Johann Christian Bach, portret Thomasa Gainsborough z 1776 roku

Johann Christian Bach (ur. 5 września 1735 w Lipsku, zm. 1 stycznia 1782 w Londynie) – jeden z najbardziej wszechstronnych kompozytorów drugiej połowy XVIII wieku, syn Johanna Sebastiana Bacha. Styl jego muzyki, często określany jako galant, wywodzi się z orkiestrowej muzyki baroku oraz przede wszystkim opery. Miał olbrzymi wpływ na muzykę Wolfganga Amadeusza Mozarta. Cechy szczególne jego muzyki to wdzięczna melodyka, doskonałe wyczucie formy oraz pomysłowość w wykorzystaniu faktury i kolorystyki orkiestrowej. Jego działalność muzyczna z Carlem Friedrichem Ablem miały olbrzymi wpływ na ukształtowanie się publicznych koncertów w Londynie.

Biografia

Niemcy

Był dziesiątym, najmłodszym synem Johanna Sebastiana Bacha i jego drugiej żony, Anny Magdaleny. Niewiele wiadomo o jego młodości. Naukę muzyki rozpoczął prawdopodobnie u kuzyna, Johanna Eliasa Bacha, który żył z rodziną w Lipsku w latach 1738 do 1743. Najpewniej w ósmym lub dziewiątym roku życia edukacją syna zajął się sam Johann Sebastian. Johann Christian uczył się od ojca gry na instrumentach klawiszowych oraz teorii muzyki. Po śmierci ojca w 1750 roku opuścił rodzinne miasto i zamieszkał u brata, Carla Philippa Emanuela w Berlinie, gdzie kontynuował naukę. Już wtedy był podziwiany jako wyśmienity klawesynista i dobrze zapowiadający się kompozytor.

Włochy

W wieku 19 lat wyjechał do Włoch. Tam prawdopodobnie studiował o Giovanniego Battisty Martiniego w Bolonii. Wkrótce uzyskał sympatię i mecenat hrabiego Agostino Litta z Mediolanu. Te dwie ważne postacie starały się, by młody kompozytor przede wszystkim poświęcił się muzyce kościelnej. Johann Christian w 1757 roku zmienił wyznanie na rzymskokatolickie. Trzy lata później otrzymał zaszczytne stanowisko organisty katedry mediolańskiej. Zainteresowania syna Johanna Sebastiana zmierzały jednak w kierunku muzyki świeckiej. 26 grudnia 1760 roku w Teatro Regio w Turynie miała miejsce premiera jego pierwszej opery, Artaserse. Wkrótce później zaledwie 25-letni kompozytor miał zaszczyt skomponować operę dla teatru w Neapolu, na uroczystości imieninowe króla Hiszpanii Karola III. Catone in Utica odniosła wielki, międzynarodowy sukces. Posypały się zamówienia na kolejne opery, z Neapolu, Wenecji, Londynu.

Londyn

W 1762 roku Johann Christian wyjechał do Londynu. Dostał zlecenie napisania dwóch oper. Sezon operowy Teatru Królewskiego otwierało pasticcio złożone z fragmentów jego własnych utworów. Opera Orione miała premierę 19 lutego, natomiast Zanaida 7 maja 1763 roku. Oba dzieła odniosły sukces. W odróżnieniu do teatrów dworskich na kontynencie, muzyka w Anglii była nastawiona na zysk, dochody z biletów. Kompozytorzy nie mogli liczyć na stałą pracę u bogatych mecenasów, musieli co rok walczyć o angaż w teatrze czy przy organizowaniu koncertów symfonicznych. Pod koniec 1763 roku zmienił się zarząd Teatru Królewskiego. Nowe władze nie było przychylne niemieckiemu kompozytorowi, ale Bach pozostał na Wyspach, mimo że propozycjami kusił teatr w Neapolu. Kompozytor nie ograniczał się tylko do opery. Już wtedy cieszył się sympatią urodzonej w Niemczech królowej Charlotty. Dedykował jej koncerty klawesynowe op. 1. Wkrótce został królewskim nauczycielem muzyki. Uczył samą królową, jak i później jej dzieci gry na klawesynie. Akompaniował królowi Jerzemu III, grającemu na flecie. Organizował królewskie wieczory muzyki kameralnej. Johann Christian przez pierwszych szereg lat pobytu w Londynie wynajmował mieszkania. Na początku dzielił apartament z zarządzającą Królewskim Teatrem Colomba Mattei. Po jej powrocie do Włoch przeniósł się do kwatery na Soho, którą dzielił ze swoim rodakiem Carlem Friedrichem Ablem. Muzycy bardzo się zaprzyjaźnili, zorganizowali pierwsze wspólne koncerty w Spring Gardens w 1764 roku. W tym samym roku na roczny pobyt w Londynie przybył ośmioletni Wolfgang Amadeusz Mozart. Szybko zaprzyjaźnił się z Johannem Christianem Bachem. Wiadomo, że obaj kompozytorzy przynajmniej raz wspólnie improwizowali. Mozart pisał w listach o niezwykłym uroku osobowości królewskiego mistrza muzyki, jego skromności i łatwości w nawiązywaniu kontaktów. Nie ulega jednak wątpliwości, że Mozart również był pod wrażeniem Bachowskich kompozycji. Po rocznej przerwie, ponownej zmianie zarządu Teatru Królewskiego, Bach wrócił do twórczości operowej. Napisał otwierające sezon pasticio a 26 stycznia 1765 roku premierę miała jego opera Adriano in Siria. Była to pierwsza opera Bacha, która nie osiągnęła przychylności publiczności. Muzyka była oceniana wysoko, ale publiczność oczekiwała czegoś bardziej zaskakującego. Ledwie 30-letni kompozytor zaczął uchodzić za zbyt zachowawczego, coraz bardziej niemodnego. W tym roku zaczęły się regularne koncerty abonamentowe Bach-Abel. Początkowo organizowane przez Teresę Cornelys w Carlisle House, Soho Square. W każdym sezonie koncertowym do 1774 roku odbywało się od 10 do 15 koncertów. Również w 1765 roku Johann Christian podjął pierwszą próbę zaistnienia jako kompozytor opery żebraczej na deskach Covent Garden Theatre. Opera balladowa The Maid of the Mill spotkała się z sympatią Londyńczyków. Rok później kompozytor wyszedł ze swoją twórczością do jeszcze szerszych mas komponując pieśni dla śpiewaczki Elizabeth Billington do wykonywania w ogrodach Vauxhall. Również później Bach nie stronił od komponowania muzyki uchodzącej za bardziej prostą, czy nawet plebejską. Kolejna jego opera dla Teatru Królewskiego, Carattaco z 1767 wykazuje bardzo dojrzały styl. Nie odniosła jednak takiego sukcesu jak jego wczesne dzieła teatralne. W 1768 roku Bach podczas jednego z koncertów grał „solo na piano forte”, używając instrumentu Johannesa Zumpego. Był to pierwszy przypadek solowego użycia fortepianu podczas koncertu w Londynie. Dwa lata wcześniej Bach opublikował Sonaty op. 5 „pour le clavecin au le piano forte”. Warto zauważyć, że Johann Christian był bardzo lubianą osobą w Londynie. Pomagał uzdolnionym muzykom zaistnieć przed publicznością. Z listów i pamiętników wiemy, że był niezwykle sympatyczny, o dobrym sercu, zawsze chętnym do pomocy. Był również w dziedzinie muzyki instrumentalnej otwarty na nowości, nowe barwy dźwiękowe, nowe sposoby kształtowania formy. Powszechnie uważa się dziś, że jego najbardziej wartościowe dzieła to muzyka symfoniczna, koncertowa oraz szczególnie kameralna (Kwintety op. 11 na flet, obój, skrzypce, altówkę i continuo). W 1770 Bach wraz z Pietro Alessandro Guglielmim zaangażował się w londyńską premierę Orfeo ed Euridice Glucka. Reformatowska opera Christopha Willibalda została jednak poddana aranżacji na gust angielski, przez co zdaniem krytyków zupełnie straciła nowatorskie cechy. Aranżacja przyniosła jednak spory sukces. W tym samym 1770 roku Johann Christian, podobnie jak przed laty Händel, odnosząc coraz mniejsze sukcesy na polu dzieł operowych, spróbował swoich sił w oratorium. W każdy czwartek wielkiego postu oraz w czwartek tygodnia wielkanocnego - konkurując z podobnymi środowymi i piątkowymi koncertami w Theatre Royal przy Drury Lane i w Covent Garden - organizował w King's Theatre koncerty oratoryjne. Została zaprezentowana m.in. Pasja Jommelliego, Stabat Mater Pergolesiego oraz - oratorium Johanna Christiana Bacha Gioas, re di Giuda. Przedsięwzięcie okazało się finansowym fiaskiem, a kompozytor doznał upokorzenia, kiedy królowa kazała mu między aktami dać koncert organowy, który w dodatku został wyszydzony jako zbyt daleko odbiegający od haendlowskiej tradycji.

Mannheim

Johann Christian dostał propozycję napisania opery z okazji obchodów imienin księcia Karola Teodora w ważnym centrum muzyki klasycystycznej, Mannheimie. Premiera Temistoklesa odbyła się 4 lub 5 listopada 1772 roku przed dystyngowaną publicznością i z udziałem najlepszych dostępnych wykonawców. Opera odniosła sukces. Rok później Bach napisał jeszcze operę Lucio Silla, która również została ciepło przyjęta. Pomiędzy wizytami w Mannheim, Johann Christian pracował nadal jako nadworny muzyk królowej, podróżował po zachodniej Anglii dając koncerty m.in. w Blandford czy podczas Salisbury Musical Festival, a także kontynuował cykl koncertów Bach-Abel w Londynie. W tym też czasie zawarł związek małżeński z wieloletnią partnerką, włoską śpiewaczką operową Cecilią Grassi. Najpewniej chciał się ustatkować, zamieszkać z żoną we własnym apartamencie. Również ciągłe zmiany miejsc abonamentowych koncertów symfonicznych z jednej kamienicy czynszowej do innej zaczęło męczyć muzyków. W 1774 roku, wespół z Ablem i Giovannim Andreą Gallinim nabył nieruchomość na rogu Hanover Street i Hanover Square. Należność miał spłacać w ratach z dochodów uzyskiwanych z koncertów organizowanych od tej pory w nowym miejscu. Wpływy z biletów zaczęły jednak szybko spadać, do czego przyczyniła się prężnie rozwijająca się, dająca modne koncerty konkurencja m.in. w londyńskim Panteonie przy Oxford Street. Nabycie nieruchomości przerosło Bacha, zaczął szybko popadać w problemy finansowe. Przy Hanover Square kompozytor zaprezentował między innymi kantaty Cefalo e Procri (1776) czy Rinaldo ed Armida (1778). Wrócił też do opery, gdzie wznowiona została opera Orione. 4 kwietnia 1778 premierę miała nowa opera La clemenza di Scipione. Gwiazda sławy Bacha jednak wyraźnie bledła. Rok później z zaproszenia Academie Royale de Musique w Paryżu Johann Christian wystawił, w obecności m.in. Marii Antoniny, nową operę w języku francuskim, Amadis de Gaule. Premiera przypadła na sam szczyt sporu gluckinistów z piccinistami, gdzie muzyka Bacha zastała uznana za nijaką, nie opowiadającą się po żadnej z dwóch stron. Innym stawianym zarzutem była nieudana rewizja libretta Quinaulta z 1684 roku. Bach uznał podróż do Francji za klęskę. Po powrocie do Londynu nigdy już nie komponował oper. Poświęcił się muzyce symfonicznej i kameralnej, chociaż wpływy z biletów były coraz mniejsze. Jego twórczość powoli uchodziła za niemodną, ale wciąż był znany jako doskonały kompozytor i szanowano jego zdanie. Wkrótce jego sytuacja finansowa drastycznie się pogorszyła, kiedy na wskutek plotki, według której Bach sprzedaje dom z Richmond, kredytodawcy zażądali uregulowania długów. Okazało się dodatkowo, że tamtejszy gospodarz Bacha manipulował rachunkami i uciekł z niebagatelną kwotą 1000 funtów szterlingów. Johann Christian podupadł na zdrowiu. Zmarł 1 stycznia 1782 roku, pogrzeb odbył się 6 stycznia w St Pancras. Jego długi sięgające 4000 funtów szterlingów nigdy nie zostały w pełni spłacone. Ani bilety z koncertów symfonicznych przy Hanover Square, ani prowizja z wznowionych oper Bacha w Teatrze Królewskim nie wystarczyły Cecilii Bach uregulować długów. Dopiero pomoc królowej w spłaceniu najbardziej pilnych opłat pozwoliły jej wyjechał z kraju.