Posąg przedstawiający bodhisattwę Majtreję nauczającego traktatów o naturze buddy.

Czittamatra – doktryna "tylko umysłu" w buddyzmie wywodząca się od przekazu nauk o naturze buddy Maitrei przekazanego przez Asangę (Indie, IV w.n.e) oraz rozpowszechnionego przez Vasubandhu (Indie, IV). Główna obecnie występująca doktryna mahajany obok madhjamaki, przekazu "Środkowej Ścieżki". Termin czittamatra oznaczający z sanskrytu "Tylko Umysł" odnosi się do istnienia samoświadomego i samorozświetlającego się umysłu wolnego od dualizmu postrzegającego i postrzeganego aspektu doświadczania, który możliwy jest do urzeczywistnienia bezpośrednio w czasie praktyki buddyjskiej.

Historia

Czittamatra powstała na bazie nauk o naturze buddy. Za początek przekazu o naturze buddy zainicjowanego przed Buddę Siakjamuniego w tzw. Trzecim Obrocie Kołem Dharmy, uważa się ukazanie traktatów spisanych przez Asangę wyróżniających się od dotychczasowych dzieł myśli buddyjskiej. Wśród owych traktatów w łącznej liczbie 5 siastr, dwie siastry Rozróżniając Zjawiska i Czystą Istotę oraz Uttara-tantra-shastra zaginęły by wiele wieków potem być odkryte przez Majtripę. Vasubandhu spopularyzował przekaz wkomponowując go pomiędzy najbardziej uznawane ówcześnie dzieła madhjamaki. Włączając okres Vasubandhu, pojawiły się trzy główne nurty w rozwoju przekazu:

1. oryginalny przekaz nauk o naturze buddy autorstwa Majtrei spisany przez Asangę i spopularyzowany przez Vasubandhu, zwany w niniejszym artykule "jogaczarą",
2. późniejsza interpretacja przekazu nauczana m.in. przez Dharmapalę (530-561 r. n.e.), Sthiramati, Gunamati, jako czittamatra – doktryna "tylko umysłu",
3. rozwój przekazu jako epistemologii na bazie działalności uczonych Dignaga (480 – 540 r. n.e.) i Dharmakirti (VII w.n.e.), która została przyjęta powszechnie w buddyzmie.

Oryginalny przekaz łączono również z przekazami madhjamaka w ramach np. interpretacji jogaczara-swatantrika-madhjamaka przez uczonego Śāntarakṣita (ok. VIII w n.e.). Tym niemniej nie przechowały się jednoznaczne dzieła o konflikcie nauk przekazu Asangi z madhjamaką, dopóki nie powstała polemika uczonego Bhavaviveka (500-578 r n.e.), który podjął krytyce interpretację "tylko umysłu" Gunamatiego jako czittamatry w ramach analiz madhjamaki.

W Tybecie początkowo nauczano jogaczara-swatantrika-madhjamaki i przejęto później epistemologię Dharmakirtiego o prawomocynym poznawaniu (tybetańska nazwa Lorik) jako wiedzę z sutr. Po syntezie buddyzmu dokonanego przez Tsongkhapę (1357-1419 r n.e.) epistemologię ową przejęto do systemu prasangiki na bazie Czandrakirtiego, a przekaz "tylko umysłu" posłużył dla celów interpretacji prasangiki jako najbardziej precyzyjnej doktryny. Szkoła "tylko umysłu" ponadto użyteczna jest w buddyzmie tybetańskim do rozróżniania etapów w stopniowych medytacjach na "pustość" (siunjata), gdzie znajduje się ona pomiędzy poglądem sautrantika a madhjamaka. Oryginalny przekaz Asangi wraz z pięcioma siastrami nie był w Tybecie tak popularny i rozbudowany jak w Indiach, choć był nauczany jako uzupełnienie nauk tantr np. tantry Hewadżra, a w szczególności teorii mahamudry przekazu Majtripy. Dolpopa Sherab Gyaltsen (1292-1361 r n.e.) dokonał na podstawie zachowanych w Tybecie dzieł próby całkowitego połączenia oryginalnego przekazu z madhjamaką w jedną całość w ramach doktryny szentong.