Johann Friedrich Struensee - Polski Serwis Naukowy

Johann Friedrich Struensee, malował Jens Juel

Johann Friedrich Struensee

aresztowanie Struensee'go

Hrabia Johann Friedrich Struensee (ur. 5 sierpnia 1737 w Halle, zm. 28 kwietnia 1772) – niemiecki lekarz, minister w Królestwie Danii. Jego starszym bratem był Carl August Struensee (1735-1804), profesor matematyki i pruski minister.

Jens Juel (ur. 12 maja 1745, zm. 27 grudnia 1802 w Kopenhadze). Duński malarz osiemnastowieczny. Kolekcja jego obrazów jest wystawiona na stałe w zamku Frederiksborg (obecnie Duńskie muzeum Narodowe). Juel dużo podróżował odwiedził kolejno:

Halle (Saale) – położone nad rzeką Soławą (niem. Saale) miasto na prawach powiatu w środkowych Niemczech, siedziba okręgu. Z populacją niemal 232 500 mieszkańców jest najliczniej zaludnionym miastem w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. Z Lipskiem (Saksonia) tworzy aglomerację miejską o liczbie 1,397 mln mieszkańców (2004). Zniszczone w czasie II wojny światowej w bardzo niewielkim stopniu.

W wieku 32 lat (w 1768 roku) został prywatnym lekarzem cierpiącego na lekką odmianę schizofrenii króla Danii Chrystiana VII. Król dobrze się czuł w jego towarzystwie, ufał mu i powierzył mu funkcję doradcy królewskiego konferensraad. Szczęśliwie przeprowadzone szczepienie następcy tronu zapewniło mu z kolei przychylność królowej.

Józef II Habsburg, pełne imię: Józef Benedykt August Jan Antoni Michał Adam (ur. 13 marca 1741 w Wiedniu, zm. 20 lutego 1790 w Wiedniu) – najstarszy syn cesarzowej Marii Teresy Habsburg i Franciszka I Lotaryńskiego, wnuk Karola VI Habsburga. Cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego od 1764/1765 r.

Schizofrenia (gr. σχίζειν, schizein, "rozszczepić" i gr. φρήν, φρεν-, phrēn, phren-, "umysł", rzadziej stosowana nazwa – choroba Bleulera, łac. Morbus Bleuleri, w skrócie MB) – zaburzenie psychiczne zaliczane do grupy psychoz endogennych. Objawia się upośledzeniem postrzegania lub wyrażania rzeczywistości, najczęściej pod postacią omamów słuchowych, paranoidalnych lub dziwacznych urojeń albo zaburzeniami mowy i myślenia, co powoduje znaczącą dysfunkcję społeczną lub zawodową.

Po pewnym czasie osiągnął wpływy porównywalne ze sprawowaniem regencji nad krajem. Szybko rozpoczął czystkę w rządzie, popierając libertynów takich jak on sam i zwalniając żarliwych religijnie tradycjonalistów. Wśród zwolnionych był wybitny polityk i dyplomata Johann Hartwig Ernst von Bernstorff. Ostał się jedynie inny zdolny minister Adolph Siegfried von der Osten (1726-1797). Jako Maître des requêtes dworu duńskiego Struensee przedstawiał każdą sprawę do podpisu królowi. Władysław Czapliński twierdzi, że dawało mu to niemal pozycję monarchy absolutnego.

Kameralizm (łac. camera - komnata) - doktryna ekonomiczna rozwinięta w Niemczech i Austrii w XVII-XVIII w., uznająca za nadrzędny cel polityki gospodarczej państwa pełne wykorzystanie zasobów ludzkich i zdolności produkcyjnych w celu zwiększenia dochodów władcy; odmiana merkantylizmu.

Chrystian VII Oldenburg (panował w latach 1766-1808) był kolejnym słabym władcą, którego dodatkowo nękała schizofrenia . W praktyce rządził jego doradca Detlev Reventlow. Niezwykłym i skandalicznym epizodem były rządy (1770-1771) królewskiego lekarza, Niemca z pochodzenia imieniem Johann Friedrich Struensee, który został kochankiem i powiernikiem królowej. Struensee jako przybysz i reformator był bardzo niepopularny wśród arystokracji duńskiej. Romans Niemca z królową oburzył środowisko skupione wokół królowej-matki. W styczniu 1772 roku Struensee został aresztowany a w kwietniu ścięty. Tak samo skończył też jego współpracownik Enevold Brandt.

Jako zwolennik oświecenia próbował przeprowadzić wiele szeroko zakrojonych reform. Znany był z ogromnego tempa pracy, jak i z samej pracowitości. Na Danię spadł grad jego zarządzeń i dekretów, których liczbę (w czasie 16 miesięcy rządów) czasem ocenia się na ok. 600 (zapewne licząc jedynie te naprawdę ważne), a czasem na 1880. Oznaczałoby to, że wydawał 3-4 dziennie. Pod tym względem dorównywał mu chyba jedynie cesarz Austrii Józef II Habsburg. Trzeba przyznać, że mimo czystki Struensee naprawdę zamierzał poprawić sytuację Danii i zabiegał, by nowomianowani urzędnicy byli kompetentni.

Chrystian VII (Christian VII), (ur. 29 stycznia 1749 w Kopenhadze - zm. 13 marca 1808 w Rendsburgu), król Danii i Norwegii w latach 1766-1808 oraz książę Szlezwik-Holsztyn. Był synem Fryderyka V i jego pierwszej żony Luizy, córki Jerzego II, króla Wielkiej Brytanii.

Ove Høegh-Guldberg (1 września 1731 - 8 lutego 1808) był duńskim mężem stanu, politykiem i teologiem, a także historykiem i de facto premierem Danii w latach 1772-1784.

Reformy były jednak wprowadzane zbyt pośpiesznie, by mogły uzyskać zadowalający efekt. Choć rozporządzenie w sprawie pańszczyzny (wiosna 1771), które ulżyło doli chłopów, pochwalił nawet przeciwnik Struenseego Andreas Peter Bernstorff: "Nowe rozporządzenie w sprawie pańszczyzny cieszy mnie. Uważam, że jest dobrze sformułowane i w całości wystarczające oraz sprawiedliwe".

Leseferyzm (fr. laissez faire - pozwólcie czynić) - sformułowany przez francuskich fizjokratów, ale najpełniej zrealizowany w dziewiętnastowiecznej Wielkiej Brytanii pogląd filozoficzno-ekonomiczny głoszący wolność jednostki, zwłaszcza w wymiarze społeczno-ekonomicznym. Rola państwa miała być ograniczona do roli nocnego stróża, który miał strzec fundamentalnych zasad wolności gospodarowania i prywatnej własności. Rozumowanie leseferystów jest oparte na założeniu, że każdy człowiek kieruje się zasadą korzyści materialnej (homo oeconomicus). Zespół poglądów leseferystów związany był ściśle z oświeceniowymi koncepcjami wolności jednostki oraz ideą praw naturalnych.

Oświecenie, określane często jako wiek rozumu – nurt kulturalny oraz okres w historii Europy przypadający na lata 1688-1789. W rozumieniu szerszym: epoka w dziejach kultury europejskiej między barokiem a romantyzmem.

Struensee został kochankiem królowej Danii, angielskiej księżniczki Karoliny Matyldy, czym spowodował skandal, zwłaszcza po narodzinach córki, księżniczki Luizy Augusty, którą złośliwie nazywano la petite Struensee. Kamieniem obrazy dla Duńczyków była niemieckość Struenseego, który twierdził, że nie ma czasu, by nauczyć się języka duńskiego. W Kopenhadze jeszcze przed nim mówiono po niemiecku równie często jak po duńsku.

Jako przeciwnik kameralizmu Struensee wprowadził liberalizm gospodarczy. Uznał Danię za kraj z małą ilością surowców, i w zasadzie rolniczy. Przestał więc popierać manufaktury i kopalnictwo, co było w zasadzie słuszne, lecz nagłość decyzji spowodowała wzrost bezrobocia.

Struenseemu dane był rządzić jedynie rok (1770-1771). Rankiem 17 stycznia 1772 roku aresztowano Struenseego i Enevolda Brandta. Było to nazajutrz po balu maskowym, więc zaskoczono ich w głębokim śnie. Jeszcze przed świtem zatrzymano królową. Zamach przygotowali oburzeni Duńczycy, w porozumieniu z królową matką Julianą Marią, księżną Braunschweig-Wolfebüttel, jej synem Fryderykiem i jego nauczycielem duńskim "nacjonalistą" Ove Guldbergiem, kazali go ściąć. Główną rolę w zamachu grał pułkownik regimentu "Falster" G. L. Köller (też zresztą Niemiec z pochodzenia). Bez trudu uzyskano podpis króla pod stosownym nakazem.

20 stycznia powołano komisję inkwizycyjną. 28 kwietnia wykonano publiczną egzekucję Struenseego i jego współpracownika Enevolda Brandta. Pastor Baltasar Münter (1735-1793), który przed śmiercią miał nawrócić ministra (przynajmniej próbował), ogłosił książkę pt. Historia nawrócenia Struenseego. Lud cieszył się śmiercią ministra. Andreas Peter Bernstorff stwierdził:

W nowym rządzie najsilniejszą postacią został 40-letni Ove Høegh-Guldberg.

Bibliografia

Władysław Czapliński, Dzieje Danii nowożytnej 1500-1875, Warszawa 1982.

Robert Nisbet Bain, Scandinavia, cap. xv. (Cambridge, 1905)

Gustave Bascle De Lagrbze, La Reine Caroline-Mathilde et le Comte Struensee (Paris, 1887)

Lars Bisgaard, Claus Bjørn, Michael Bregnsbo, Merete Harding, Kurt Villads Jensen, Knud J. V. Jespersen, Danmarks Konger og Dronninger (Copenhagen, 2004)

Editor Christian Gether, Kronprins og Menneskebarn (Sorø, 1988)

Peter Edward Holm, Danmark-Norges Historie, vol. iv. (Copenhagen, 1897-1905)

Georg Friedrich von Jenssen-Tusch, Die Verschwörung gegen die Königin Karoline Mathilde und die Grafen Struensee und Brandt, nach bisher ungedruckten Originalakten (Leipzig, 1864).

Elie Salomon François Reverdil, Struensee et la cour de Copenhague 1760-1772 (Paris, 1858)

William Henry Wilkins, A Queen of Tears (London, 1904)

Karl Wittich, Strueszsee (Leipzig, 1879)

Per Olov Enquist, Wizyta królewskiego konsyliarza (Jacek Santorski & Co Agencja Wydawnicza, 2005)

Zobacz też

Dania w XVIII wieku