Męczeństwo Jozafata Kuncewicza, obraz pędzla Józefa Simmlera

Jozafat Kuncewicz OSBM, właściwie Jan Kuncewicz (ur. ok. 1580 we Włodzimierzu Wołyńskim, zm. 12 listopada 1623 w Witebsku) – unicki arcybiskup połocki, bazylianin, święty Kościoła katolickiego.

Biografia

Portret świętego Jozafata

W latach młodości przygotowując się do zawodu kupieckiego przebywał w Wilnie i tam zetknął się z ideą unii kościelnej pomiędzy katolikami i prawosławnymi. Realizacją tej idei było podpisanie w 1596 roku w Brześciu Litewskim Unii Kościoła wschodniego i zachodniego na ziemiach Rzeczypospolitej (tzw. unia brzeska).

Jozafat Kuncewicz poczuwszy powołanie kapłańskie, uczył się korzystając z pomocy jezuitów wileńskich i za ich radą wstąpił do bazyliańskiego klasztoru Trójcy Świętej w 1604 roku przyjmując imię Jozafat. Wyświęcony na kapłana unickiego w 1609 roku nadawał przewagę kierunkowi unickiemu i dokonywał licznych nawróceń w całej Wileńszczyźnie.

Jako biskup

Latem 1617 r. na kapitule zakonnej w Nowogrodowicach metropolita Rutski wręczył przełożonemu Jozafatowi nominację na biskupa pomocniczego archidiecezji połockiej. W niedzielę 12 listopada 1618 r. udzielono mu święceń biskupich, po których zimą wyruszył w podróż z Wilna do Połocka. Na miejscu przywitano biskupa bardzo uroczyście. Szybko Jozafat przystąpił do porządkowania diecezji. W cerkwiach połockich zaprowadził codzienne Msze Święte (co było nowością w obrządku ruskim), wizytował parafie, usuwał z beneficjów kościelnych pijaniców czy duchownych dwużeńców czy nawet trójżeńców – którzy wbrew tradycji cerkiewnej po śmierci matuszki brali drugą, albo trzecią żonę.

Po śmierci dziewięćdziesięcioletniego arcybiskupa Gedeona Brolnickiego przejął pełną jurysdykcję w archidiecezji połockiej złożonej z dwóch diecezji witebskiej i mścisławskiej. Bardzo go bolało, że szlachta ruska podle obchodziła się z klerem unickim, traktując go często jak poddane chłopstwo. Wystąpił przeciwko nadużyciom świeckich fundatorów, którzy wdzierali się w sprawy duchowne i przyswajali sobie kapitały i dobra cerkiewne. W dialogu z przeciwnikami Unii, których na wschodzie kraju było wielu, nie ukrywał swojego ruskiego pochodzenia. Wielu ludzi zdobywał pokorą. W pałacu arcybiskupim znalazł izbę najmniejszą i tam zamieszkał jak w zakonnej celi. Pozostałe pomieszczenia pałacowe oddał na mieszkanie dla bezdomnych.

Metropolita Rutski widząc arcybiskupa połockiego chodzącego w kapturze i w habicie bazyliańskim chciał sprawić mu odzież jedwabną – jak przystało na ruskiego władykę. Przekazał mu na ten cel odpowiednie fundusze. Jozafat jednak wykazał się niesubordynacją i datek obrócił na ozdobę domu bożego – cerkwi katedralnej Sofijskiej (Mądrości Bożej). Nowy arcybiskup krok po kroku zdobywał dla unii obszary obecnej wschodniej Białorusi, choć nie wszyscy go przyjmowali serdecznie.

Konflikt z dyzunitami

W Mohylewie, gdzie działało bractwo cerkiewne podburzone przez prawosławnych, Jozafat zastał zamknięte wrota do miasta i zbrojną straż. Wobec takiego przywitania swoich diecezjan arcybiskup napisał skargę do króla. W 1619 r. do zbadania problemu wydelegowano kanclerza wielkiego litewskiego Lwa Sapiehę, który potwierdził obrazę majestatu króla i prawowiernego biskupa. W imieniu Rzeczypospolitej wydał wyrok śmierci naczelnikom buntu, lecz decyzji tej nie wykonano. Dopiero w 6 miesięcy później wydano Jozafatowi zajęte przez oponentów Unii świątynie. W tym też czasie władyka Jozafat zorganizował w Połocku klasztor bazylianów, który się stał ośrodkiem odnowy życia zakonnego na wschodzie kraju. Odzyskał też klasztory w Mohylewie, Czerei, Bracławiu i Mścisławiu.

W 1620 r. przebywał w Polsce w drodze do Moskwy patriarcha Jerozolimy Teofanes III. Potajemnie, nie pytając o zgodę króla restytuował w Rzeczypospolitej hierarchię prawosławną podległą Konstantynopolowi. Do każdej z diecezji, aktualnie zajętej przez unickiego hierarchę, przypisał prawosławnego odpowiednika. I tak prawosławnym arcybiskupem Połockim został Melecjusz Smotrycki.

Smotrycki zorganizował potężną kampanię przeciwko Kuncewiczowi. Rozpowszechniał po Białorusi listy pasterskie, w których głosił, że jedynie on - biskup prawosławny, jest prawowitym pasterzem archidiecezji połockiej. Do tego sytuacja się skomplikowała, że w 1621 r. powracający z sejmu Jozafat zastał w swojej archidiecezji zbuntowane przeciwko sobie wszystkie miasta. Do przywrócenia porządku wezwano polskie wojsko, co wywołało jeszcze większy amok. Największe problemy zaistniały w Witebsku, gdzie rada miejska przekazała Smotryckiemu wszystkie świątynie, a unitów wygnano za mury miasta. Następnie odpadły od Unii Orsza i Mohylew. Pobyt w zbuntowanym Witebsku święty mało co nie przypłacił życiem, podobnie pod Orszą, gdzie podczas przeprawy przez rzekę strzelał do niego szlachcic Massalski. Jedynym powodem wymierzanych ciosów było to, że Jozafat pojednany był ze Stolicą Apostolską.

Męczeństwo

W październiku 1623 r. arcybiskup Połocka udał się do Witebska, do swojej sufraganii. Rankiem 12 listopada po Mszy spotkał się z umówionym uprzednio mnichem prawosławnym, którego z powodów ubliżania hierarsze, służba cerkiewna zamknęła w areszcie domowym, chcąc przekazać delikwenta straży. Jozafat kazał jednak wypuścić niespokojnego czerńca na wolność. Ten fakt by dolaniem oliwy do ognia. Dyzunici zaczęli bić w dzwony we wszystkich cerkwiach. Zbiegł się tłum. Wdarli się do pałacu biskupiego. Kiedy biskup chciał uspokoić krzykaczy rzucono się nań z okrzykiem: „bij, zabij papistę, łacinnika!”. Jeden ze złoczyńców uderzył Jozafata pałką, drugi toporem rozrąbał głowę (stąd atrybutem świętego jest topór). Wywlekli ciało na podwórze i tam strzelano w niego z samopałów, kopano, pluto i szarpano. Postawiono wreszcie trupa na nogi i szydzono: „czyż dzisiaj nie niedziela? Trzeba ci mówić kazanie arcybiskupie!” Zawleczono jeszcze Jozafata na szczyt góry nad rzeką i stoczono do wody, po czym wypłynięto czółnem za Witebsk na głębinę, obciążono włosiennicę kamieniami i zatopiono ciało męczennika. Szóstego dnia witebszczanie wyłowili z Dźwiny zamęczone ciało, które następnie z wielką skruchą przewieźli do katedry w Połocku, gdzie cudownie zachowane, leżało długo omadlane przez tłumy wiernych.

Winowajca krwi męczennika – Melecjusz Smotrycki zbiegł z kraju. Udał się do Konstantynopola, ale tam nie przyjęty z życzliwością podążył do Ziemi Świętej. Tam w kolebce chrześcijaństwa zastał skłócone ze sobą Kościoły prawosławne. Gnany wyrzutami sumienia powrócił do Polski gdzie w 1626 r. na ręce metropolity Rutskiego złożył katolickie wyznanie wiary. Został później biskupem unickim. Nawracali się na wschodni katolicyzm i inni, cały świat usłyszał teraz o Jozafacie, także natychmiast rozpoczęto proces kanonizacyjny.

W 1642 r. papież Urban VIII dokonał uroczystej beatyfikacji Jozafata, a 225 lat później Pius IX ogłosił go świętym w całym kościele katolickim. Jozafat Kuncewicz był pierwszym kanonizowanym wiernym obrządku wschodniego (w 1867 r.). Jest patronem Rusi.

czytaj dalej: [2], [3]