Julian Stryjkowski, pierwotnie Pesach Stark (hebr. פסח סטרק; ur. 27 kwietnia 1905 w Stryju, zm. 8 sierpnia 1996 w Warszawie) – polski prozaik, autor opowiadań, dramaturg i dziennikarz żydowskiego pochodzenia.

Biografia

Okres przedwojenny

Julian Stryjkowski urodził się w Stryju w rodzinie żydowskiej, jako syn mełameda Cwi Rosenmanna i Chany z domu Stark. Jego siostra Maria Stark, zmarła w Wiedniu w 1922. Uczęszczał do polskiej szkoły czteroklasowej, a następnie do gimnazjum w Stryju, w którym zdał maturę. Mimo polskiej edukacji nauczył się również języka hebrajskiego, dzięki przynależności do organizacji Ha-Szomer Ha-Cair. W 1924 rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Zakończył je w 1932 , uzyskując stopień doktora, pracą Kobieta zbrodniarka w literaturze romantycznej pod kierunkiem Juliusza Kleinera. W czasie swojego pobytu we Lwowie Stryjkowski nawiązuje pierwsze kontakty z działaczami komunistycznymi.

Po ukończeniu studiów (w latach 1932-1933) pracuje jako nauczyciel języka polskiego w gimnazjum w Płocku, zostaje jednak wyrzucony po oskarżeniach o szerzenie ideologii komunistycznej. Niedługo później, w 1934 zapisuje się do działającej nielegalnie Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, za przynależność do której jest w latach 1935-1936 więziony. Po zwolnieniu z więzienia przenosi się do Warszawy, gdzie, ukrywając się przed policją, znajduje pracę w księgarni. Publikuje na łamach "Młodego Świata" pod pseudonimem Łukasz Monastyrski. Pozostaje tam do wybuchu wojny.

II wojna światowa

Tuż po wybuchu wojny Stryjkowski opuścił Warszawę i udał się do Lwowa, gdzie był świadkiem wejścia wojsk radzieckich (atmosferę tamtych lat oddał w powieści Wielki strach). Jako zadeklarowany komunista pracował najpierw w redakcji dziennika "Czerwony Sztandar", z którego jednak został wyrzucony i znajduje pracę w rozgłośni polskiego radia. Po rozpoczęciu ofensywy III Rzeszy na ZSRR ucieka w głąb Rosji, gdzie nieskutecznie próbuje się zaciągnąć do Armii Andersa. Pracuje jako robotnik fizyczny, między innymi w Uzbekistanie, zostaje jednak przeniesiony do fabryki broni pod Moskwą. Dzięki pomocy Wandy Wasilewskiej w roku 1943 otrzymuje pracę korektora w tygodniku "Wolna Polska" w Moskwie. Awansując, a w końcu obejmując stanowisko redaktora, pozostanie w redakcji czasopisma aż do zakończenia wojny. W 1943 roku dołączył do Związku Patriotów Polskich oraz Polskiej Partii Socjalistycznej. W tym czasie zaczyna tworzyć powieść Głosy w ciemności, którą ukończy w 1946 i podpisze używając już pseudonimu Julian Stryjkowski.

Portret Juliana Stryjkowskiego autorstwa Zbigniewa Kresowatego

Od końca wojny do wystąpienia z PZPR

Po powrocie do kraju zmienił nazwisko na Julian Stryjkowski. Nadal przynależy do PPS, a po jej włączeniu do PPR staje się członkiem PZPR. 1946 zostaje redaktorem Polskiej Agencji Prasowej - najpierw w Katowicach, a od 1949 w Rzymie. W 1951 wydaje utrzymaną w duchu socrealizmu powieść Bieg do Fragalà, opisującą sytuację włoskich rolników. Jest to pierwsza wydana powieść Stryjkowskiego, ponieważ Głosy w ciemności nie zostały dopuszczone do druku przez cenzurę. Po jej ukazaniu się został uznany za persona non grata we Włoszech i wydalony w 1952. W 1954 otrzymuje posadę w redakcji miesięcznika "Twórczość", jako kierownik działu prozy. Pozostanie na tym stanowisku aż do emerytury w 1978. Kariera pisarska Stryjkowskiego nabiera rozpędu, mimo publikacji Czarnej róży, którą można uznać za odcięcie się od komunizmu (a która ukazała się dopiero po licznych cięciach cenzury). W tym czasie także podróżuje - do Izraela i Jugosławii - co znajduje odbicie w jego opowiadaniach. Pisarz cieszył się sporym zaufaniem władz, co udawało się częściowo dlatego, że w swojej literaturze nie podejmował "nieprawomyślnych" tematów, częściowo również dlatego, że wciąż należał do PZPR. Służby PRL były również w posiadaniu materiałów świadczących o jego homoseksualizmie, więc mogły go szantażować.

Z komunizmem Stryjkowski ostatecznie zerwał w 1966, w ramach protestu (wraz z innymi intelektualistami) po wyrzuceniu z Partii Leszka Kołakowskiego.

Po 1966

Po wystąpieniu z PZPR autor Głosów w ciemności nie ukrywał swojego krytycznego nastawienia do ustroju, był między innymi sygnatariuszem Listu 59. Nie przekreśliło to jednak jego kariery pisarskiej, choć nie podróżował już tak wiele jak dawniej - jedynie w 1969 wziął udział w stypendium International Writing Program University of Iowa w Stanach Zjednoczonych oraz pod koniec lat 70. odbył krótką podróż do Izraela. W 1980 w drugim obiegu ukazała się powieść autobiograficzna Wielki strach, będąca ostatecznym rozliczeniem z komunizmem. Gdy w 1983 zlikwidowano, a następnie utworzono na nowo Związek Literatów Polskich pisarz nie zdecydował się na wstąpienie do niego, natomiast w 1989 wstąpił do powstającego na fali zmian politycznych Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

Po upadku PRL-u, pojawiło się wiele wypowiedzi autobiograficznych pisarza, wywiady w prasie, wywiad-rzeka Ocalony na Wschodzie Piotra Szewca, oraz film 89 lat Juliana Stryjkowskiego w reżyserii Mieczysława Vogta. W wypowiedziach tych jako czynniki decydujące dla swych poglądów i twórczości wskazał wybory światopoglądowe (prowadzące go od komunizmu do poglądów antykomunistycznych), tradycję żydowską (i dramat holokaustu) oraz, skrywany długo, homoseksualizm. Problem tożsamości seksualnej ukazał otwarcie w Milczeniu (1993, na książkę składały się dwa opowiadania), które było ostatnim utworem literackim artysty.

Nagrobek Juliana Stryjkowskiego na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie

Julian Stryjkowski zmarł 8 sierpnia 1996 w Warszawie, gdzie został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej (kwatera 2, rząd 11).

Odznaczenia, wyróżnienia i nagrody