John Stuart Mill (ur. 20 maja 1806 w Pentonville, Londyn, Anglia, zm. 8 maja 1873 w Awinion, Francja) – angielski filozof, politolog i ekonomista. W filozofii był pierwotnie kontynuatorem tradycji utylitaryzmu, by później przejść na pozycje naturalistyczne. W politologii i ekonomii był teoretykiem i piewcą liberalizmu. Uważany jest za twórcę liberalizmu demokratycznego. Żonaty z Harriet Taylor Mill, z którą wspólnie napisali Poddaństwo kobiet – jedną z najważniejszych krytyk nierówności płci.

Życie i dzieło

Do dziś podstawowym źródłem informacji o życiu i działalności Milla jest "Autobiografia".Urodził się w Londynie. Jego ojciec James Mill był jednym z twórców utylitaryzmu i wychowywał syna w duchu tego systemu filozoficznego. Ojciec wychowywał go sam, separując Johna niemal całkowicie od otoczenia. Od najmłodszych lat narzucił synowi ostry reżim wychowawczy, który koncentrował się na jego edukacji i niemal całkowicie ignorował jego rozwój fizyczny i emocjonalny. W 1820 r. został wysłany do Francji. Wyjazd ten miał istotne znaczenie z powodu nawiązania przez niego kontaktu z Sayem, słynnym ekonomistą francuskim, i Claude de Saint-Simonem, jednym z najważniejszych socjalistów utopijnych. John w wieku 17 lat zaczął pracować w India House - urzędzie sprawującym nadzór nad Indiami, którym to urzędem kierował jego ojciec. Pracował w tym departamencie aż do emerytury, stając się w końcu jego szefem. W wieku 18 lat John został jednym z założycieli Towarzystwa Utylitarian, w którym intensywnie działał aż do 23 roku życia. W wieku 21 lat John przeżył ciężkie załamanie nerwowe i psychiczne, z którego wyciągnęła go Harriet Taylor, z którą później związał się na stałe, a po śmierci jej męża, w roku 1951, oficjalnie poślubił. Po okresie załamania wyzwolił się spod wpływu ojca i napisał swoje pierwsze dzieło - Autobiografię, która stała się bestselerem. Mill interesował się ekonomią i polityką, tworząc podstawy współczesnego liberalizmu. Pod koniec życia stał się nieformalnym liderem Partii Liberalnej. Z ramienia tej partii był przez dwie kadencje (1865-1868) członkiem Izby Gmin brytyjskiego parlamentu. Jego najważniejsze dzieło filozoficzne to System logiki dedukcyjnej i indukcyjnej (System of Logic, Ratiocinative and Inductive), zaś najważniejsze dzieła polityczno-ekonomiczne to O wolności (On Liberty) i Uwagi o rządzie reprezentatywnym (Considerations on Representative Government) oraz Poddaństwo kobiet (The Subjection of Women, 1869) Ostatnie lata, po wczesnej śmierci żony, spędził w osamotnieniu. Zmarł we Francji w 1873 r.

Poglądy filozoficzne

Poglądy filozoficzne Johna Milla dzielą się na dwa okresy. We wczesnym okresie był on zdecydowanym zwolennikiem utylitaryzmu i kontynuatorem brytyjskiego empiryzmu (był spadkobiercą Bacona, Hobbesa, Newtona i Locke'a). W poglądach Milla można wyróżnić trzy rodzaje empiryzmu:

Pomimo że te trzy empiryzmy występowały u Milla jednocześnie, to jednak on sam nie określił swojej filozofii mianem empirystycznej - nazywał ją experentialism. Termin empirystyczny traktował bowiem jako sposób błędnego i pochopnego uogólniania, który ma niewiele wspólnego z metodami nauki. Dziś nie ma wątpliwości, że filozofia Milla jest filozofią empirystyczną.

Za najważniejsze dzieło tego okresu uważa się "System logiki" (System of Logic, Ratiocinative and Inductive), w którym sprecyzował i przystosował koncepcję empirycznej teorii poznania do zastosowania w ramach utylitaryzmu. Kilka myśli zawartych w tym dziele stało się podstawą współczesnej logiki matematycznej. Były to:

W drugim okresie poglądy Johna Milla przeszły (w dużym stopniu na skutek kontaktu z dziełami Comte'a) w teorii poznania bardziej na pozycje naturalistyczne, a w etyce zbliżył się do pozycji neokantowskich.