Johann Palisa - Polski Serwis Naukowy

Johann Palisa (ok. 1900)

Płyta pamiątkowa w Obserwatorium Uniwersytetu Wiedeńskiego

Johann Palisa (ur. 5 grudnia 1848, Opawa (Troppau) - zm. 2 maja 1925, Wiedeń) – austriacki astronom, odkrył 122 planetoidy. Był pierwszym astronomem, któremu udało się odkryć więcej niż 50 planetoid.

Tahiti – wyspa w południowej części Oceanu Spokojnego w archipelagu Wysp Towarzystwa (Wyspy Na Wietrze); największa wśród wysp Polinezji Francuskiej, polityczne, gospodarcze i kulturalne jej centrum. Pierwotna nazwa Otaheiti.

Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej istniejące w latach 1867–1918.

Życie i działalność

W latach 1866-1870 studiował matematykę i astronomię na Uniwersytecie Wiedeńskim. Nie ukończywszy studiów, został w 1870 asystentem w uniwersyteckim obserwatorium. Rok później został zatrudniony w obserwatorium w Genewie, a w 1872 został dyrektorem obserwatorium marynarki wojennej w Puli (obecnie Chorwacja), gdzie za pomocą niewielkiego, sześciocalowego refraktora odkrył swoją pierwszą planetoidę – 136 Austria, a także 26 innych oraz kometę C/1879 Q1 (Palisa). W 1880 zrezygnował ze stanowiska dyrektora obserwatorium na rzecz stanowiska adiunkta w nowoutworzonym Obserwatorium Wiedeńskim. Było to znaczne obniżenie jego rangi, ale w Wiedniu mógł korzystać do 27" refraktora, wówczas największego na świecie. W 1884 ukończył doktorat. Pozostałych swoich odkryć dokonał w Obserwatorium Wiedeńskim, gdzie w 1908 został zastępcą dyrektora. Po przejściu na emeryturę w 1919 nadal korzystał z możliwości pracy w obserwatorium.

Księżyc (, nieco więcej niż 1/4 średnicy Ziemi. Oznacza to, że objętość Księżyca wynosi około 1/50 objętości kuli ziemskiej. Przyspieszenie grawitacyjne na jego powierzchni jest blisko 6 razy słabsze, niż na Ziemi. Księżyc wykonuje pełny obieg wokół Ziemi w ciągu 27,3 dnia (tzw. miesiąc syderyczny), a okresowe zmiany w geometrii układu Ziemia-Księżyc-Słońce powodują występowanie powtarzających się w cyklu 29,5-dniowym (tzw. miesiąc synodyczny) faz Księżyca.

Wulkan – hipotetyczna planeta bądź planetoida, która miała krążyć bliżej Słońca niż Merkury. Jego istnienie zasugerował francuski matematyk i astronom Urbain Le Verrier w ogłoszonej w 1859 r. pracy na temat ruchu peryhelium Merkurego, którego zaburzeń nie dało się wytłumaczyć na gruncie mechaniki klasycznej. Zakładana orbita Wulkana miała znajdować się nie bliżej Słońca niż 0,03 j.a., gdyż poniżej tej granicy orbita byłaby zbyt niestabilna i doprowadziłaby do nieuchronnego zderzenia ze Słońcem. Dokładne obserwacje tych rejonów Układu Słonecznego wykluczyły jednak istnienie planety lub nawet planetoidy tak blisko Słońca, gdyż przy obecnym stanie wiedzy dawno bylibyśmy w stanie je zauważyć (albo są tak małe, że podpadają do kategorii pyłu kosmicznego). Ostatecznie zaburzenia ruchu Merkurego udało się wytłumaczyć oddziaływaniem grawitacyjnym Słońca, na podstawie ogłoszonej w 1915 r. ogólnej teorii względności. Do dziś jednak nazwa Wulkan pozostaje nieużywana w oficjalnej nomenklaturze astronomicznej "na wszelki wypadek".

W 1883 brał udział w ekspedycji na Tahiti, której celem była obserwacja zaćmienia Słońca. Poszukiwał wówczas Wulkana, hipotetycznej planety submerkurialnej.

Pomiędzy 1900 a 1908 wspólnie z Maksem Wolfem wydał fotograficzny atlas nieba, a w 1910, już samodzielnie, katalog gwiazd.

Był ojczymem austriackiego astronoma Josepha Rhedena.

Teleskop (gr. tēle-skópos – daleko widzący) – przyrząd optyczny złożony z dwóch elementów optycznych: obiektywu i okularu (teleskop soczewkowy) lub z okularu i zwierciadła (teleskop zwierciadlany), połączonych tubusem. Służy do powiększania odległych obrazów. Zarówno teleskop soczewkowy, jak i teleskop zwierciadlany dają obraz rzeczywisty powiększony, odwrócony lub prosty.

Uniwersytet Wiedeński (niem. Universität Wien) – uniwersytet z siedzibą w Austrii w Wiedniu. Został założony 12 marca 1365 r. przez Rudolfa IV. Jest największym i najstarszym uniwersytetem w krajach niemieckojęzycznych.

Dwie z odkrytych przez niego planetoid były celem misji sond kosmicznych:

243 Ida – sonda Galileo w roku 1993

253 Mathilde – sonda NEAR Shoemaker w roku 1997

Nagrody i wyróżnienia

W 1876 nagroda Lalande'a Paryskiej Akademii Nauk (za odnalezienie zagubionej planetoidy 66 Maja

Od jego nazwiska pochodzi nazwa planetoidy 914 Palisana oraz krateru Palisa na Księżycu.

Przypisy

Minor Planet Discoverers
Thomas Hockey (ed.): Biographical encyclopedia of astronomers. New York: Springer, 2007. DOI:10.1007/978-0-387-30400-7. ISBN 978-0-387-31022-0. (ang.)

Linki zewnętrzne

Herbert Raab Johann Palisa, the most successful visual discoverer of asteroids (ang.)

Early Asteroid Research in Austria (ang.)

Johann Palisa (niem.)

Život a dílo prof. Johanna Palisy (cz.)