John Hanning Speke - Polski Serwis Naukowy

John Hanning Speke

Pomnik Speke'a w londyńskim Kensington Gardens

John Hanning Speke (ur. 4 maja 1827 koło Bath w południowowschodniej Anglii, zm. 15 września 1864 tamże) – angielski podróżnik, oficer i badacz Afryki.

W wieku lat 17 wstąpił do armii w Indiach służąc w Pendżabie i biorąc udział w tłumieniu powstania Sikhów w roku 1849. Przebywając w północnych Indiach Speke, zapalony myśliwy, zorganizował - wespół ze swym przyjacielem Jamesem Augustusem Grantem wyprawę w Himalaje i do Tybetu sporządzając pierwsze dokładne mapy tych obszarów.

Jezioro Wiktorii (Ukerewe, Victoria Nyanza, ang. Lake Victoria) – jezioro pochodzenia tektonicznego, położone na Wyżynie Wschodnioafrykańskiej, w kotlinie między Wielkim Rowem Zachodnim, a Wielkim Rowem Wschodnim. Zaliczane jest do tzw. Wielkich Jezior Afrykańskich. Jego wody podzielone są między trzy państwa: Kenię, Ugandę i Tanzanię. Zajmuje powierzchnię 68,8 tys. km², co sprawia, że jest to największe jezioro Afryki, największe tropikalne jezioro świata, drugie jezioro słodkowodne świata, trzecie pod względem powierzchni i ósme pod względem objętości na świecie.

Nil () w środkowej i północno-wschodniej Afryce, przecinająca wszystkie strefy klimatyczne kontynentu. Płynie na obydwu półkulach; źródło znajduje się na 2°16′55.92″S, 29°19′52.32″E, a ujście na 31°N. Licząca prawie 3 mln km² powierzchnia dorzecza, na kontynencie afrykańskim ustępuje jedynie dorzeczu rzeki Kongo.

W roku 1854 spotkał w Adenie Richarda Francisa Burtona (Irlandczyka z pochodzenia) i przyłączył się do planowanej przezeń wyprawy do Rogu Afryki. Jednakże wkrótce po wylądowaniu w okolicach Berbery w dzisiejszej Somalii zostali zaatakowani przez tubylców. Jeden z członków ekspedycji został zabity, a Burton i Speke odnieśli rany. Speke ponadto został - na krótko - uprowadzony przez napastników.

Sir Richard Francis Burton (ur. 19 marca 1821 w Torquay, Devonshire, zm. 19 października 1890 w Trieście) – brytyjski żołnierz, dyplomata, lingwista, pisarz, podróżnik i odkrywca w Indiach, na Bliskim Wschodzie, w Afryce i Ameryce Południowej.

Kensington Gardens jest jednym z parków królewskich w Londynie. Większość parku położona jest w dzielnicy City of Westminster z wyjątkiem niewielkiego obszaru w zachodniej części parku, który leży w dzielnicy Royal Borough of Kensington and Chelsea. Ma powierzchnię ok. 275 akrów.

Powróciwszy do zdrowia wziął udział w ostatnich zmaganiach wojny krymskiej, by w grudniu 1856 roku wrócić wraz z Burtonem do Afryki. Celem ekspedycji, która wyruszyła z Bagamojo koło Zanzibaru było poszukiwanie, na zlecenie Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie, źródeł Nilu. W lutym obaj podróżnicy dotarli do Udżidżi na brzegach Jeziora Tanganika. Wobec choroby Burtona Speke samotnie eksplorował jezioro szukając ujścia, które mogłoby być wodami Nilu. Badania wykazały jednak, że wody jeziora są tylko o 3 metry wyżej niż Nil w Gondokoro w Sudanie.

Tanganika (ang. Lake Tanganyika, fr. Lac Tanganyika) – jezioro w Afryce Południowo-Wschodniej na terytorium Zambii, Demokratycznej Republiki Konga, Burundi i Tanzanii. Zajmuje powierzchnię 34,4 tys. km², jest najdłuższym słodkowodnym jeziorem świata. Jezioro położone na wysokości 773 m n.p.m. Średnia głębokość wynosi 570 m zaś maksymalna osiąga 1435 m (drugie pod względem głębokości po jeziorze Bajkał) – stanowi tym samym kryptodepresję.

Royal Geographical Society (Królewskie Towarzystwo Geograficzne) - towarzystwo naukowe stworzone na rzecz propagowania i rozwoju geografii, obecnie zajmuje się wspieraniem badań naukowych, ekspedycji naukowo badawczych i edukacji geograficznej.

Wiosną 1858 roku rozpoczęli podróż powrotną, jednakże w miejscowości Tabora, w połowie drogi do Oceanu, usłyszeli o wielkim jeziorze położonym za Jeziorem Tanganika. Chory Burton został na miejscu, a Speke jako pierwszy Europejczyk dotarł do Jeziora Wiktorii, które uznał za źródło Nilu, choć wcześniej utracił ostatnie instrumenty pomiarowe.

Wojna krymska (1853-1856) – wojna między Imperium Rosyjskim a imperium osmańskim i jego sprzymierzeńcami (Wielką Brytanią, Francją i Sardynią). Była pierwszym w historii konfliktem zbrojnym, którego przebieg relacjonowano na bieżąco i który uwieczniono na fotografiach.

Somalia (som. Soomaaliya; arab. As-Sumal, Aş-Şūmāl), Republika Somalijska – państwo w północno-wschodniej części Afryki położone na Półwyspie Somalijskim (zwanym „Rogiem Afryki”). Przylega do Oceanu Indyjskiego i Zatoki Adeńskiej. Na północnym zachodzie graniczy z Dżibuti, na zachodzie z Etiopią, zaś na południowym zachodzie z Kenią.

Burton nie zgadzał się z nim uważając, że należy sprawdzić, czy Jezioro Wiktorii nie jest jeziorem przepływowym, a prawdziwe źródła Nilu leżą gdzieś dalej. Wracając do Anglii rozdzielili się i Speke dotarł do Londynu dwa tygodnie przed Burtonem. Mimo obietnicy, że wyniki odkryć ogłoszą wspólnie, Speke natychmiast doniósł w Królewskim Towarzystwie Geograficznym o swoim odkryciu źródeł Nilu. Dzięki temu cała sława odkrywcy przypadła Speke'owi.

Afryka – drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,3 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0°, obydwa zwrotniki i równik.

Sikhizm (pendż. ਸਿੱਖੀ) – religia powstała w XV wieku w Indiach w prowincji Pendżab. Jej założycielem był Guru Nanak. Obecnie na świecie jest ok. 24 milionów wyznawców tej religii (sikhów) – żyją oni głównie w indyjskim Pendżabie, ale posiadają także liczną kilkumilionową diasporę rozsianą po krajach dawnego Imperium Brytyjskiego i w USA (tu bardzo liczni są również zachodni konwertyci na sikhizm – często w bardzo nieortodoksyjnej formie). Najważniejszym miejscem kultu jest „Złota Świątynia” w Amritsarze, w której przechowywany jest oryginał świętej księgi Sikhów zwanej Sri Guru Granth Sahib.

W roku 1862 wraz z Jamesem Augustusem Grantem odkrył wypływ Nilu z Jeziora Wiktorii. Odkrycia te rozwiązały problem źródeł Nilu (do czasu odkrycia rzeki Kagera), co Speke ogłosił natychmiast po powrocie do Anglii. W związku ze sprzeciwem Burtona, który nadal podważał wyniki raportu, Brytyjskie Stowarzyszenie ds. Rozwoju Nauki zorganizowało dla obu badaczy debatę publiczną, która miała rozpocząć się 16 września 1864 roku. Dzień wcześniej Speke zginął od własnej kuli podczas polowania w okolicach domu. W prasie pojawiły się sugestie iż mogło to być samobójstwo dżentelmena i człowieka honoru, który nie mógł znieść pomówienia o głoszenie nieprawdy.

Anglia (ang. England, język staroangielski Englaland) – w przeszłości samodzielne królestwo, obecnie największa i najludniejsza część składowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Anglię zamieszkuje 83% całkowitej populacji państwa. Region zajmuje dwie trzecie wyspy Wielkiej Brytanii i posiada granice lądowe z Walią na zachodzie i Szkocją na północy. Wyspa oblewana jest przez Morze Północne, Morze Irlandzkie, Ocean Atlantycki i Kanał La Manche. Stolicą Anglii jest miasto Londyn, natomiast jej patronem – święty Jerzy.

Tybet (tybetański བོད, trans. Bod [pʰø̀ʔ], chin. 西藏, pinyin Xīzàng) – kraina historyczna w Azji obejmująca Wyżynę Tybetańską i jej przyległości, obecnie w większości w granicach Chin.

Jego zapis podróży pod tytułem Dziennik z odkrycia źródeł Nilu (ang. Journal of the Discovery of the Source od the Nile) został wydany drukiem w roku 1863.

Speke w kulturze

W roku 1990 ukazał się amerykański film historyczno-przygodowy Góry Księżycowe w reżyserii Boba Rafelsona. W filmie spór pomiędzy obu odkrywcami został przedstawiony jako konflikt pomiędzy angielskim arystokratą Speke'em i irlandzkim parweniuszem Burtonem, co nie do końca znajduje potwierdzenie w faktach.

Ocean Indyjski – trzeci pod względem wielkości zbiornik wodny na świecie, zajmujący około 20% powierzchni Wszechoceanu. Od północy ograniczony jest przez Azję, od zachodu przez Półwysep Arabski i Afrykę, od wschodu przez Półwysep Malajski, Wyspy Sundajskie oraz Australię, a od południa przez Antarktydę. Umownymi granicami są południki: 20° i 147° długości geograficznej wschodniej.

Bob (Robert) Rafelson (ur. 21 lutego 1933 Nowym Jorku) - reżyser, scenarzysta oraz producent filmowy. Brał udział przy tworzeniu m.in.: Pięć łatwych utworów (Five Easy Pieces) z Jackiem Nicholsonem oraz serii programów telewizyjnych "The Monkees".

Bibliografia

Carl Waldman & Alan Wexler: Encyclopedia of Exploration: Explorers. New York: FactsOnFile, 2004. ISBN 0-8160-4678-6.