumy ludzi.

Wśród cudów opisywanych w Ewangeliach są m.in.: wskrzeszenie umarłych: córki przełożonego synagogi, syna wdowy z miasteczka Nain i człowieka imieniem Łazarz z Betanii, uzdrowienia niewidomych, głuchych, sparaliżowanych, chromych, trędowatych i cierpiących na inne choroby, wypędzanie demonów z opętanych, zamiana wody w wino, cudowne rozmnożenie chleba, chodzenie po wodzie.

W nauczaniu Jezusa centralnym motywem było Królestwo Boże, rozumiane jako sfera panowania Bożego, w której znaleźć się może każdy, poprzez zmianę swego życia, czyli tzw. (gr.) metanoia. W pełni miało się objawić w czasach ostatecznych.

Było ono oparte na Starym Testamencie, jednak treści starotestamentowe zostały zreinterpretowane. Kluczowe dla nauki Jezusa pojęcia to: Królestwo, miłość, wiara, miłosierdzie, sprawiedliwość, nadzieja, wybaczenie, współczucie, znoszenie cierpień.

Najdobitniej nauczanie Jezusa Chrystusa przedstawione jest w Kazaniu na górze zawartym w dwóch nieco różnych wersjach w Ewangelii Mateusza i Ewangelii Łukasza.

Jezus nauczał że:

Pojmanie, męczeńska śmierć i zmartwychwstanie

Ecce Homo

Kiedy uczniowie Jezusa otrzymali stosowne przygotowanie, aby prowadzić Kościół po jego odejściu, nadszedł czas na zakończenie jego misji na ziemi. Jezus, jako Baranek Boży, ten, który przyszedł, aby oddać swoje życie w zastępstwie grzeszników, wyruszył do Jerozolimy na tydzień przed Świętem Paschy. Po uroczystym wjeździe do Jerozolimy nie pozwolił pielgrzymom obwołać się królem. Podjął konfrontację w świątyni z głównymi frakcjami religijnymi Izraela: faryzeuszami i saduceuszami. Konfrontację tę można obserwować w ostatnich rozdziałach ewangelii synoptycznych. Oprócz wystąpień w świątyni spędzał dużo czasu ze swoimi uczniami, nauczając ich.

Biczowanie

Przywódcy stronnictw religijnych: saduceuszy, faryzeuszy i uczeni w Piśmie postanowili pojmać go i zabić. Zdecydowali tak, ponieważ:

Na dzień przed swoim pojmaniem spożył wraz z uczniami Ostatnią Wieczerzę, na której po raz kolejny zapowiedział swój przyszły los i pożegnał się z Apostołami. Podczas niej ustanowił elementarny dla większości chrześcijan sakrament Eucharystii. Tejże nocy, zdradzony przez jednego z uczniów, Judasza, został pojmany i postawiony przed religijnym sądem żydowskim – Sanhedrynem. Jezusa oskarżano m.in. o bluźnierstwo przeciwko przybytkowi Boga – Świątyni Jerozolimskiej. Ostatecznie został uznany przez Sanhedryn za winnego bluźnierstwa przez nazwanie siebie Synem Bożym.

Wydany w ręce rzymskiego namiestnika Poncjusza Piłata, oskarżony został przez arcykapłanów i starszych o podburzanie narodu, namawianie do niepłacenia podatków cesarzowi oraz podawanie się za żydowskiego króla. Piłat, nie znajdując dowodów winy, odesłał Jezusa do tetrarchy galilejskiego Heroda Antypasa, syna Heroda Wielkiego, aby ten osądził swego poddanego. Herod nie chciał podjąć się wydania wyroku i odesłał więźnia z powrotem do Piłata. Rzymski namiestnik nadal przeciwny był żądaniom arcykapłanów oraz żydowskiego pospólstwa, domagającego się wyroku śmierci; chcąc im zadośćuczynić, nakazał ubiczować Jezusa, aby sponiewieranego więźnia wypuścić na wolność.

Po biczowaniu, pod presją wzburzonego tłumu i wobec szantażu ze strony arcykapłanów, grożących oskarżeniem namiestnika przed cesarzem, wbrew rzymskiemu prawu, które zakazywało dalszego karania po wymierzeniu chłosty, Piłat skazał Jezusa na śmierć przez ukrzyżowanie (dla obywateli rzymskich przewidziana była kara śmierci przez ścięcie mieczem).

Ukrzyżowanie

Elementem wyroku było niesienie przez skazanego poziomego elementu krzyża (patibulum) z aresztu do miejsca kaźni (część pionowa już tam się znajdowała). Skazaniec, przybity do krzyża, wisiał na nim aż do śmierci, najczęściej na skutek uduszenia. Ewangelie opisują szczegółowo pojmanie, sąd i konanie Jezusa na krzyżu, oraz wspominają o dwóch epizodach, które się wydarzyły podczas niesienia krzyża: przymuszenie Szymona Cyrenejczyka do pomocy w niesieniu krzyża oraz dialog Jezusa z kobietami płaczącymi nad jego losem. Ewangeliczne opisy męki obejmują: trwogę w ogrodzie oliwnym, zdradę Judasza, sąd i biczowanie, założenie korony cierniowej i wyszydzenie, odarcie z szat i przybicie do krzyża, grę w kości pomiędzy żołnierzami o jego szaty, rozmowy z dwoma pospolitymi przestępcami, którzy byli ukrzyżowani obok Jezusa, oraz ze stojącymi pod krzyżem Marią i Janem, moment śmierci i poprzedzającą go agonię, oraz zdjęcie z krzyża i złożenie w grobie należącym do Józefa z Arymatei. Zmarł prawdopodobnie na dzień przed Paschą w piątek 7 IV 30 r. Rok 33 n.e. jest o wiele mniej prawdopodobny.

Inne epizody, takie jak trzy upadki pod krzyżem, czy otarcie twarzy chustą przez Weronikę, które występują w liturgii Drogi krzyżowej należą do tradycji.

Zmartwychwstanie

Zgodnie z Nowym Testamentem Jezus umarł na krzyżu, jednak trzeciego dnia po złożeniu jego zwłok w kamiennym grobie zmartwychwstał, a następnie przez 40 dni spotykał się ze swoimi uczniami, udowadniając im, że żyje, i tłumacząc sens swojej męczeńskiej śmierci i zmartwychwstania.

Ewangeliczny opis śmierci i zmartwychwstania Jezusa ma kluczowe znaczenie dla chrześcijaństwa, stanowiąc podstawę liturgii większości Kościołów chrześcijańskich. Jest zapowiedzią przyszłych losów ludzkości ukazywanych z perspektywy eschatologicznej.

W teologii Starego i Nowego Testamentu

Zapowiedzi Jezusa jako mesjasza w Starym Testamencie

 Zobacz więcej w artykule Pomazaniec, w sekcji Proroctwa w Starym Testamencie dotyczące Mesjasza.

Teolodzy chrześcijańscy dostrzegają proroctwa mesjańskie, których spełnienie widzą w Jezusie z Nazaretu, w ponad 100 fragmentach Starego Testamentu. Większość z nich jest uznawana za mesjańskie także przez komentatorów judaistycznych.

Proroctwo Księgi Daniela 9,24-27

W Księdze Daniela zostało zapisane szczególne proroctwo:

Cały fragment, Dn 9,24-27, mówi o 70 tygodniach od decyzji odbudowania Świątyni do Władcy-Pomazańca. W apokaliptyce tydzień to siedem lat, gdyż dzień jest symbolem roku. Niektórzy historycy w następujący sposób odnoszą ten fragment do Chrystusa. Odbudowa murów Jerozolimy zajęła dokładnie siedem tygodni czyli 49 lat od rozkazu króla perskiego Artakserksesa (por. Ezdr 7,11-26), by rozpocząć prace. Władca podjął tę decyzję w 458 r. przed Chr., koniec odbudowy murów zbiegł się z odejściem namiestnika Nehemiasza z funkcji zarządcy Judei, wiadomo, że był to rok 409 przed. Chr. Gdy doda się 62 tygodnie (434 lata), dochodzi się do roku 26 AD. Wielu, włączając w to Euzebiusza z Cezarei, podaje tę datę jako rok chrztu Jezusa. Z kolei pół tygodnia, czyli trzy i pół dnia, czyli trzy i pół roku, kiedy według proroctwa miała w Świątyni ustać krwawa ofiara i ofiara pokarmowa odnosi się do zdania z Mt 27,51, które mówi, że w chwili śmierci Jezusa zasłona w Świątyni rozdarła się na dwoje. Ustanie ofiar potwierdza też tekst z Talmudu Rosz Haszana 31b. W ciągu pokolenia Rzymianie zniszczyli Świątynię i wysłali Żydów na wygnanie.

Chrystus Pantokrator – fresk z XI wieku

Miejsce i pochodzenie Mesjasza

Następujące teksty mówią o pochodzeniu mesjasza: z Judy – Rdz 49, 10; z potomstwa Jakuba – Lb 24,11; z potomstwa Jessego, ojca króla Dawida – Iz 11,1-2. Proroctwo to cytowane jest w Mt 1,1-16, Łk 3,23-28, Rz 15,12. Mesjasz będzie potomkiem króla Dawida – 2 Sm 7,12-13 oraz Jr 23,5.

Misja Mesjasza

Jest wiele proroctw o misji Mesjasza. Będzie przygotowana przez poprzednika – Iz 40,3-5, cytowane w Mt 3,1-3 oraz Ml 3,1; uzdrowi chorych – Iz 35, 4-7; uwolni zniewolonych – Iz 61,1-2, proroctwo to Jezus sam odnosi do siebie w Łk 4,16-21. Gdy przyjdzie, wielu będzie występować przeciwko niemu – Iz 6,9-10, co Jezus sam zastosował do siebie w Mt 13,14-15. Także Ewangelia Jana odnosi ten tekst razem z Iz 53,1 do Jezusa w J 12,37-41. Cechy osoby mesjasza: Iz 9,6 oraz jego duch: Iz, 11,2-4.

Męka i śmierć mesjasza

Cały szereg proroctw odnosi się do Jego Męki i śmierci, są one cytowane przez Ewangelistów. Najbardziej znaczące są następujące: Księga Mądrości zawierająca wiele zapowiedzi cierpień mesjasza: Mdr 2, 12-24, wypełnienie ukazują: Mt 23,23-28, Mt 5, 10; J 5,18; Mt 27, 39-43. Wielu uważa pieśni Sługi Pańskiego np. Iz 53 za proroczy opis cierpień Jezusa Mesjasza, np. Iz 53, 1-12; cytowany w J 12,37n; Mt 8,16n; Mk 15,27n; J 19,15; Mt 27, 57-60. Również Psalm 22: Boże mój, Boże mój czemuś mnie opuścił? Jest on cytowany jako wypełniony w Jezusie w Mt 27,46. Wers 16 psalmu: przebili ręce i nogi moje

Wers 18 psalmu cytowany jest przez J 19,23-24: rzucili los o moją suknię....

Również Psalm 34 zawiera szczegóły śmierci mesjasza. Wers 20: ani jedna z nich /jego kości/ nie ulegnie złamaniu jest cytowany w J 19 w. 31 i dosłownie ww. 33-36:

1. Zdradzony przez przyjaciela: Ps 41,10 – Jn 13,21.26.30
2. Sprzedany za trzydzieści srebrników: Za 11,13-13 – Mt 26,14–15
3. Milczenie w czasie sądu: Iz 53,7 – Mt 27,12–14
4. Zniewagi i znęcanie się podczas sądu i biczowania: Iz 50,6 – Mt 27,27–31 i Mk 15,19
5. Przebicie rąk i nóg: Ps 22,17–18 – Łk 23, 33.35–36
6. Rozdzielenie szat i rzucanie losów o suknię: Ps 22,19 – Jn 19,23-24
7. Słowa Jezusa i świadków ukrzyżowania: Ps 22:1 – Ps 22:7–9 – (Mt 27:46, Łk 23:35; 8:53, Mt 27:39, Mt 27:43
8. Pragnienie i napojenie żółcią i octem: Ps 69,22 – Mt 27,33 i Jn 19, 28–29
9. Przebicie boku: Za 12,11 – Jn 19,34
10. Niezłamana żadna kość: Księga Wyjścia (2 Mojżeszowa) 12,46 – Jn 31–34
11. Zabity jako przestępca: Iz 53, 12 – Mr 15,25-27
12. Zaćmienie słońca po śmierci Jezusa: Am 8,9 – Mt 27,46.

Inne

Inne starotestamentowe wersety i ich nowotestamentowe odpowiedniki:

1. Nazywany "Gwiazdą Poranną": Lb 24,17 – Ap 22,16
2. Powrót z Egiptu: Oz 11,1 – Mt 2,14-15
3. Zamieszkały w Kafarnaum (ziemia pokolenia Zabulona i pokolenia Neftalego): Iz 8,23–9,1 – Mt 4,12–13
4. Przemawiający w przypowieściach: Ps 78,1–2 – Mt 13,34; Iz 6, 9–10 – Mt 13, 13–15.
5. Wjazd do Jerozolimy na ośle: Za 9,9 – Mk 11,3–7
6. Śmierć w towarzystwie przestępców, pochówek w grobie bogacza: Iz 53:9 – Mt 27:38 i Mt 27:57–60
7. Zmartwychwstanie: Ps 16,10

Jezus w pismach chrześcijańskich

Najstarsze pisma

Według Encyklopedii katolickiej do najstarszych źródeł, na jakich opiera się chrześcijaństwo, zalicza się apostolskie formuły wiary, wyznania oraz hymny chrystologiczne. Powstały one jeszcze przed spisaniem Nowego Testamentu.

Nowy Testament

Dla wyznawców głównymi źródłami informacji o Jezusie Chrystusie są Ewangelie, z których cztery Kościół uznał za kanoniczne i włączył jako do Nowego Testamentu ustanawiając źródło swojej doktryny.

Według zapisów w Ewangeliach Jezus nauczał w Galilei i Judei w rzymskiej Palestynie, został skazany na śmierć przez ukrzyżowanie w Jerozolimie zgodnie z wyrokiem rzymskiego namiestnika (gr. hegemon) Poncjusza Piłata, a trzeciego dnia po śmierci zmartwychwstał, co stanowi o sednie doktryny chrześcijaństwa.

Wiarygodność Ewangelii

Kilkadziesiąt lat różnicy pomiędzy czasem spisania Ewangelii a wydarzeniami, które one opisują, przyczyniło się do zróżnicowania historycznych ocen wiarygodności ewangelicznych narracji. Jednakże historycy osiągają konsensus co do podstawowych faktów dotyczących życia Jezusa: że urodził się przed 4 r. p.n.e. za czasów Heroda Wielkiego, wychował się w Nazarecie, działalność rozpoczął ok. 30 r. n.e., głosząc nadchodzące Królestwo Boże, oczekiwane przez Żydów, zasłynął jako cudotwórca, został ukrzyżowany z wyroku Poncjusza Piłata.

Według tradycyjnego ujęcia autorami Ewangelii są świadkowie opisywanych wydarzeń (Mateusz, Jan) lub uczniowie bezpośrednich świadków (Marek, Łukasz). Z powodu schyłku pokolenia apostołów ustne podania miały zostać spisane w celu zachowania nauki i pamięci o czynach Jezusa. Uczeni popierający ten punkt widzenia podkreślają, że czas jednego, dwóch pokoleń jest zbyt krótki, by podania zostały zdominowane przez treści legendarne. Wskazują na podobieństwo cech gatunkowych Ewangelii ze starożytną biografią i uznają ewangeliczny portret Jezusa za dokładny powołując się na wierność przekazu tradycji ustnej w judaizmie w czasach nowotestamentalnych.

Wiek oświecenia przyniósł sceptycyzm podważający historyczną prawdziwość tych tekstów. Historycy nieuznający Ewangelii za wiarygodne źródła uważają je za kompilacje kilku redakcji dokonanych przez anonimowych autorów, którzy starali się sportretować wyłącznie pozytywny, mityczny obraz Jezusa. Ewangelie są ich zdaniem literaturą hagiograficzną, mającą na celu gloryfikację Chrystusa oraz zaprezentowanie go jako moralnego i boskiego ideału.

Ewangelie mówią o wielu wydarzeniach, które nie są udokumentowane w innych źródłach historycznych, w tym m.in.:

Może to świadczyć, że zostały zmyślone i rzutować na wiarygodność Ewangelii. Z drugiej strony wiedza historyczna dotycząca tego okresu jest w znacznej części niekompletna i wiele wydarzeń, o których nie są dostępne obecnie żadne informacje, w świetle nowych odkryć może okazać się prawdą, nawet jeżeli wydają się nieprawdopodobne. Niektórzy pisarze wczesnochrześcijańscy powołują się na źródła dziś niezachowane. Np. Juliusz Afrykańczyk piszący około 221 roku cytuje rzymskiego historyka z I wieku Tallusa wzmiankującego o zaćmieniu towarzyszącym śmierci Jezusa, polemizując z nim: Ciemność tę Tallus w trzeciej księdze swojej Historii nazywa, jak mi się wydaje, bez racji zaćmieniem słońca (rzecz jasna że zaćmienie nie mogło mieć miejsca podczas pełni księżyca, Chrystus umarł podczas paschalnej pełni księżyca) (za: Euzebiusz,Historia Kościoła). Ponadto Juliusz i Orygenes powołują się na chrześcijańskiego kronikarza Flegona, który po roku 137 miał donieść, że w czwartym roku 202. Olimpiady [tj. ok. 33 r. n.e.] miało miejsce największe zaćmienie słońca i że w szóstej godzinie dnia [w południe] nastała noc, tak, że nawet widać było gwiazdy na niebie. Było silne trzęsienie ziemi w Bitynii i wiele budynków zawaliło się w Nicei.

Szkoła historyczno-krytyczna

Historycy i bibliści zajmujący się badaniami Nowego Testamentu wypracowali szereg kryteriów mających na celu próbę zrekonstruowania słów i czynów Jezusa, które wydają się bardziej autentyczne i możliwe. Przykładowe kryteria:

Dotarcie do pierwotnych słów Jezusa ułatwiają powstałe w XX wieku metody badawcze: historii form, historii redakcji i historii tradycji.

Rozbieżności

Dokumenty chrześcijańskie nie zgadzają się między sobą w pewnych sprawach. Ewangelia Mateusza mówi, że Jezus urodził się, kiedy Herod był królem Judei, czyli przed 4 rokiem przed naszą erą, zaś Ewangelia Łukasza, że urodził się, kiedy Kwiryniusz zarządzał spisem powszechnym w Judei, czyli po 6 roku naszej ery (dla właściwej oceny tego argumentu przeczytaj również rozdział następny). Rozbieżności są szczególnie widoczne w narracjach o zmartwychwstaniu. Zgodnie z ew. Mateusza kobiety przyszły do grobu o świcie i widziały anioła odwalającego głaz od grobu. Jednak według św. Łukasza kobiety zastały kamień od grobu już odsunięty.

Badacze chrześcijańscy traktują te rozbieżności jako drobne nieścisłości naturalne przy zeznaniach kilku świadków. Uważają, że poszczególne relacje są w stosunku do siebie komplementarne i nawzajem się uzupełniają. Czasem odwołują się do nowej interpretacji tekstu lub sposobu tłumaczenia, by uniknąć sprzeczności.

Daty śmierci

Datę śmierci Jezusa rekonstruuje się na lata 30. pierwszego wieku naszej ery.

Ewangelie podają datę piątek, 14/15 nisan (według kalendarza żydowskiego). Na podstawie tych danych datę jego śmierci można wyznaczyć na 7 kwietnia 30 roku (wówczas byłby to 14 nisan 3790 AM) lub też na 3 kwietnia 33. Pomimo wątpliwości dzień 3 kwietnia 33 roku uznaje się za najbardziej prawdopodobną datę śmierci Jezusa Chrystusa. Także w starotestamentowej księdze Daniela śmierć Mesjasza została przepowiedziana na 62 oraz 7 tygodni (= siedmioletnich okresów?) licząc od miesiąca Nisan roku 444 p.n.e., co po przeliczeniu według pierwotnego roku biblijnego (360 dni jak w historii Noego) daje 33 rok n.e. (Daniela 9:25–26; Księga Nehemiasza 2)

Apokryfy

Tekstami o Jezusie z okresu powstania kanonicznych ewangelii są apokryfy. Informacje w nich zawarte są odrzucane przez Kościół katolicki jako niewiarygodne.

Pisma wczesnoapostolskie

W licznie powstałych pismach Ojców Kościoła nie istnieje problem Jezusa jako faktu historycznego, lecz pytanie: "Kim on jest?". Według Encyklopedii katolickiej historyczność postaci Jezusa była tak oczywista, że wypowiedzi podważające jej fakt nie miałyby żadnego znaczenia.