Jonas Vileišis - Polski Serwis Naukowy

Jonas Vileišis

Jonas Vileišis (ur. 3 stycznia 1872 w Mediniai koło Pozwołu, zm. 1 czerwca 1942 w Kownie) – litewski dziennikarz, polityk i prawnik, kilkukrotny minister i przedstawiciel dyplomatyczny Litwy w Berlinie i Waszyngtonie, burmistrz Kowna (1921–1931), brat Petrasa.

Życiorys

Jonas Vileišis z braćmi – stoi pierwszy z lewej

W 1892 ukończył gimnazjum w Szawlach, następnie przez dwa lata studiował fizykę i matematykę w Petersburgu, jednak ostatecznie ukończył tam prawo w 1898. Jako student pisywał do litewskich gazet "Varpas" ("Dzwon") i "Ūkininkas" ("Rolnik"). Zaangażował się w działalność socjalistyczną, wstępując do Socjaldemokratycznej Partii Litwy.

Waszyngton, D.C., formalnie Dystrykt Kolumbii (ang. Washington, D.C. /ˈwɒʃɪŋtən ˌdiːˈsiː/, District of Columbia), potocznie nazywany Waszyngtonem, Dystryktem lub po prostu D.C. – założona 16 lipca 1790 stolica Stanów Zjednoczonych.

Order Krzyża z Orłem (est. Kotkaristi teenetemärk) – ustanowione w dniu niepodległości Estonii w 1928 przez Estońską Ligę Obrony odznaczenie upamiętniające dziesięciolecie odzyskanej niepodległości.

W 1902 był jednym z członków-założycieli Litewskiej Partii Demokratycznej, bronił prawa do używania języka litewskiego na terenie Rosji. Po zniesieniu zakazu w 1904 założył gazetę "Lietuvos Ūkininkas" ("Litewski rolnik"). Później pracował w "Vilniaus žinios", a po jego zamknięciu w "Lietuvos Žinios" (odp. "Wileńskie-" i "Litewskie Wiadomości"). Był jednym z organizatorów Sejmu Wileńskiego w 1905.

Petras Vileišis (ur. 25 stycznia 1851, zm. 12 sierpnia 1926 w Połądze) - litewski inżynier i mecenas, działacz społeczny i polityczny, brat Antanasa i Jonasa.

Uniwersytet Witolda Wielkiego (lit. Vytauto Didžiojo universitetas), uniwersytet w Kownie założony w 1922 przez rząd litewski jako Uniwersytet Litewski w Kownie (Lietuvos universitetas), zamknięty w 1950, ponownie otwarty w 1989.

W czasie I wojny światowej zaangażował się w pomoc socjalną dla mieszkańców Litwy, współorganizował litewskie szkoły na terenach okupowanych przez Niemcy. Za działalność polityczną wymierzoną w politykę Berlina został aresztowany – był więziony w Łukiszkach, a resztę wojny spędził w Berlinie.

Litwa (, jedno z państw bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą.

Taryba lub Lietuvos Taryba – Litewska Rada Państwowa, która istniała od września 1917 do maja 1920 roku. Na czele Taryby stał Antanas Smetona. Rada 16 lutego 1918 roku proklamowała niepodległość Litwy, w czerwcu Rada ogłosiła Litwę królestwem (Królestwo Litwy) i zaproponowała tron księciu wirtemberskiemu Wilhelmowi Herzog von Urach. Z tej propozycji zrezygnowano jesienią. Taryba powołała dwa rządy (Augustinasa Voldemarasa - 3 listopada 1918 i Mykolasa Sleževičiusa - 26 grudnia 1918). Zaprzestała działalności po wybraniu Sejmu Ustawodawczego.

Jonas Vileišis w IV rządzie Litwy – siedzi pierwszy z prawej

Od 1917 do 1920 brał udział w pracach Litewskiej Taryby. Jako jedyny opowiedział się przeciwko aktowi niepodległości z 11 grudnia 1917, krytykując dokument za zbytnie związanie kraju z Niemcami. 26 stycznia 1918 zrezygnował z zasiadania w Radzie w proteście przeciw uzurpacji przez nią prawa do bycia konstytuantą młodej republiki, jednak trzy tygodnie później wszyscy członkowie Taryby zagłosowali za przygotowaną przez Vileišisa nowym projektem aktu – przyjęto go uroczyście 16 lutego 1918. Następnie Vileišis udał się wraz z Jurgisem Šaulysem do Berlina szukać uznania dyplomatycznego dla nowego państwa.

Gimnazjum w Szawlach (lit. Šiaulių gimnazija, ros. Шавельская гiмназия) - jedna z najstarszych szkół średnich na terenie obecnej Litwy założona w 1851 roku, istniejąca w Litwie międzywojennej oraz w czasach współczesnych.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Od 1917 do 1922 pozostawał członkiem Litewskiej Partii Socjaldemokratycznej, później (do 1929) Litewskiej Partii Chłopskiej.

18 grudnia 1918 otrzymał tekę ministra spraw wewnętrznych w II rządzie Litwy (do marca 1919). W IV gabinecie był ministrem finansów (czerwiec – październik 1919). Pracował nad wprowadzeniem nowej waluty, jednak projektów ostatecznie nie wprowadzono w życie.

W 1919 objął placówkę dyplomatyczną w USA, gdzie ubiegał się o uznanie Litwy de jure oraz nawiązał kontakt z litewską emigracją.

Ludwik Hass (ur. 18 listopada 1918 w Stanisławowie, zm. 8 kwietnia 2008 w Warszawie) – polski historyk, marksista-trockista, współpracownik pism: Rzeczywistość i "Dalej!" oraz Nurtu Lewicy Rewolucyjnej.

Cmentarz Na Rossie w Wilnie (cmentarz Misjonarzy Na Rossie w Wilnie, lit. Rasų kapinės), zespół cmentarny w dzielnicy Rossa w Wilnie, założony w 1769, w 1801 oficjalnie zalegalizowany przez magistrat wileński, poważnie zniszczony w 1952, zamknięty w 1967; 10,8 ha; wpisany do rejestru zabytków w 1969.

Wybrano go posłem I kadencji w 1922 – w czerwcu kandydował na prezydenta Litwy, przegrywając z Aleksandrem Stulgińskim.

Od 30 września 1921 do 2 lipca 1931 sprawował urząd burmistrza Kowna. Za jego rządów dokonał się znaczący rozwój miasta – powierzchnia wzrosła z 18 do 40 km kw., zbudowano ponad 2,5 tys. domów, trzy nowoczesne mosty przez Niemen, wybrukowano i oświetlono większość ulic, wprowadzono komunikację autobusową, rozplanowano nowe ulice i place. Udało się również zbudować solidny system kanalizacyjny i wodociągi.

Rosja, Federacja Rosyjska (. Rosja jest największym państwem na świecie według powierzchni, jej terytorium jest większe od kontynentu: Europy, Australii i Antarktydy. Pod względem liczby ludności zajmuje 9. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii, Pakistanie, Bangladeszu i Nigerii).

Niemen (biał. Нёман – Nioman, lit. Nemunas ?/i, ros. Неман – Nieman, niem. Memel) – rzeka płynąca przez Białoruś, Litwę i Rosję (obwód kaliningradzki). Długość – 937 km. Wypływa z okolic Mińska. Ma kręty, meandrowaty przebieg. Uchodzi ośmioramienną deltą do Zalewu Kurońskiego (Morze Bałtyckie). Dzięki systemowi kanałów posiada połączenie z dorzeczem Dniepru (przez Kanał Ogińskiego z Prypecią), dorzeczem Wisły (przez Kanał Augustowski) i z rzeką Pregołą.

Viliešis pracował również na Uniwersytecie Witolda Wielkiego jako prawnik. 1 stycznia 1933 powołano do Rady Państwa przy prezydencie Litwy, gdzie zajmował się przygotowywaniem kodeksu cywilnego.

Został odznaczony m.in. estońskim Orderem Krzyża z Orłem II klasy (1932).

Zmarł w czerwcu 1942 w kowieńskim szpitalu Czerwonego Krzyża, jednak pochowano go w Wilnie na Rossie w kaplicy rodzinnej.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Był masonem, należał m.in. do lóż "Litwa" (wileńskiej) i "Lietuva" (kowieńskiej).

Przypisy

Ludwik Hass, Masoneria polska XX wieku. Losy, loże, ludzie, Wyd. 2, rozsz. i uzup., Kopia, Warszawa 1996 (nota biograficzna z okresem przynależności)