Ten artykuł dotyczy postaci historycznej. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego terminu.

Joanna d'Arc (fr. Jeanne d'Arc, IPA: /ʒan daʁk/), Dziewica Orleańska (ur. prawdopodobnie 6 stycznia 1412 w Domrémy-la-Pucelle, zm. 30 maja 1431 w Rouen) – francuska bohaterka narodowa, święta Kościoła katolickiego, patronka Francji. Podczas wojny stuletniej poprowadziła armię francuską do kilku ważnych zwycięstw twierdząc, że działa kierowana przez Boga. Pośrednio przyczyniła się do koronacji Karola VII. Została schwytana przez Burgundczyków i przekazana Anglikom, osądzona przez sąd kościelny i spalona na stosie w wieku 19 lat. 24 lata później papież Kalikst III dokonał rewizji decyzji sądu kościelnego. Uniewinnił ją i uznał za męczennicę. Została beatyfikowana w 1909 roku i kanonizowana w 1920.

Joanna twierdziła, że otrzymała widzenie od Boga, podczas którego dostała polecenie wydobycia ojczyzny spod panowania angielskiego w trakcie wojny stuletniej. Chcąc wypróbować jej prawdomówność, niekoronowany król Karol VII wysłał ją do oblężonego Orleanu. Po doprowadzeniu do zniesienia oblężenia miasta w ciągu zaledwie dziewięciu dni uzyskała powszechny szacunek i przezwyciężyła lekceważącą postawę weteranów. Kilka kolejnych zwycięstw doprowadziło do koronacji Karola VII w Reims i rozstrzygnęło spór o sukcesję tronu Francji.

Tło historyczne

Francja na początku działalności Joanny d’Arc. Kropka oznaczająca Paryż jest w centrum regionu będącego pod kontrolą angielsko-burgundzką. Reims leży na północny wschód od Paryża.

Historyk Kelly DeVries tak opisuje okres poprzedzający pojawienie się Joanny d’Arc na froncie wojny francusko-angielskiej: „Jeżeli cokolwiek mogło zniechęcać ją to był to stan Francji w roku 1429.” Wojna stuletnia rozpoczęła się w 1337 r., jako spór o sukcesję francuskiego tronu. Podczas trwania wojny etapy względnego pokoju trwały krótko. Prawie wszystkie walki miały miejsce we Francji. Anglicy wykorzystywali taktykę spalonej ziemi, wyniszczając gospodarkę francuską. Kupcy francuscy zostali odcięci od rynków zagranicznych, a ludność Francji, nie doszedłszy do siebie po epidemii Czarnej śmierci z poprzedniego wieku, ponownie musiała znosić ogromne cierpienia. Już na początku kampanii, Anglicy niemalże osiągnęli swój cel i niewiele brakowało, aby cała Francja znalazła się pod ich kontrolą. Wojska francuskie, od lat nie odniosły większych zwycięstw. DeVries podsumowuje to tak: „królestwo Francji nie było nawet cieniem swego trzynastowiecznego pierwowzoru".

W momencie narodzin Joanny d’Arc królem Francji był Karol VI, często cierpiący na napady szaleństwa i z tego powodu nie będący w stanie rządzić. Miał pięciu synów, z których czterech zmarło. Przy życiu pozostał tylko najmłodszy, jednak nie był on jedynym pretendentem do korony. W rachubę wchodzili jeszcze brat króla, książę Orleanu Ludwik Orleański oraz kuzyn króla Jan bez Trwogi, książę Burgundii. Pretendenci pokłócili się dodatkowo o opiekę nad królewskimi dziećmi. Spór nasiliły oskarżenia o pozamałżeński romans Ludwika Orleańskiego z królową Francji Izabelą Bawarską i porwanie królewskich dzieci. Konflikt doszedł do szczytu po zabójstwie w 1407 roku księcia Orleanu, na zamówienie księcia Burgundii. Frakcję lojalną wobec Ludwika Orleańskiego nazwano Armaniakami natomiast zwolenników Jana bez Trwogi nazwano Burgundczykami.

Angielski król Henryk V, skorzystał z tego konfliktu i dokonał inwazji na Francję, w 1415 r. zwyciężając w bitwie pod Azincourt wojska francuskie i zdobywając północne miasta Francji. Wobec niepoczytalności ojca, Karol VII w wieku 14 lat, przyjął tytuł Delfina. Jego pierwszym znaczącym aktem urzędowym było zawarcie w 1419 r. traktatu pokojowego z Burgundią. Podczas spotkania którego pokojowy przebieg gwarantował Karol VII, partyzanci armaniaccy zamordowali Jana bez Trwogi. Nowy książę Burgundii Filip III Dobry o to zabójstwo oskarżył Karola i wszedł w sojusz z Anglikami.

W roku 1420 królowa Francji Izabela Bawarska zawarła traktat w Troyes, udzielając królewskiej sukcesji Henrykowi V, królowi Anglii i jego spadkobiercom zamiast swemu synowi Karolowi VII. Umowa ta odnowiła pogłoski o jej rzekomym romansie z księciem Orleanu. Karol VI zmarł w roku 1422. Henryk V zmarł w tym samym roku. Nominalnym monarchą obu królestw (Anglii i Francji) został w wieku niemowlęcym Henryk VI Lancaster, natomiast brat Henryka V, Jan Lancaster, pierwszy książę Bedfordu, rządził jako regent.

Z początkiem roku 1429 prawie wszystkie tereny północnej i niektóre części południowej Francji znalazły się pod kontrolą Angielską i Burgundzką. Anglicy rządzili Paryżem, natomiast Burgundczycy kontrolowali Reims. To ostatnie miasto, jako tradycyjne miejsce koronacji francuskich władców, było szczególnie ważne zwłaszcza, że żaden z pretendentów do tronu nie został jeszcze ukoronowany. Anglicy oblegli Orlean, jedyne lojalne wobec Francji miasto na północy kraju. Strategiczne położenie nad rzeką Loarą było ostatnią przeszkodą powstrzymującą atak na pozostałe w rękach francuskich centrum kraju. Wedle słów jednego ze współczesnych historyków: „Los całego królestwa zawisł na losie Orleanu”. Nikt nie miał tyle optymizmu, by wierzyć, że miasto może długo wytrzymać oblężenie.

Życie

Miejsce urodzenia Joanny d'Arc przekształcono w muzeum. Wiejski kościół gdzie uczęszczała na mszę znajduję się za drzewami, po prawej stronie.

Joanna była córką Jacka z Ars i Izabeli Romee w Domremy, wsi wówczas leżącej w księstwie Bar (później dołączonej do prowincji Lotaryngia i przemianowanej na Domrémy-la-Pucelle). Rodzice Joanny byli właścicielami około 50 akrów (0,2 km²) ziemi. Nie wystarczało to na utrzymanie rodziny, więc jej ojciec uzupełniał dochody dodatkową pracą jako wiejski urzędnik. Ich okolica, znajdująca się na północno-wschodnim skrawku terytorium Francji, mimo że zewsząd otoczona przez ziemie burgundzkie, wciąż pozostawała wierna koronie francuskiej. Teren ten ustawicznie nękały najazdy Burgundczyków i raz wieś Domremy została spalona.

Joanna w rodzinie otrzymała głębokie wychowanie religijne. Była nadzwyczaj pobożnym i ponad swój wiek poważnym dzieckiem. W trzynastym roku życia złożyła ślub dziewictwa. Na procesie zeznała, że ma 19 lat, a więc można przypuszczać, iż urodziła się w roku 1412. Zeznała również, że swoje pierwsze widzenia miała w wieku 12 lat, gdy była sama na polu. Mówiła, że płakała, gdy głosy odeszły, gdyż były bardzo piękne. Podczas procesu relacjonowała, że święty Michał Archanioł, święta Katarzyna i święta Małgorzata powiedzieli jej, iż Bóg chce wypędzić Anglików z ziem francuskich i doprowadzić Delfina do Reims, aby tam koronować go na króla Francji.

W wieku 16 lat poprosiła krewnego Duranda Lassois, aby zaprowadził ją do pobliskiego Vaucouleurs, gdzie u dowódcy garnizonu, hrabiego Roberta de Baudricourta, złożyła wniosek o zgodę na wizytę na francuskim dworze królewskim w Chinon. Sarkastyczna odpowiedź Baudricourta nie odstraszyła Joanny. Wróciła w styczniu następnego roku, tym razem uzyskując wsparcie dwóch mężczyzn o wysokiej pozycji: Jeana de Metz i Bertranda de Poulengy. Przy ich poparciu dostała się na drugą rozmowę do Roberta de Baudricourta, w sam dzień bitwy pod Rouvray. Joanna powiedziała mu: "W imię Boga, zbyt się ociągasz z wyprawieniem mnie, gdyż dziś szlachetny Delfin poniósł ciężką stratę niedaleko Orleanu; będzie z nim gorzej, jeżeli mnie do niego nie wyślesz". Po chwili przepowiednia o ciężkiej porażce Karola VII okazała się prawdą, w tej sytuacji dowódca garnizonu przyznał jej eskortę, tak by bezpiecznie dotarła do Chinon.

Dojrzewanie

Joanna d'Arc odbyła podróż przez wrogie terytorium w męskim przebraniu. Na dworze w Chinon, podczas prywatnej audiencji, zrobiła ogromne wrażenie na królu Francji Karolu VII. Tymczasem przygotowania finansowane przez teściową Karola, Jolantę Aragońską, do wyprawy mającej wyzwolić Orlean z oblężenia miały się ku końcowi. Joanna złożyła petycję o zezwolenie na wyjazd z wojskiem i o ekwipunek żołnierski. Swój udział uzależniła od otrzymania: pancerza, konia, miecza, sztandaru i świty. Według relacji, jej zbroja i koń były białe.

Ruiny wielkiego dworu w Chinon gdzie spotkała króla Karola VII. Jedyna pozostała z zamku wieża, stała się również muzeum poświęconym Joannie d'Arc.

Historyk Stephen W. Richey wyjaśnia, że osoba Joanny była jedynym źródłem nadziei dla kraju, który chylił się ku upadkowi: „Po latach upokarzających porażek, jedna po drugiej, zarówno wojskowi jak i cywilni przywódcy Francji byli zniechęceni i skompromitowani”. Gdy Delfin Karol VII zgodził się, po usilnych prośbach Joanny, przygotować na wojnę i wyruszyć na czele swej armii, jego decyzja musiała wynikać ze świadomości, iż wszystkie możliwe rozwiązania już zostały wypróbowane i zakończyły się niepowodzeniem. Tylko kraj w ostatecznej desperacji zaufałby analfabetce z niewielkiej wsi twierdzącej, że głos Boga nakazuje jej przejąć dowództwo na wojskiem i poprowadzić je do upragnionego zwycięstwa nad wrogiem.

Podpis Joanny d’Arc pod jednym z jej listów.

Przyjazd Joanny d'Arc skutecznie obrócił konflikt angielsko-francuski w wojnę religijną.

Doradcy Karola obawiali się, że dopóki wiara Joanny nie będzie potwierdzona ponad wszelką wątpliwość i nie znikną wątpliwości czy nie jest ona heretyczką albo czarownicą, wrogowie Karola VII mogą twierdzić, że jego królestwo jest darem diabła. Aby zapobiec takiemu obrotowi sprawy Delfin Karol VII rozkazał dochodzenie jej prawdomówności i teologiczne badania w celu sprawdzenia jej moralności w Poitiers. W kwietniu 1429 roku komisja śledcza orzekła, że Joanna "prowadziła nienaganny tryb życia, jest dobrą chrześcijanką obdarzoną cnotą pokory, jest uczciwa i prosta”. Teologowie z Poitiers nie osądzili czy inspiracja, z której działa jest boska czy też nie, ale poinformowali Delfina o "korzystnym domniemaniu" boskiej natury jej misji. To orzeczenie uwiarygodniło całkowicie Joannę w oczach Karola, mimo to, teologowie z Poitiers stwierdzili, że mają jeszcze obowiązek poddać Joannę próbie. „Zwątpić w nią lub pozostawić ją bez podejrzenia o zło byłoby wyparciem się Ducha Świętego i stanie się niegodnym pomocy bożej” oświadczyli. Ostatecznym sprawdzianem jej prawdomówności miał stać się los oblężonego Orleanu.

Joanna d'Arc przybyła pod Orlean 29 kwietnia 1429 roku, lecz Jan Orleański, pełniący obowiązki wodza armii, początkowo lekceważąco wyłączył Joannę z rady wojennej. Następnie nie poinformował jej o kolejnej bitwie wojsk francuskich z angielskimi. Joanna nie poddała się i była obecna na głównych radach i bitwach. Zakres jej rzeczywistego przywództwa wojskowego jest przedmiotem debaty historycznej. Tradycyjni historycy, tacy jak Edouard Perroy wnioskują, że była ona zwykłym przewodnikiem wojska, wpływającym głównie na morale armii. Tego typu analizy oparte są zwykle na jej zeznaniach w trakcie procesu ją potępiającego, gdzie oświadczyła, że wolała bardziej swój sztandar niż miecz. Analizy oparte na zeznaniach z procesu rehabilitacyjnego temu przeczą. Można tam przeczytać, że koledzy oficerowie doceniali ją, jako wykwalifikowanego taktyka i doskonałego stratega. Opinia Stephena W. Richeya jest tego przykładem: „udało jej się poprowadzić wojsko do zdumiewającej liczby zwycięstw tak, że odwrócony został bieg wojny”. W obu przypadkach historycy zgadzają się, że armia odnosiła niezwykłe sukcesy w czasie jej krótkiej kariery.

Przywództwo

Wjazd Joanny d'Arc do Reims w 1429 roku, obraz Jana Matejki

Joanna d'Arc przeciwstawiła się ostrożnej strategii, praktykowanej dotąd przez francuskich dowódców. Podczas pięciu miesięcy oblężenia poprzedzających jej przyjazd, obrońcy Orleanu próbowali podjąć tylko jeden agresywny atak, który zakończył się klęską. 4 Maja Francuzi dowodzeni przez Joannę zaatakowali i zdobyli peryferyjną twierdzę Saint Loup. Joanna "idąc za ciosem" zdobyła z marszu drugą fortecę Saint Jean Le Blanc. Było to bezkrwawe zwycięstwo, bowiem okazało się, że forteca ta była całkowicie opuszczona. Następnego dnia na radzie wojennej Joanna przeciwstawiła się Janowi Orleańskiemu, dowódcy armii, żądając kolejnego ataku na przeciwnika. Jan Orleański, by nie dopuścić do bitwy polecił zamknąć bramy miasta. W tej sytuacji Joanna wezwała mieszczan i zwykłych żołnierzy i zmusiła burmistrza do otwarcia bramy. Z pomocą tylko jednego kapitana wyjechała i zdobyła twierdzę Saint Augustin. Wieczorem tego samego dnia dowiedziała się, że została wyłączona z rady wojennej, nie mogącej zaakceptować jej samowolnej decyzji. Pod jej nieobecność, podczas rady wojennej, przywódcy przed ponownym działaniem, postanowili poczekać na posiłki. Nie zważając na tę decyzję, Joanna d'Arc wciąż domagała się niezwłocznego ataku na główną angielską twierdzę zwaną „les Tourells”. W dniu 7 Maja udało się jej przekonać radę wojenną do tego ogromnie ryzykownego ataku. Została uznana za bohaterkę swym heroicznym zaangażowaniem w walkę po tym jak raniona w szyję przez łucznika powróciła do walki by poprowadzić wojsko do ostatecznego natarcia, zwycięstwa nad wojskiem angielskim i zdobyciu „les Tourells”.

Nagłe zwycięstwo w Orleanie przekonało dowódców francuskich do zmiany taktyki akcji ofensywnych. Anglicy oczekiwali raczej próby odzyskania Paryża albo ataku na Normandię natomiast w następstwie nieoczekiwanych zwycięstw Joanna d'Arc przekonała Karola VII, aby przyznał jej dowództwo nad armią księcia Jana II Alencon i udzielił jej królewskiej zgody na jej plan polegający na odbiciu pobliskich mostów wzdłuż Loary, jako preludium do marszu do Reims, leżące w przybliżeniu dwa razy dalej od Paryża i głęboko na terytorium wroga. Celem tej śmiałej propozycji Joanny d’Arc było doprowadzenie do koronacji Karola VII w Reims, zgodnie z tradycją.

Wojsko francuskie odzyskało Jargeau w dniu 12 czerwca, Meung-sur-Loire 15 czerwca, a Beaugency 17 czerwca. Książę Alencon zgadzał się na wszystkie propozycje Joanny d'Arc. Inni dowódcy, w tym Jan Orleański, byli pod wielkim wrażeniem tego, co Joanna pokazała podczas oblężenia Orleanu i stali się jej stronnikami. Książę Alencon ponadto był jej wdzięczny za uratowanie życia w Jargeau, gdzie ostrzegła go o bliskim ataku artyleryjskim. W tej samej bitwie Joanna d'Arc otrzymała uderzenie kamienną kulą armatnią w swój hełm, podczas wspinaczki po drabinie na mury. Dla świadków zdarzenia było jasne, że tylko cudowna interwencja Boga uratowała ją od pewnej śmierci.

Spodziewane wsparcie dla wojsk angielskich, pod dowództwem sir Johna Fastolfa, przybyło na obszar walk 18 czerwca. Stoczoną bitwę pod Patay można uznać za przeciwieństwo bitwy spod Azincourt. Francuskie wojska zaatakowały, zanim angielscy łucznicy zakończyli przygotowania obronne. Pogrom, który nastąpił zmiótł główną część armii angielskiej. Większość dowódców została zabita lub schwytana. Fastolf uciekł z niewielką grupą żołnierzy i obwiniony o klęskę stał się kozłem ofiarnym angielskiego upokorzenia. Straty Francuzów były minimalne.

Zwycięska armia francuska wyruszyła do Reims z Gien-sur-Loire w dniu 29 czerwca i przyjęła warunkowe poddanie się Burgundczyków. Następnie, 3 lipca przejęła miasto Auxerre. Po drodze każde kolejne miasto poddawało się Francuzom bez stawiania oporu. Troyes, miejsce traktatu, który miał na celu wydziedziczenie Karola VII, skapitulowało po bezkrwawym czterodniowym oblężeniu. Przed osiągnięciem Troyes armii skończyła się praktycznie żywność. Edward Lucie-Smith przytacza to, co stało się później, jako przykład cudów, dokonujących się w obecności Joanny d'Arc. W tym czasie w Troyes przebywał wędrujący zakonnik brat Ryszard, głoszący nauki o końcu świata. Swymi naukami przekonał on mieszkańców do sadzenia upraw fasoli. Charakterystyczną cechą tej uprawy jest błyskawiczny wzrost. Wygłodniała armia przybyła dokładnie w czasie gdy fasola dojrzała i nadawała się do spożycia.

Reims otworzyło swe bramy dnia 16 lipca. Koronacja odbyła się następnego dnia rano, mimo że Joanna d’Arc i książę Alencon wzywali do szybkiego marszu na Paryż. Dwór królewski realizował jednak wynegocjowany rozejm z księciem Burgundii. Filip III Dobry jednak złamał umowę wykorzystując ją, jako taktykę blokującą, aby wzmocnić fortyfikacje obronne Paryża.

Wracając z Reims Francuzi maszerowali poprzez miasta znajdujące się w niedalekim sąsiedztwie Paryża i odbierali ich pokojową kapitulację. Międzyczasie książę Bedford, rządzący Anglią, przegrupował swe wojska i starł się z armią francuską 15 sierpnia. Bitwa była nierozstrzygnięta. Atak armii francuskiej na Paryż nastąpił 8 września. W tej walce Joanna d'Arc ponownie popisała się nadludzkim męstwem: mimo rany nogi odniesionej od kuszy, nadal przewodziła żołnierzom w ataku. Następnego dnia rano, otrzymała królewski rozkaz wycofania się. Próba zdobycia Paryża zakończyła się niepowodzeniem. Większość historyków wini za to osobistego doradcę Karola VII Georges'a de la Tremoille, którego obwinia się o polityczne błędy, popełnione po koronacji.

Schwytanie

Joanna d'Arc po drobnych działaniach wojennych w La Charité-sur-Loire w listopadzie i grudniu w 1429 r., w kwietniu 1430 udała się do Compiègne w celu obrony tego miasta przed oblężeniem angielskim i burgundzkim. Lekkomyślna potyczka z 3 maja 1430 r. doprowadziła do zdobycia Compiègne przez wrogie oddziały. Zarządzając odwrót wzięła na siebie honorowo odpowiedzialność i jako ostatnia chciała opuścić pole walki. Burgundczycy otoczyli jej tylną straż, natomiast sama Joanna została namierzona przez łucznika. Początkowo odmówiła poddania się, lecz nie mając innego wyboru skapitulowała.

W owych czasach panował zwyczaj płacenia okupu za jeńca wojennego, jednak Joannie i jej rodzinie brakowało środków pieniężnych. Wielu historyków potępia Karola VII za brak interwencji w tej sprawie. Joanna próbowała kilka razy uciec. Zdecydowała się nawet na skok z wysokości 70 stóp (21 m), z wieży w Vermandois do suchej fosy. Po tym wyczynie została przeniesiona do burgundzkiego miasta Arras. Angielski rząd wykupił ją od księcia Burgundii Filipa III Dobrego. W negocjacjach przy wykupie i w późniejszym procesie znaczącą rolę odegrał biskup Pierre Cauchon.