Josef Strzygowski - Polski Serwis Naukowy

Józef Strzygowski (ur. 7 marca 1862 w Białej, zm. 2 stycznia 1941 w Wiedniu) – historyk sztuki, uczony austriacki.

Życiorys

Strzygowski urodził się na pograniczu Galicji i Śląska Austriackiego. Jego ojciec był fabrykantem włókienniczym. Józef Strzygowski początkowo zamierzał pójść w ślady swojego ojca poprzez rozpoczęcie nauki tkactwa w 1880. Porzucił jednak tkactwo po dwóch latach, by zapisać się na Uniwersytet Wiedeński. Szybko przeniósł się na Uniwersytet w Monachium gdzie rozpoczął naukę historii sztuki i ukończył ją dysertacją nt. ikonografii chrztu Chrystusa, opublikowaną w 1885 pod tytułem: Ikonographie der Taufe Christi (Ikonografia Chrztu Chrystusa).

Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt otoczony jest przez Morze Śródziemne na północy i Morze Czerwone na wschodzie; graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie.

Uniwersytet w Grazu (niem. Karl-Franzens-Universität Graz, łac. Alma Mater Carola-Francisca Graecensis) jest największym uniwersytetem Styrii, a drugim w Austrii po Uniwersytecie Wiedeńskim.

Przez następne trzy lata Strzygowski pracował naukowo w Rzymie. Ukończył tam w roku 1887 pracę Cimabue und Rom (Cimabue i Rzym), która kładła nacisk na bizantyjskie źródła prac włoskiego malarza.

Po swoim pobycie w Rzymie Strzygowski podróżował m.in. do Salonik, Athos, Sankt Petersburga i Moskwy co wpłynęło na lepsze poznanie przez niego sztuki bizantyjskiej i rosyjskiej. W roku 1892 założył katedrę historii sztuki na Uniwersytecie w Graz. W 1894 i 1895 pracował w Kairze nad wczesną sztuką bizantyjską, koptyjską i islamską Egiptu. Opracował i wydał katalog sztuki koptyjskiej w Muzeum w Kairze. Po powrocie rozpoczął okres intensywnej działalności naukowej, publikując liczne studia i artykuły o sztuce orientalnej, bizantyjskiej i islamskiej – tematyce, która była najmocniejszą stroną jego profilu badań.

Śląsk Austriacki (niem. Österreichisch Schlesien, oficjalnie Herzogtum Ober- und Niederschlesien, Księstwo Górnego i Dolnego Śląska lub w skrócie Herzogtum Schlesien, Księstwo Śląska) – prowincja utworzona w 1742 roku z pozostałej w monarchii Habsburgów części Śląska: Księstwa Cieszyńskiego, państw stanowych: bielskiego, frydeckiego, frysztackiego, bogumińskiego, Niemiecka Lutynia oraz części dawnych księstw opawskiego, karniowskiego i nyskiego.

Pangermanizm to nacjonalistyczny nurt polityczny, powstały na przełomie XIX i XX wieku, stawiający sobie za cel zjednoczenie w jednym państwie wszystkich ludów pochodzenia germańskiego. Na początku pojawił się w Austrii. Związek Wszechniemiecki był organizacją reprezentującą pangermanizm w Niemczech. Żądanie "zjednoczenie w jednym państwie wszystkich ludów pochodzenia germańskiego" nie ograniczało się jedynie do terenów gdzie ludność niemiecka była większością lecz dotyczyło także terenów gdzie Niemcy byli mniejszością. Na tych obszarach nad rodzimą ludnością władzę miała sprawować mniejszość niemiecka, planowano też stopniową redukcję grup etnicznych nie-niemieckiego pochodzenia poprzez czystki etniczne i osadzanie kolonistów niemieckich. Pangermaniści wyrażali także antysemickie i antypolskie poglądy. Poglądy związane z pangermanizmem były jednym z dominujących czynników kształtujących politykę i cele Niemiec podczas I wojny światowej, a także istotnym źródłem inspiracji politycznych niemieckiego ruchu nazistowskiego i Adolfa Hitlera.

Kulminacyjnym punktem tejże aktywności, było opublikowanie przez Strzygowskiego jego pierwszej krytycznej pracy Orient oder Rom: Beiträge zur Geschichte der spätantiken und früchristlichen Kunst (Orient czy Rzym: wkład do historii sztuki późnego antyku i wczesnego chrześcijaństwa). Opracowując tak zróżnicowany materiał jak rzeźba i sztuka palmyreńska, sarkofagi anatolijskie i koptyjskie tekstylia, Strzygowski sugerował, przy pomocy argumentów "rasowych, a często i rasistowskich", że zmiana stylu w późnym antyku była spowodowana dominującymi wpływami orientalnymi i semickimi. Jedna ze współczesnych opinii na temat argumentów oraz ich retorycznego tonu, mówi: "Strzygowski przedstawił Helladę jako piękną pannę, która sprzedała się "Staremu Semicie" by stanowić klejnot w jego haremie".

Max Dvořák (ur. 4 czerwca 1874 w Rudnicach nad Łabą, zm. 8 lutego 1921 w Hrušovanach nad Jevišovkou) – historyk i teoretyk sztuki czeskiego pochodzenia, czynnie prowadzący działalność naukową w Austrii, jeden z najważniejszych przedstawicieli tzw. Szkoły Wiedeńskiej, którego protoplastą był inny historyk sztuki, Alojzy Riegl.

Słowianie – kryterium lingwistyczne, ogół ludności posługującej się językami słowiańskimi, oraz kulturowe, podobne zwyczaje, obrzędy, wierzenia. Najliczniejsza indoeuropejska grupa ludnościowa w Europie, zamieszkująca wschodnią, środkową oraz południową część tego kontynentu, a także północną część Azji.

Orient oder Rom? stanowił atak na wiedeńskiego historyka sztuki Franza Wickhoffa, którego dzieło Die Wiener Genesis z 1895 sugerowało rzymski początek stylu późnoantycznego. Teza ta była rozwijana przez Aloisa Riegla w jego pracy Spätrömische Kunstindustrie, wydanej, tak jak i Orient... w 1901. Polemiki kontynuowane przez kolejne dekady nie doczekały się wprawdzie jasnego rozwiązania, podniosły jednak znacząco wagę późnego antyku jako pola badań akademickich.

Anatolia (tureckie Anadolu) – kraina, należąca do Turcji, na półwyspie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Aleksandretty.

Uniwersytet Wiedeński (niem. Universität Wien) – uniwersytet z siedzibą w Austrii w Wiedniu. Został założony 12 marca 1365 r. przez Rudolfa IV. Jest największym i najstarszym uniwersytetem w krajach niemieckojęzycznych.

W 1909, po śmierci Wickhoffa Strzygowski zostaje powołany na Uniwersytet Wiedeński, w uznaniu dla jego badań i w wyniku zawiłej akademickiej polityki oraz prawdopodobnie poparcia arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Propozycja pociągnęła za sobą trwały rozłam między wiedeńskimi historykami sztuki, którzy przeciwstawili się Strzygowskiemu - szczególnie z Maxem Dvořákiem i Juliusem von Schlosserem. Sprawa zaostrzyła się dodatkowo, kiedy Józef Strzygowski założył własny instytut badawczy wewnątrz uniwersytetu (Wiener Institut /Instytut Wiedeński lub Erstes kunsthistorisches Institut /Pierwszy Instytut Historii Sztuki).

Tkactwo – dział przemysłu włókienniczego i rzemiosła zajmujący się wytwarzaniem tkanin oraz ich wykończeniem. Jedno z najstarszych rzemiosł uprawianych przez człowieka. Jego początki sięgają neolitu. Powstały wtedy najstarsze, pionowe warsztaty tkackie.

Jezus Chrystus (z , zdaniem historyków prawdopodobnie , zm. ok. 30–33 n.e. w Jerozolimie), Jezus z Nazaretu — centralna postać chrześcijaństwa. Według chrześcijan założyciel Kościoła, Syn Boży i Zbawiciel.

W Wiedniu Strzygowski kontynuował publikowanie opracowań na najróżniejsze tematy, skupiając się na sztuce bizantyjskiej i azjatyckiej, podejmując jednocześnie kwestie armeńskie, nordyckie, słowiańskie oraz inne. Radykalny pangermanizm Strzygowskiego ujawnił się w "Die bildende Kunst der Gegenwart" (1907) (Sztuka plastyczna współczesności), w której to pracy pochwalał malarstwo Arnolda Böcklina i apelował o powstanie nowego typu niemieckiego artysty-bohatera, by odrzucić spuściznę klasycznego antyku oraz renesansu.

Austria, Republika Austrii (Österreich ?/i, Republik Österreich ?/i) – państwo położone w Europie Środkowej, federacja dziewięciu krajów związkowych (landów).

Armenia, Republika Armenii (Հայաստան - Hajastạn, Հայաստանի Հանրապետություն - Hajastani Hanrapetutjun) – państwo w Azji na Zakaukaziu. Armenia graniczy od północy z Gruzją, od południa z Iranem i z azerską eksklawą Nachiczewan, od wschodu z Azerbejdżanem, od zachodu z Turcją. Niepodległość uzyskała w 1991 r. w związku z rozpadem ZSRR. Armenia nie ma dostępu do morza. Stolicą Armenii jest obecnie Erywań, który jest też największym miastem w kraju. Od 1991 roku Armenia należy do Wspólnoty Niepodległych Państw.

Według Strzygowskiego (Die altslavische Kunst, Augsburg, 1929), polskie drewniane budownictwo jest pochodzenia euroazjatyckiego (wzgl. północnego z obszarów germańskich), co do dziś jest dyskutowane (badania A. Kokowskiego).

W 1933 Strzygowski przeszedł na emeryturę, opuszczając Uniwersytet Wiedeński. W 1934 założył Gesellschaft für vergleichende Kunstforschung (Towarzystwo Porównawczych Badań nad Sztuką) jako platformę badawczą dla swojej wizji rozwoju sztuki. Zmarł w roku 1941.

Przypisy

J. Elsner, The birth of late antiquity: Riegl and Strzygowski in 1901, Art History 25 (2002), 372
Archeologia t. 2, 1948 s. 359

Linki zewnętrzne

Strzygowski w Słowniku Biograficznym Historyków Sztuki (ang)

Informacja biograficzno-bibliograficzna (niem)

Gesellschaft für vergleichende Kunstforschung (niem)