Joik - Polski Serwis Naukowy

Torgeir Vassvik z Gamvik (płn. Norwegia) w czasie występu w Warszawie, 1 października 2011 r.

Joik – rodzaj ludowego śpiewu Lapończyków. Joik jest ważnym elementem kultury oralnej Lapończyków sięgającej czasów przedchrześcijańskich i współcześnie stanowi ważny element saamskiej tożsamości kulturowej.

Fałd głosowy, inaczej struna głosowa (łac. plica vocalis) – parzysty fałd znajdujący się na bocznych ścianach krtani, położony poniżej fałdu przedsionkowego. Fałdy głosowe składają się z mięśni i więzadeł głosowych. Szpara głośni, znajdująca się pomiędzy fałdami głosowymi wraz z fałdami głosowymi tworzy głośnię. Fałdy głosowe są pokryte nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, a ich błona śluzowa zawiera gruczoły zwilżające fałdy głosowe.

Szaman - osoba pełniąca funkcję religijną polegającą na sformalizowanej i instytucjonalnej więzi ekstatycznej z istotami nadludzkimi, duchami przodków lub demonami.

Zachowane teksty przetrwały dzięki pracy Johannesa Schefferusa "Lapponia" z 1673 roku oraz zapiskom Jacoba Fellmana z początku XIX wieku.

Joiki mogą opowiadać o miłości, o pochodzeniu i życiu ludu Lapończyków oraz o walce dobrych (białych) i złych (czarnych) szamanów noaide. Teksty joików różnią się od typowych piosenek - mają budowę cykliczną, bez wyraźnego początku i końca, krótka fraza jest powtarzana, z niewielkimi zmianami, wielokrotnie. Długość takiej frazy waha się od jednosylabowej onomatopei do epickiego poematu. Melodia jest prosta, śpiewana przy bardzo napiętych strunach głosowych, oparta na skali pięciotonowej.

Noaide – u dawnych Lapończyków osoba pełniąca funkcje szamańskie. Noaide nie tworzyli nigdy wydzielonej kasty, żyli i ubierali się jak ogół ludzi (w przeciwieństwie do np. szamanów syberyjskich, posiadających specjalny strój). Wyróżniały ich jedynie posiadane umiejętności oraz pas z zawieszonymi talizmanami.

Melodia – jeden z elementów dzieła muzycznego, będący szeregiem dźwięków o zmieniającej się wysokości. Dźwięki te muszą następować po sobie w logicznym porządku. Sama melodia jest powiązana przede wszystkim z rytmem. Wiąże się również z elementami ekspresji muzycznej: dynamiką i artykulacją, z następstw dźwięków wynikają połączenia harmoniczne.

Funkcją joika jest wyrażenie tożsamości osoby, miejsca lub zwierzęcia, identyfikacja przynależności klanowej, przekazanie wtajemniczonym intymnego portretu danej osoby.

Joikowanie, wraz z użyciem szamańskiego bębna, były ważnymi elementami szamańskich rytuałów. Jako elementy kultury niechrześcijańskiej praktyki te były przez wiele stuleci zakazane.

Współcześnie joiki nagrywają: Wimme Saari, Mari Boine, Nils-Aslak Valkeapää, Kenneth Njuolla, Ulla Pirttijärvi, Ánde Somby oraz grupy Vajas, Adjágas, Korpiklaani.

Mari Boine Persen (ur. 8 listopada 1956 roku w Gámehisnjárga w gminie Karasjok w północno-norweskiej prowincji Finnmark) – norwesko-lapońska piosenkarka, tworząca i wykonująca muzykę inspirowaną folklorem lapońskim.

Skala – szereg dźwięków ułożonych według stałego schematu. Kolejne dźwięki skali oznacza się cyframi rzymskimi, tworząc stopnie. Zależnie od rodzaju skali, każdy stopień pełni inną funkcję. Skale mogą być budowane w kierunku wznoszącym (od najniższego dźwięku do najwyższego) lub opadającym (od najwyższego do najniższego).

Bibliografia

M. Sibińska, Posłowie tłumaczki, w: Ailo Gaup, Podróż na dźwiękach szamańskiego bębna, Gdańsk, Słowo/Obraz Terytoria, ss. 236-240, 2004, ISBN 83-89405-69-5.