Joseph Franklin Rutherford - Polski Serwis Naukowy

Książka "Rząd" autorstwa Josepha Franklin Rutherforda wydana w 1928 roku

Harfa Boża z 1921 roku

Książka Miliony obecnie żyjących nigdy nie umrą! z roku 1920

Joseph Franklin Rutherford, (ur. 8 listopada 1869 w Morgan stanu Missouri, zm. 8 stycznia 1942 w San Diego), znany jako Sędzia Rutherford – prawnik, kaznodzieja religijny, drugi prezes Towarzystwa Biblijnego i Traktatowego "Strażnica". Od roku 1917 kierował ruchem religijnym Badaczy Pisma Świętego (Świadków Jehowy – nazwa od 1931).

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Ohio – stan w północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, nad jeziorem Erie. Nazwa pochodzi od rzeki Ohio, która tworzy jego południową granicę.

Wczesne lata

Rutherford urodził się 8 listopada 1869 roku w rodzinie farmerów baptystów w Morgan, w stanie Missouri w USA. Jego ojcem był James Rutherford i Lenora (z domu Strickland). Pozwolenie na praktykę adwokacką otrzymał w roku 1892, po zdaniu egzaminu państwowego. Przez następne cztery lata pracował jako prokurator w firmie prawniczej Draffen and Wright w Boonville (Missouri). W wieku 16 lat rozpoczął studia prawnicze. W wieku 20 lat został protokolantem w sądach Czternastego Okręgu Sądowniczego w Missouri. Zastępczo pełnił funkcję sędziego nadzwyczajnego w Ósmym Okręgu Sądowniczym w Missouri.

Eschatologia (z greckiego έσχατος /eschatos/ - ostatni + λόγος /logos/ - słowo, nauka): w religiach i niektórych systemach filozoficznych, dział traktujący o tzw. rzeczach ostatecznych człowieka, jak i świata (śmierci, końca świata). Eschatologia zajmuje się również życiem pośmiertnym człowieka, w którym to dusza zostanie osądzona i otrzyma karę lub nagrodę.

Kalifornia (ang. California) – najludniejszy, najbogatszy oraz trzeci co do wielkości (po Alasce i Teksasie) stan USA. Położony na zachodnim wybrzeżu USA, nad Oceanem Spokojnym. Na północy graniczy ze stanem Oregon, na wschodzie ze stanem Nevada, na południowym wschodzie z Arizoną, a na południu z meksykańskim stanem Baja California. Cztery największe miasta stanu to: Los Angeles, San Francisco, San Diego i San José. W Kalifornii znajduje się aż osiem z pięćdziesięciu największych miast USA. Stan znany jest ze zróżnicowanego środowiska przyrodniczego i klimatu, a także z powodu wielorasowego i wielokulturowego społeczeństwa.

W roku 1894 Rutherford nawiązał kontakt z Badaczami Pisma Świętego i Towarzystwem Strażnica kierowanym przez Charlesa T. Russela. W 1900 roku po raz pierwszy spotkał Russella. W roku 1906 ochrzcił się jako Badacz Pisma Świętego. W następnym roku został radcą prawnym Towarzystwa Strażnica. W 1909 roku został członkiem korporacji prawniczej w Nowym Jorku. Następnie został członkiem zarządu Watch Tower Bible and Tract Society oraz jednej z oficjalnych organizacji Badaczy - Peoples Pulpit Association [of New York]. W związku z nasilającymi się atakami i krytyką Charlesa T. Russella (zarówno jego życia osobistego jak i działań religijnych) przez prasę i organizacje religijne, Rutherford wydał w 1915 roku w Nowym Jorku książkę broniącą go - "A Great Battle in the Ecclesiastical Heavens".

Pieśń nad pieśniami [PnP lub Pnp], Pieśń Salomona, (hebr. שיר השירים Szir Haszirim, gr. Ἆισμα ᾀσμάτων Asma asmaton, łac. Canticum Canticorum) – jedna z ksiąg dydaktycznych (mądrościowych) Starego Testamentu. Utwór o charakterze miłosnym, najczęściej interpretowany alegorycznie.

Massachusetts - stan położony w północno-wschodniej części USA na wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego. Na północy graniczy ze stanem New Hampshire oraz stanem Vermont, na zachodzie ze stanem Nowy Jork, a na południu z Connecticut i Rhode Island. Rzeźba terenu wyżynno-górska na zachodzie (Appalachy), niziny na wybrzeżu; urozmaicona linia brzegowa.

Przywództwo we wspólnocie

Po śmierci Russella, który w swym testamencie wyraził nadzieję na kierowanie organizacją przez grupę pięciu osób, Joseph F. Rutherford został wybrany przez walne zgromadzenie nowym prezesem Towarzystwa Strażnica (dnia 6 stycznia 1917 roku). Tuż po wyborze Rutherford rozpowszechnił w trakcie śniadania zarządu organizacji na Brooklynie 736 - stronicową publikację "The Finished Mystery" (wydana 17 lipca 1917 roku pod redakcją Claytona J. Woodwortha i George'a H. Fishera . Była komentarzem do biblijnych ksiąg: Apokalipsy, Pieśni nad Pieśniami i Księgi Ezechiela. Publikacja ta miała być kontynuacją Wykładów Pisma Świętego. Jako że nie miał zgody osób odpowiedzialnych za publikacje w łonie Towarzystwa Strażnica na rozpowszechnianie tej książki, wywołało to ostry sprzeciw wielu czołowych działaczy. Publikacja ta z racji na silnie antywojenny wydźwięk (trwała I Wojna Światowa) została zakazana najpierw w Kanadzie, a później również w USA. Przyczyniła się również do późniejszych prześladowań Badaczy Pisma Świętego i aresztowań ich czołowych działaczy.

Apokalipsa – w terminologii judaistycznej i chrześcijańskiej literatury religijnej, to opis szczególnego rodzaju proroctwa, dotyczącego tego, co ma się wydarzyć w dniach ostatecznych, przekazywanego przez Boga wybranemu prorokowi.

Wielki kryzys, określany też mianem wielkiej depresji – najprawdopodobniej największy kryzys gospodarczy w XX wieku, który, według większości historyków, miał miejsce w latach 1929-1933 i objął, zgodnie z opinią większości ekspertów, praktycznie wszystkie kraje (oprócz ZSRR) oraz praktycznie wszystkie dziedziny gospodarki.

Wybór Rutherforda i jego pierwsze decyzje wywołały niezadowolenie kilku członków Zarządu, którzy podjęli nieudaną próbę przejęcia jego stanowiska. W listopadzie 1917 wybór Rutherforda na prezesa został potwierdzony w kolejnym głosowaniu. Działania nowego prezesa spowodowały odłączenie się części Badaczy Pisma Świętego od Towarzystwa.

Przebudźcie się! (ang. Awake!) – czasopismo wydawane przez Towarzystwo Biblijne i Traktatowe – Strażnica (ang. Watchtower Bible and Tract Society), oficynę wydawniczą Świadków Jehowy.

Dokonana tajemnica – (ang. The Finished Mystery) 736 stronicowa książka wydana 17 lipca 1917 roku przez Towarzystwo Strażnica pod redakcją Claytona J. Woodwortha i Georg’a H. Fishera . Książka jest komentarzem do biblijnych ksiąg: Apokalipsy, Pieśni nad Pieśniami i Ezechiela. Publikacja ta miała być kontynuacją Wykładów Pisma Świętego, ich siódmym tomem zapowiadanym przez C. T. Russella. Russell nie ukończył pisania tego tomu, ponieważ w 1916 roku zmarł. Opracowanie książki powierzono dwom innym badaczom. Książka Dokonana tajemnica została wydana ostatecznie w 1917 roku. Zaogniło to wewnętrzne podziały wśród Badaczy Pisma Świętego, które później spowodowały odłączenie się kilku niezależnych grup badackich. Pierwszy nakład książki wynosił 850 000 egzemplarzy. Do końca 1917 roku dokonano jeszcze przekładu na język szwedzki i francuski. 14 marca 1918 roku Ministerstwo Sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych Ameryki zakazało rozpowszechniania książki „Dokonana tajemnica” uznając, że narusza ona „Ustawę o szpiegostwie” z dnia 15 czerwca 1917 . Spornym fragmentem książki były strony 247-253 angielskiego wydania, na których znajdowały się cytaty znanych osób potępiających wojnę. Strony te jeszcze w tym roku zostały usunięte. Nie spowodowało to jednak cofnięcia zakazu . Od tego czasu nasiliły się represje Badaczy w USA. W 1918 roku zakaz został wprowadzony też w Kanadzie. 15 kwietnia 1918 wydano traktat „Wiadomości Królestwa” nr 2 pt. „Dlaczego zakazano ‘Dokonanej tajemnicy’”. Wykazano w nim, że przyczyną wydania ograniczeń były zakulisowe działania Kościoła, który w książce „Dokonana tajemnica” był ostro skrytykowany. W maju 1918 roku władze federalne nakazały aresztowanie głównych przedstawicieli administracji Towarzystwa Strażnica wraz z redaktorami książki. Postawiono im zarzuty utrudniania poboru mężczyzn do służby w siłach zbrojnych USA w okresie, w którym państwo to było w stanie wojny. W oskarżeniu powoływano się na konkretne fragmenty książki. 20 czerwca 1918 ława przysięgłych uznała zatrzymanych przedstawicieli Towarzystwa Strażnica winnych zarzucanych im czynów. Skazani zostali na długoletnie więzienie. 26 marca 1919 oskarżeni zostali wypuszczeni za kaucją. 14 maja 1919 Sąd Apelacyjny w Nowym Jorku skierował sprawę do ponownego rozpatrzenia. 5 maja 1920 roku wycofano akt oskarżenia. 21 czerwca 1920 roku wydano “Dokonaną tajemnicę” w formacie czasopisma nazywanego przez głosicieli ZG. Było to specjalne wydanie Strażnicy z 1 marca 1918 roku. W 1923 roku łączny nakład osiągnął 2 400 000 egzemplarzy i był już dostępny w kolejnych językach: fiński, niemieckim, norweskim i polskim.

Pod koniec 1917 roku władze Stanów Zjednoczonych nasiliły kampanię przeciwko Badaczom. 7 maja 1918 sąd wydał nakaz aresztowania Josepha F. Rutherforda i siedmiu innych członków Zarządu. Aresztowania miały miejsce następnego dnia; osadzono ich w więzieniu federalnym w Atlancie w stanie Georgia. Oskarżono ich o szpiegostwo na rzecz Niemiec. 21 czerwca siedmiu z ośmiu oskarżonych otrzymało wyrok 20 lat więzienia. W efekcie przeprowadzonej przez Badaczy kampanii na rzecz ich uwolnienia, 25 marca 1919 roku Rutherford i pozostali więźniowie wyszli z aresztu za kaucją po decyzji sędziego Sądu Najwyższego USA Louisa Brandeisa. 5 maja 1920 roku wycofano oskarżenia i zostali całkowicie oczyszczeni z zarzutów.

Charles Taze Russell (ur. 16 lutego 1852 w Pittsburghu w Pensylwanii w USA, zm. 31 października 1916), w środowisku badackim znany jako Pastor Russell – amerykański kaznodzieja i reformator religijny, twórca ruchu Badaczy Pisma Świętego (tak zwany ruch "badacki" lub Świadkowie Jehowy).

Głosiciel – kaznodzieja w religii Świadków Jehowy, ochrzczony lub nieochrzczony członek zboru, który nieodpłatnie głosi dobrą nowinę o Królestwie Bożym. Na całym świecie w 2009 roku było ok. 7 313 173 aktywnych głosicieli, skupionych w 105 298 zborach w 236 krajach (w Polsce 126 518 w 1 813 zborach).

W latach 1918-1922 Joseph Rutherford podczas szeregu zgromadzeń Badaczy Pisma Świętego przeprowadził kampanię (nazywaną "Millions Now Living Will Never Die" ["Miliony obecnie żyjących nigdy nie umrą"], a rozpoczętą 24 lutego 1918) zachęcania wszystkich uczestników do głoszenia dobrej nowiny o królestwie. Jego motto brzmiało: "Rozgłaszajcie, rozgłaszajcie, rozgłaszajcie wieść o Królu i Jego Królestwie!". W wyniku tych zachęt wszyscy Badacze Pisma Świętego starali się pracować w wolnych chwilach jako kaznodzieje głoszący od domu do domu. Jako pomoc w tej pracy wprowadzono w 1919 roku nowe czasopismo "Złoty Wiek" (obecnie Przebudźcie się!) dla osób niebędących członkami Towarzystwa Strażnica. W roku 1920 Rutherford wprowadził obowiązek meldowania przez członków organizacji sprawozdań ze swojej działalności ewangelizacyjnej.

Księga Wyjścia [Wj], Druga Księga Mojżeszowa [2 Mojż], Exodus [Ex] (hebr. שמות (Szemot) - "imiona" - od pierwszych słów księgi, gr. Εξοδος Exodos z Septuaginty) to druga księga Pisma Świętego.

Clayton J. Woodworth (ur. 1870, zm. 18 grudnia 1951) – członek Międzynarodowych Badaczy Pisma Świetego, a później Świadków Jehowy. W 1918 roku został członkiem zarządu Towarzystwa Strażnica. Był współautorem książki Dokonana tajemnica, redaktorem naczelnym czasopisma Złoty Wiek późniejszej Pociechy, obecnego Przebudźcie się!.

Za pomocą radia WBBR (rozpoczęło działalność 24 lutego 1924) i płyt gramofonowych szerzono płomienne wykłady Rutherforda. Ich tematyka dotyczyła nauk biblijnych, praktyk wielkich religii (ich udział w I wojnie światowej i związki z faszyzmem) oraz proroctw biblijnych.

Niemal od początku 1930 roku (do śmierci), Rutherford mieszkał w Beth Sarim (hebr. Pałac Książąt), rezydencji wybudowanej w 1929 roku na jego polecenie. Miała ona służyć starotestamentowym prorokom, którzy wg opinii głoszonej od 1918 roku przez Rutherforda mieli zstąpić na ziemię w 1925 roku (później Rutheford przesuwał kilkakrotnie datę ich pojawienia się). W związku z niepochlebnymi opiniami części wspólnoty dyrektor działu publikacji Towarzystwa Robet J. Martin wyjaśnił współwyznawcom (w artykule w "The Golden Age" z 19 marca 1930), że Rutherford ma tylko jedno funkcjonujące płuco i przeprowadzka miała miejsce na skutek usilnych próśb członków najwyższych władz organizacji. Nieco później pojawiły się kolejne głosy krytyki dotyczące wystawnego trybu życia, częstych podróży do Europy i posiadania dwóch Cadillaców przez Rutheforda mimo panującego w USA Wielkiego Kryzysu. Krytyka ta jednak zmniejszała się wydatnie wraz z podnoszeniem się gospodarki amerykańskiej z recesji.

Biblia, Pismo Święte (z greckiego βιβλίον, biblion – zwój papirusu, księga, l.m. βιβλία, biblia – księgi) – zbiór ksiąg, spisanych pierwotnie po hebrajsku, aramejsku i grecku, uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga. Biblia i poszczególne jej części posiadają odmienne znaczenie religijne dla różnych wyznań. Na chrześcijańską Biblię składają się Stary Testament i Nowy Testament. Biblia hebrajska – Tanach obejmuje księgi Starego Testamentu. Muzułmanie uważają, iż część Biblii[potrzebne źródło] (np. Księgi Mojżeszowe, Psalmy) powstała w wyniku boskiego objawienia, ale jej treść została zafałszowana.

Kongresy (inaczej Zgromadzenia) – doroczne zjazdy w religii Świadków Jehowy trwające od jednego do trzech, czterech dni. Odbywają się na wynajętych stadionach, w halach oraz w Salach Zgromadzeń Świadków Jehowy.

26 lipca 1931 roku na konwencji w Columbus w stanie Ohio Rutherford przedstawił Badaczom Pisma Świętego rezolucję (powtórzoną na zjazdach Badaczy na całym świecie), która zmieniała nazwę organizacji z Badacze Pisma Świętego na Świadkowie Jehowy. W roku 1932 Rutherford zmienił doktrynę Świadków w zakresie eschatologii i zbawienia wprowadzając klasę Jonadabów- osób zbawionych nie będących Świadkami i żyjących po zbawieniu w "ziemskim raju" (doktrynę tę zmieniono już po śmierci Rutherforda 1 lipca 1942, kiedy to uznano Jonadabów za chrześcijan i "drugie owce")

Świadkowie Jehowy (pełna nazwa: Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy) – związek wyznaniowy głoszący, że jedynym Bogiem jest Jehowa i przekonany o zbliżającym się Armagedonie. Świadkowie Jehowy są zaliczani do tzw. nurtu badackiego (zob. Badacze Pisma Świętego), należącego do wyznań millenarystycznych. Ruch został zapoczątkowany przez Charlesa T. Russella w 1872 r. w Pensylwanii (USA). Obecnie liczy około 7,3 miliona członków.

Świadkowie Jehowy w Niemczech – wspólnota 165 837 aktywnych Świadków Jehowy (głosicieli) w Niemczech, należących do 2227 zborów. W 2009 roku na uroczystości Pamiątki śmierci Jezusa Chrystusa zebrały się 269 303 osoby. Jest to druga pod względem liczebności (po Włoszech) wspólnota tego wyznania w Europie i dziewiąta na świecie. Biuro Oddziału nadzorujące działalność miejscowych wyznawców znajduje się w Selters. Sale Zgromadzeń znajdują się w Bingen-Sponsheim, Büchenbach (k. Norymbergi), Gelsenkirchen, Glauchau, Kaiserslautern, Meckenheim, Monachium, Porta Westfalica-Möllbergen, Reutlingen-Gönningen, Trappenkamp i Velten (k. Berlina.)

W czerwcu 1933 roku Rutherford spotkał się z nadzorcą Świadków Jehowy w Niemczech Paulem Balzereitem aby przedyskutować z nim sprawy funkcjonowania Świadków w warunkach reżimu hitlerowskiego i kwestie bezpieczeństwa majątku organizacji w Niemczech. W tym samym roku większość czołowych postaci organizacji w Niemczech została aresztowana i wysłana do obozów koncentracyjnych. Za niepowodzenia w bataliach sądowych, Rutherford ekskomunikował Balzereita.

Kanada (ang. i fr. Canada) – państwo położone w Ameryce Północnej, rozciągające się od Oceanu Atlantyckiego na wschodzie do Oceanu Spokojnego na zachodzie i Oceanu Arktycznego na północy. Na południu i północnym zachodzie graniczy ze Stanami Zjednoczonymi, granice morskie: na północy z Danią (Grenlandia) i na wschodzie z Francją (wyspy Saint-Pierre i Miquelon). Drugie państwo świata pod względem powierzchni (po Rosji) oraz 38. pod względem ludności. Kanada jest członkiem ONZ, NAFTA, Wspólnoty Narodów, Frankofonii, NATO, G8, APEC.

Baptyzm – nurt chrześcijaństwa należący do protestantyzmu, akcentujący indywidualizm w relacji do Boga i nadrzędną rolę Pisma Świętego. Zbawienie nie jest według baptystów osiągalne na podstawie uczynków, lecz jedynie łaską Boga przez osobistą wiarę w zbawcze dzieło odkupienia z grzechu poprzez ofiarę Jezusa Chrystusa. Baptyści udzielają chrztu wyłącznie tym, którzy świadomie wyrażają żal za grzechy i wyznają wiarę w Chrystusa. Akcentują autonomię poszczególnych zborów, są też zwolennikami rozdziału kościoła i państwa. Większość baptystów reprezentuje ewangelikalne chrześcijaństwo, choć wielu wybitnych baptystów i niektóre denominacje baptystyczne przynależą do liberalnego lub modernistycznego typu protestantyzmu.

W 1935 roku Rutherford uściślił niezbyt wówczas precyzyjną wykładnię z 1929 roku dotyczącą oddawania honorów flagom narodowym i przysięgom państwowym (wcześniejsze wykładnie dotyczyły głównie tego, iż dla członka Towarzystwa lojalność wobec organizacji jest ważniejsza niż lojalność wobec kraju w którym mieszka). Wówczas to w audycji radiowej w WBBR stwierdził, iż Księga Wyjścia jednoznacznie zakazuje takich praktyk pochwalając Charletona B. Nichollsa Jr. z Lynn w Massachusetts, który został aresztowany za odmowę złożenia hołdu fladze USA.

Język hebrajski (hebr. עִבְרִית, trb. iwrit) – język z grupy kananejskiej języków semickich, należący do afroazjatyckiej rodziny językowej, zapisywany alfabetem hebrajskim.

Georgia - stan w południowo-wschodniej części USA, największy na wschód od Missisipi. Graniczy: od północy z Tennessee, od wschodu z Karoliną Południową i Oceanem Atlantyckim, od południa z Florydą, od zachodu z Alabamą. Północna część Georgii leży w Górach Błękitnych (Appalachy). Na południe od nich rozpościera się płaskowyż Piedmont, który przechodzi w pofałdowaną Nizinę Nadbrzeżną. Pierwotnie ludność tych terenów stanowili Czerokezi i Indianie Creek. Georgia była jedną z trzynastu kolonii, które w 1773 zbuntowały się przeciwko panowaniu brytyjskiemu co zapoczątkowało amerykańską rewolucję.

W 1935 roku Rutherford ponownie uruchomił prawne skrzydło Towarzystwa Strażnica stawiając na jego czele Olina Moyle'a. Oddział prawny szczególnie przydał się już rok później, gdy z powodu pikiet przed kościołami w niedzielne poranki oraz dystrybucji przez Świadków Jehowy literatury bez zgody władz, 1149 z nich zostało aresztowanych. W ten sposób rozpoczęła się trwająca kilkanaście lat sądowa batalia Świadków w obronie ich wolności religijnych, prawa do dystrybucji publikacji i wolności słowa. W roku 1938 Rutherford wprowadził ostatecznie "rząd teokratyczny" w organizacji, likwidując w ten sposób kongregacjonistyczną strukturę Świadków Jehowy.

Wykłady Pisma Świętego - (org. tytuł ang. Studies in the Scriptures) sześćiotomowa publikacja wydana w latach 1886 - 1904 przez Towarzystwo Strażnica autorstwa C.T.Russella będąca podręcznikiem służącym do pomocny w studiowaniu Biblii i stanowiła jedną z pierwszych publikacji tego typu w wśród pisarzy Badaczy Pisma Świętego. Do roku 1904 seria ta nosiła tytuł "Brzask Tysiąclecia" (ang. Millennial Dawn ).

Badacze Pisma Świętego (ang. Bible Students) – nurt religijny wywodzący się z chrześcijaństwa, zapoczątkowany w 1870 przez Charlesa T. Russella (1852-1916). Początkowo obejmował grupy studium Biblii skupione wokół Russela, wydawanego przez niego od 1879 czasopisma "Strażnica Syjońska" (obecnie "Strażnica") oraz założonego w 1881 Towarzystwa Biblijnego i Traktatowego "Strażnica", którego Russell był pierwszym prezesem.

Śmierć

Joseph Franklin Rutherford zmarł 8 stycznia 1942 roku w San Diego w Kalifornii. Pragnął być pochowany w Beth Sarim, co jednak było niemożliwe, gdyż władze Hrabstwa San Diego, nie wyraziły na to zgody. Nie pomogła szeroka kampania Towarzystwa oraz 14 000 zebranych w petycji podpisów. Rutherford został ostatecznie pochowany 25 kwietnia 1942 roku w Nowym Jorku, a rezydencja Beth Sarim została sprzedana przez organizację w 1948 roku. W miejsce Rutherforda kolejnym prezesem Towarzystwa Strażnica został wybrany Nathan Knorr.

Linki zewnętrzne

Pisma Josepha Rutherforda on-line (ang.)

Dzieła Rutherforda w Projekt Gutenberg

Bibliografia

Jonathan V. Wright: Shapers of the great debate on the freedom of religion: a biographical dictionary. Westport, Conn.: Greenwood Press, 2005, s. 183-191. ISBN 0-313-31889-1.

Przypisy

Świadkowie Jehowy - głosiciele Królestwa Bożego, wyd. Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania , 1995, str.67,
’’Dzieje Świadków Jehowy w czasach nowożytnych. Stany Zjednoczone Ameryki.’’, wyd. Towarzystwo Strażnica, Nadarzyn , str.42,
Edmond C. Gruss: Jehovah's Witnesses: Their Claims, Doctrinal Changes, and Prophetic Speculation. What Does the Record Show. Xulon Press, s. 215, 216. ISBN 1-931232-30-X.