Joe Orton (ur. 1 stycznia 1933 w Leicester w Anglii, jako John Kingsley Orton, zm. 9 sierpnia 1967 w Londynie w dzielnicy Islington) – autor satyrycznych sztuk teatralnych.

W trakcie swojej krótkiej lecz płodnej kariery (od 1964 do śmierci) szokował, wywoływał oburzenie i bawił swoimi skandalizującymi czarnymi komediami. Ortonesque (ortoneska) stała się terminem oznaczającym twórczość "oburzająco makabryczną".

Młodość

Orton urodził się w Leicester w rodzinie robotniczej, a wychowywał się na Saffron Lane council estate (należącym do osiedli komunalnych, w których zamieszkują najbiedniejsze społeczności) z bratem Douglasem i dwiema siostrami: Marilyn i Leonie. Jego rodzice, Wiliam i Eslie, pobrali się w 1931; ojciec pracował dla Gminy Leicester jako ogrodnik, matka zaś w fabryce obuwia, do czasu gdy w wyniku gruźlicy usunięto jej płuco.

Orton nie zdał egzaminu, którym wówczas kończyła się nauka w angielskiej szkole podstawowej (tzw. eleven-plus), z powodu problemów zdrowotnych związanych z astmą. Później, w latach 1945-1947 uczęszczał do Clark's College, szkoły prywatnej nie cieszącej się renomą. Następnie rozpoczął pracę jako młodszy urzędnik (junior clerk) za jedyne 3 funty szterlingi tygodniowo.

Zainteresował się występowaniem w teatrze około 1949 r. i wstąpił do kilku różnych kółek teatralnych (dramatic societies), włącznie z prestiżową Leicester Dramatic Society. Podczas pracy nad amatorskimi produkcjami postawił sobie za cel poprawę wyglądu zewnętrznego i zaczął chodzić na siłownie. Ponadto brał lekcje dykcji (osoba mówiąca jego akcentem nie miała szans na zrobienie kariery aktorskiej), a także próbował zaradzić swojemu brakowi formalnego wykształcenia i wiedzy o kulturze. Stracił pracę i nadal chcąc angażować się w teatr, wystąpił w listopadzie 1950 r. o stypendium w Royal Academy of Dramatic Arts (RADA, Królewska Akademia Sztuk Dramatycznych). Stypendium zostało mu przyznane i Orton bez żalu opuścił region East Midlands przenosząc się do Londynu. Atak wyrostka robaczkowego opóźnił początek nauki w RADA do maja 1951.

Spotkanie z Kennethem Halliwellem

Orton spotkał Kennetha Halliwella w RADA w 1951. Zamieszkał razem z nim i dwójką innych studentów w czerwcu tego samego roku, w mieszkaniu w dzielnicy West Hampstead. Halliwell był siedem lat starszy od Ortona oraz niezależny finansowo (otrzymał pokaźny spadek). Szybko utworzyli stały związek i zostali kochankami, mimo – jak twierdził Orton – seksualnej niekompatybilności. Żaden z nich nie radził sobie dobrze w trakcie dwurocznego kursu na Akademii, choć Halliwell radził sobie nieco gorzej – otrzymując na koniec Certificate of Merit, mniej znaczące wyróżnienie niż przyznany Ortonowi Diploma.

Po ukończeniu RADA obaj wyjechali na prowincję odbyć staż; Orton spędził cztery miesiące w Ipswich jako asystent kierownika sceny, Halliwell w Llandudno w Walii. Obaj wrócili później do Londynu, odkrywając że "ich marzenia przeniosły się ze sceny na papier". Wspólnie pracowali nad kilkoma nieopublikowanymi powieściami (często imitując styl Ronalda Firbanka). Osiągali niewielki sukces, ale zachęcano ich do dalszej pracy. Odrzucenie ich ostatniej nadziei, powieści "The Last Days of Sodom" (pol. "Ostatnie dni Sodomy") w 1957 sprawiła, że postanowili prowadzić dalsze prace osobno. Orton wracał później do tych książek, czerpiąc z nich pomysły dla wielu epizodów i stylu, w którym tworzył swoje sztuki.

Przez długi czas odmawiali podjęcia pracy, pewni swojej "wyjątkowości"; żyli z pieniędzy Halliwella oraz zasiłków dla bezrobotnych. Byli zmuszeni prowadzić ascetyczne życie, ograniczając swoje wydatki do £5 tygodniowo. W latach 1957-1959 kilkakrotnie odbyli sześciomiesięczne kontrakty jako robotnicy w fabryce słodyczy Cadbury's, żeby uzbierać na nowe mieszkanie. Przeprowadzili się do niego w 1959, a mieściło się ono na Noel Road w dzielnicy Islington.

Psikusy, kawały i wygłupy

Brak poważnego zajęcia doprowadził do tego, że zabawiali się robieniem różnych kawałów i wygłupów. Orton stworzył fikcyjną postać starszej pani Edny Welthorpe, pod którą podszywając się pisywał listy do gazet i instytucji "oburzając się" na różne rzeczy, w tym nowoczesne tendencje w obyczajach, kulturze i sztuce. W późniejszym życiu, wykorzystywał tę postać (jej listy do gazet), żeby podgrzewać kontrowersje wokół swoich sztuk. Orton stworzył Ednę na podstawie "ciotki Edny", wymyślonego przez Terence'a Rattigan'a archetypu odbiorcy sztuk teatralnych.

Inną ich rozrywką było wykradanie książek z lokalnej biblioteki: modyfikowali okładki i streszczenia na nich umieszczone i odnosili je z powrotem. Na przykład tomik poezji Johna Betjemana wrócił do biblioteki z nową okładką przedstawiającą nagiego, mocno wytatuowanego mężczyznę w średnim wieku. Używali swoich projektów okładek także do dekorowania mieszkania. Ostatecznie odkryto tę ich praktykę wynoszenia książek i zawezwano przed sąd w 1962.

Incydent ten został odnotowany w brytyjskiej prasie ogólnokrajowej. Tabloid Daily Mirror dał tej historii tytuł "Gorilla in the Roses" (pol. "Goryl wśród róż"), zwracając uwagę na "wulgarność" czynu. Zostali oskarżeni o pięciokrotną kradzież i zniszczenie. Przyznali się do zniszczenia więcej niż siedemdziesięciu książek i zostali skazani na sześć miesięcy więzienia (wyszli we wrześniu 1962) i grzywnę w wysokości £262. Książki, które "przerobili", stały się później najcenniejszymi w kolekcji Islington Library.