Joseph Haydn - Polski Serwis Naukowy

Franz Joseph Haydn (ur. 31 marca 1732 w Rohrau, zm. 31 maja 1809 w Wiedniu) – austriacki kompozytor okresu klasycyzmu. Najstarszy z tzw. trzech klasyków wiedeńskich, obok Wolfganga Amadeusza Mozarta i Ludwiga van Beethovena.

Joseph Haydn był jednym z głównych przedstawicieli klasycyzmu w muzyce oraz jednym z tych, którzy zdefiniowali główne formy muzyczne tej epoki.

Szczególnie interesujące są jego dzieła z lat 1760-1770, tworzone w stylu Sturm und Drang (niem. burza i napór), który był awangardowym kierunkiem w ramach kultury klasycystycznej, będąc jednocześnie zapowiedzią romantyzmu. W muzyce Haydna objawiło się to stosowaniem niecodziennych akordów, zastosowaniem rzadkich tonacji molowych oraz nieoczekiwanych zmian nastroju.

Maria Teresa Habsburg (ur. 13 maja 1717 w Wiedniu, zm. 29 listopada 1780 tamże) – córka cesarza Karola VI Habsburga i księżniczki Elżbiety von Braunschweig-Wolfenbüttel, córki Ludwika Rudolfa, księcia brunszwickiego na Lüneburgu, królowa Czech i Węgier, niekoronowana cesarzowa rzymsko-niemiecka od 1745.

Katedra Świętego Szczepana Męczennika w Wiedniu, niem. Stephansdom, Domkirche St. Stephan zu Wien – duma i jeden z symboli miasta Wiednia, znana z licznych przedstawień w dziejach malarstwa i grafiki. Wznosi się pośrodku Stephansplatz w sercu najstarszej części miasta.

Jego młodszy brat, Johann Michael, był także cenionym kompozytorem, działającym przede wszystkim w Salzburgu.

Młodość (1732-1760)

Joseph Haydn urodził się 31 marca 1732 w Rohrau - małej wiosce w Dolnej Austrii nad ówczesną granicą węgierską. Był jednym z 12 dzieci wiejskiego cieśli Mathiasa (Mateusza) i Anny Maria Koller. Muzykalny i obdarzony pięknym głosem, od 1738 roku uczył się muzyki w Hainburgu, gdzie został dostrzeżony przez dyrygenta chóru przy katedrze św. Szczepana w Wiedniu. Tam kształcił się w grze na skrzypcach i fortepianie. Około 1748 lub 1749 roku po przejściu mutacji musiał opuścić chór i zaczął zarobkować jako muzyk w Wiedniu. Przez pewien czas był akompaniatorem Nicola Porpory, od którego pobierał również lekcje kompozycji. W 1759 roku został kompozytorem nadwornym hrabiego Morzina w Lukavec.

Esterháza (czyt. [eszterhaaza]) – zamek w Fertőd na Węgrzech, którego budowę zlecił w 1766 roku Mikołaj Józef książę Esterházy. Ezterháza bywa nazywany "węgierskim wersalem". Na tych terenach stała wcześniej myśliwska loggia Süttör, zbudowana według projektu Antona Erharda Matinelliego z 1720 roku.

Forma muzyczna to ogólna budowa utworu muzycznego, efekt współdziałania elementów muzycznych. Jest to środek realizacji wyrazu emocjonalnego dzieła muzycznego, za pomocą technik kompozytorskich. Każdy utwór, będąc dziełem niepowtarzalnym, pozostaje w różnym stosunku do formy, a w wielu utworach schematy formalne krzyżują się ze sobą (np. forma pieśni z rondem). Każdy twór kojarzony z daną formą jest nierozerwalnie związany z konkretnym środkiem wykonawczym (obsadą).

Praca u Esterházych (1761-1790)

W roku 1761 Joseph Haydn został zatrudniony jako nadworny kompozytor i wicekapelmistrz na dworze węgierskiej rodziny arystokratycznej, Esterházych. Pozostał w jej służbie przez prawie 30 lat - do 1790 roku, zdobywając w tym czasie ogromną sławę. W 1766 roku Haydn został jedynym kapelmistrzem, kiedy zmarł główny kapelmistrz Gregor Joseph Werner (1693-1766), niepałający sympatią do kompozytora. W tym samym roku odbyło się poświęcenie nowego pałacu Esterháza nad jeziorem Nezyderskim, który kosztował fortunę i w zamyśle księcia Mikołaja Esterházego miał być „węgierskim Wersalem”. Książę wybudował tam teatr; odtąd muzyka operowa zajęła ważną pozycję w twórczości Haydna.

Klasycy wiedeńscy – nazwa przyjęta dla trzech kompozytorów Josepha Haydna, Wolfganga Amadeusza Mozarta oraz Ludwiga van Beethovena. Określenie to utrwaliła niemiecka muzykologia poczynając od drugiej połowy XIX wieku, traktując ich twórczość jako apogeum europejskiej tradycji[potrzebne źródło]. Ich muzyka zaliczana jest stylistycznie do klasycyzmu (1750-1820), określenie "wiedeńscy" wynika z faktu, iż większość swojego życia, a zwłaszcza ostatnie lata, spędzili w Wiedniu. Nie zalicza się natomiast do "klasyków wiedeńskich" Christopha Willibalda Glucka, aczkolwiek tworzył w tym samym okresie, i większość życia spędził w Wiedniu. W zasadzie to samo, co o Glucku, można też powiedzieć choćby o Antonio Salierim.

3941 Haydn – planetoida z pasa głównego asteroid okrążająca Słońce w ciągu 5 lat i 8 dni w średniej odległości 2,93 j.a. Została odkryta 27 października 1973 roku w Karl-Schwarzschild-Observatorium w Tautenburgu przez Freimuta Börngena. Nazwa planetoidy pochodzi od Josepha Haydna (1732–1809), austriackiego kompozytora. Przed nadaniem nazwy planetoida nosiła oznaczenie tymczasowe (3941) 1973 UU5.

Pierwsze opery (La Canterina 1766, Lo speziale 1768) to opery komiczne. Haydn komponował specjalnie dla księcia tria na baryton (ulubiony instrument księcia), altówkę i wiolonczelę; w latach 1765–1775 powstało 126 takich kompozycji. W 1768 roku podczas pożaru domu Haydna w Eisenstadt (węg. Kismarton) część kompozycji uległa zniszczeniu. Lata 70. były okresem świetności pałacu w Esterházie, który odwiedziły w tym czasie znane osobistości (m.in. cesarzowa Maria Teresa).

Oratorium - wielka forma muzyczna wokalno-instrumentalna (zbliżona do opery, lecz bez akcji scenicznej), wykonywana na estradzie koncertowej (lub w kościele).

Ludwig van Beethoven (wymowa niemiecka: luːtvɪç fan ˈbeːthoːfn, ur. 15-17 (zob. niżej) grudnia 1770 w Bonn, zm. 26 marca 1827 w Wiedniu) – kompozytor i pianista niemiecki, ostatni z tzw. klasyków wiedeńskich, a zarazem prekursor romantyzmu w muzyce, geniusz, jeden z największych twórców muzycznych wszech czasów.

Osobny artykuł: Ogród ziołowy Haydna.

O prywatnym życiu Haydna i jego działalności w tych latach brak bliższych danych. W 1776 roku powtórny pożar domu kompozytora zniszczył wiele dalszych kompozycji. W 1776 roku Haydn otrzymał propozycję napisania opery dla dworu cesarskiego w Wiedniu. Jako libretto wybrano La vera costanza; wskutek intryg dworskich nie doszło jednak do wystawienia opery (wykonana została 3 lata później w Esterházie). W 1790 roku zmarł książę Mikołaj, a jego następca Antoni I z powodu kłopotów finansowych rozwiązał orkiestrę.

Klasycyzm (z łac. classicus – doskonały, pierwszorzędny, wzorowy, wyuczony) – styl w muzyce, sztuce, literaturze oraz architekturze odwołujący się do kultury starożytnych Rzymian, Greków oraz Żydów. Styl ten nawiązywał głównie do antyku. W Europie tzw. "powrót do źródeł" (klasycznych) pojawił się już w renesansie - jako odrodzeniu kultury wielkiego Rzymu. Jako styl dominujący epoki wpływał na kształt innych nurtów kulturowych okresu jak Barok, Rokoko, Manieryzm. Trwał do końca wieku XVIII, w niektórych krajach do lat 30. następnego stulecia, a nawet dłużej. Zmodyfikowany klasycyzm przeradzał się czasem w eklektyzm końca XIX wieku. Klasycyzm jako styl panował w epoce oświecenia. Najpełniejszy rozkwit klasycyzmu nastąpił w I poł. XVIII wieku. W dziedzinie literatury swoisty kres klasycyzmu przyniosła walka klasyków z romantykami.

Jezioro Nezyderskie (niem. Neusiedler See, węg. Fertő-tó) - jezioro na granicy Austrii (kraju związkowego Burgenland) i Węgier (komitat Győr-Moson-Sopron).

Samodzielność twórcy (1791-1809)

We wrześniu 1790 roku Haydn wyjechał do Wiednia, gdzie od J. P. Salomon, otrzymał propozycję wyjazdu do Anglii, oraz kontrakt na napisanie dwunastu symfonii (wśród nich znalazły się również utwory napisane przez Haydna już wcześniej), którymi kompozytor miał dyrygować podczas koncertów w Hanover Square Rooms. W koncertach tych wystąpili wysokiej klasy wykonawcy i cieszyły się one wielkim powodzeniem. W lipcu 1791 Uniwersytet Oksfordzki nadał kompozytorowi „gradum doctoris in musica honoris causa”; podczas uroczystości wykonano Symfonię G-dur, która z tej przyczyny otrzymała nazwę Oksfordzkiej.

Dolna Austria (Niederösterreich) - kraj związkowy w północnej Austrii. Graniczy z Czechami, Słowacją, Burgenlandem, Styrią, Górną Austrią oraz otacza kraj związkowy Wiedeń. Stolicą landu jest Sankt Pölten. Krajobrazowo dzieli się na:

Austria, Republika Austrii (Österreich ?/i, Republik Österreich ?/i) – państwo położone w Europie Środkowej, federacja dziewięciu krajów związkowych (landów).

W czerwcu 1792 roku Haydn powrócił do Wiednia; w styczniu 1794 roku wyjechał powtórnie do Londynu, by występować nadal na koncertach Salomona. W 1795 roku Haydn brał udział w serii koncertów »Opera Concerts«, dla których skomponował trzy ostatnie symfonie. W 1795 roku opuścił Anglię, by objąć kierownictwo kapeli Niklósa II Esterházego (następcy zmarłego księcia Antoniego I). Kontrakt przewidywał pisanie jednej mszy rocznie; stąd w latach 1796–1802 powstało sześć mszy. W tym czasie Haydn rozpoczął pracę nad Stworzeniem świata, które ukończył w 1798 roku; w 1801 roku napisał oratorium Pory roku. Ostatnie lata życia spędził głównie w Wiedniu, na wakacje wyjeżdżając do Eisenstadt.

Ogród ziołowy Haydna (niem. Haydn-Kräutergarten) - niewielki ogród warzywno-ziołowy w stolicy austriackiego Burgenlandu - Eisenstadt. Zlokalizowany przy Bürgerspitalgasse, około 500 m na wschód od starówki.

Johann Michael Haydn (ochrzczony 14 września 1737 roku w Rohrau – zmarł 10 sierpnia 1806 roku w Salzburgu) – kompozytor austriacki, młodszy brat Josepha Haydna. Od 1757 był kapelmistrzem biskupa w Wielkim Waradynie (obecnie Oradea), w 1763 otrzymał tytuł muzyka dworskiego i koncertmistrza kapeli arcybiskupiej w Salzburgu, był także organistą tamtejszej katedry.

Haydn był przyjacielem Mozarta, z którym podziwiali się nawzajem. Znał też młodszego od siebie Ludwiga van Beethovena, który uważał go za swojego mistrza i nauczyciela. Haydn zaprzestał komponowania w 1803 roku na sześć lat przed śmiercią. Do jego ostatnich dzieł należą wspaniałe oratoria Stworzenie świata i Pory roku. Haydn pozostawił po sobie olbrzymią liczbę dzieł, z których wiele weszło na stałe do kanonu muzyki klasycznej. Zmarł 31 maja 1809 roku w Wiedniu. Miał 77 lat. Jako ciekawostka: pośmiertnie studenci frenologii odcięli Haydn'owi głowę, by zbadać, gdzie w czaszce zlokalizowany jest geniusz artysty. Niestety frenologia nie potwierdzała faktu czyjegoś geniuszu na podstawie wielkości mózgu, jak na początku sądzono, jedynie zwróciła uwagę na zróżnicowane miejsca w mózgu, pełniące różne, czasem odrębne funkcje. Fakt odcięcia głowy Haydn'owi nie wyszedłby na jaw, gdyby nie ekshumacja zwłok.

Skala molowa - (z łac. mollis znaczy miękki), zwana też minorową (z łac. minor - mniejszy, odnosi się do tercji małej zawartej między I a III stopniem skali) to siedmiostopniowa skala z charakterystycznym półtonem między stopniami II i III. Obecnie uznaje się, że skale molowe i utwory na niej oparte mają smutne brzmienie.

Tonacja – konkretna gama durowa lub molowa, na której materiale dźwiękowym oparty jest utwór muzyczny. Tonację utworu (lub jego fragmentu) określa się, biorąc pod uwagę znaki przykluczowe oraz akordy lub dźwięki zaczynające i kończące utwór.

Wybrane dzieła Josepha Haydna

Symfonie

Symfonie Josepha Haydna cz. I, Symfonie 1-81

Symfonie Josepha Haydna cz. II, Symfonie 82-87 Paryskie

Symfonie Josepha Haydna cz. III, Symfonie 88-92

Symfonie Josepha Haydna cz. IV, Symfonie 93-104 Londyńskie

Symfonie Josepha Haydna cz. V, Symfonie 105-108

Oratoria

Oratoria Josepha Haydna

Kompozytor (w jęz. łac. compositor) – twórca utworu muzycznego. Termin kompozytor odnosi się do twórców używających notacji muzycznej, piszących muzykę poważną lub filmową. W polskich uczelniach muzycznych kształci się studentów na kierunku kompozycja, lecz kompozytor nie musi być absolwentem takich studiów, jednak to oni właśnie dysponują pełnym warsztatem kompozytorskim obejmującym harmonię, kontrapunkt, instrumentację, analizę dzieła muzycznego itp.

Nicola (Antonio) Porpora (ur. 17 sierpnia 1686 – zm. 3 marca 1768) był włoskim kompozytorem operowym epoki późnego Baroku i nauczycielem śpiewu, którego najsłynniejszym uczniem był Farinelli.

Msze

Msze Josepha Haydna

Opery

La caterina, 1766

Lo speziale, 1768

Le pescatrici,1770

L'infedelta delusa,1779

L'incontro improvviso,1775

Il mondo della luna,1777

La vera costanza,1779

L'isola disabitata,1779

La fedelta premiata,1781

Orlando paladino,1782

Armida,1784

Philemon und Baucis,1773

L'anima del filosofo,1791 (premiera we Florencji w 1951)

Koncerty

24 koncerty fortepianowe

Koncert na róg nr 1 D-dur

Koncert na róg nr 2 D-dur

Koncert na wiolonczelę C-dur

Koncert na wiolonczelę D-dur

Koncert skrzypcowy nr 1 C-dur

Koncert skrzypcowy nr 2 D-dur

Koncert skrzypcowy nr 3 A-dur

Koncert skrzypcowy nr 4 G-dur

Koncert na trąbkę Es-dur

Utwory Haydna zostały skatalogowane przez holenderskiego muzykologa Antoniego von Hoboken. Katalog Hobokena jest ułożony systematycznie (wg gatunków muzycznych). Używa się skrótu Hob. (czasem tylko H), np:

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.

Książę Miklós József I (Mikołaj Józef) Esterházy von Galántha, (ur. 18 grudnia 1714, zm. 28 września 1790) – węgierski arystokrata i mecenas sztuki, głowa rodu Esterházych w latach 1762-1790.

Hob. I:104 – Symfonia nr 104 Hob. XXVIII:12 – opera Armida

Symbol literowy po dwukropku oznacza, że autorstwo Haydna jest wątpliwe, np.: Koncert skrzypcowy D-dur Hob.VIIa:D1 - autorem konceru jest C. Stamitz .

Literatura w jęz. polskim

Chomiński Józef, Wilkowska-Chomińska Krystyna Historia Muzyki, cz.II, PWM, Kraków, 1989

Chylinska T., Haraschin S., Schaeffer B. Przewodnik Koncertowy, PWM, Kraków, 1991, późn. w Chylinska T., Haraschin S., Schaeffer B. Przewodnik po muzyce koncertowej tom I A-Ł, PWM, Kraków, 2007.

Geiringer Karl, Geiringer Irene Haydn, PWM, Kraków, 1985

Gwizdalanka Danuta Przewodnik po muzyce kameralnej, PWM, Kraków, 1998.

Piotr Kamiński,Tysiąc i jedna opera, PWM,Kraków,2008, ISBN 978-83-224-0899-5

Lucjan Kydryński,Opera na cały rok, PWM,Kraków,1989, ISBN 83-224-0334-8

Zobacz też

3941 Haydn

Przypisy

Tabelaryczne zestawienia symfonii zostały opracowane na podstawie katalogu dzieł J. Haydna zamieszczonego w The New Grove Dictionary Of Music and Musicians, Oxford University Press, 1980, tom 8, s. 371-373 oraz indeksu dzieł zamieszczonych w książce Karl Geiringer, Irene Geiringer Haydn, PWM, Kraków, 1985, 415-417
Tabelaryczne zestawienie oratoriów zostało opracowane na podstawie katalogu dzieł J. Haydna zamieszczonego w The New Grove Dictionary Of Music and Musicians, Oxford University Press, 1980, tom 8, s. 363 oraz indeksu dzieł zamieszczonych w książce Karl Geiringer, Irene Geiringer Haydn, PWM, Kraków, 1985, 425
Tabelaryczne zestawienie mszy zostało opracowane na podstawie katalogu dzieł J. Haydna zamieszczonego w The New Grove Dictionary Of Music and Musicians, Oxford University Press, 1980, tom 8, s. 360-361 oraz indeksu dzieł zamieszczonych w książce Karl Geiringer, Irene Geiringer Haydn, PWM, Kraków, 1985, s.426-427
W tytułach mszy Es-dur Hob.XXII:4 oraz C-dur Hob.XXII:5 skrót BVM – oznacza Beata Virgo Maria (Błogosławiona Dziewica Maria).