Julius Kambarage Nyerere (ur. 13 kwietnia 1922 w Butiamie, zm. 14 października 1999 w Londynie) – polityk tanzański, w latach 1964–1985 prezydent Tanzanii. Twórca państwa tanzańskiego, ideolog koncepcji "afrykańskiego socjalizmu demokratycznego", Sługa Boży Kościoła katolickiego.

Życiorys

Młodość i wykształcenie

Był jednym z 26 dzieci działacza politycznego Nyerere Burito. W 1943 został ochrzczony. W 1947 ukończył studia na Uniwersytecie Makarere, a w 1952 został także absolwentem historii i ekonomii na Uniwersytecie w Edynburgu.

Początki działalności politycznej

W 1954 został przewodniczącym Afrykańskiego Stowarzyszenia Tanganiki (TAA), które przekształcił następnie w Afrykański Narodowy Związek Tanganiki (TANU). W tym samym okresie utworzył i stanął na czele Partii Rewolucyjnej (CMM). W maju 1961 objął funkcję premiera, a w grudniu 1962 prezydenta niepodległej Tanganiki.

W 1962 po raz pierwszy wystąpił ze swoją koncepcją socjalizmu, ogłaszając pracę „Ujamaa – A Basis of African Socialism”, w której starał się zarysować założenia programowe „afrykańskiego socjalizmu demokratycznego”. Lansując taką koncepcję dowodził, że jej sens tkwi w negacji istnienia klas społecznych w Afryce i wszystkich konsekwencji tego faktu. Równocześnie mocno akcentował swą opinię, że „afrykański socjalizm demokratyczny” stanowi przeciwieństwo kapitalizmu, który stara się zbudować szczęśliwe społeczeństwo drogą wyzysku człowieka przez człowieka. Koncepcja ta miała stanowić podstawę działalności ugrupowania kierowanego przez Juliusa Nyerere, w celu budowy systemu rządów demokratycznych i socjalistycznych w warunkach realizacji programu szybkiego rozwoju ekonomicznego.

Prezydentura Tanzanii

Po zjednoczeniu Tanganiki i Zanzibaru oraz utworzeniu 25 kwietnia 1964 Republiki Tanzanii, objął urząd jej prezydenta. W okresie tym rozpoczął się najważniejszy etap ewolucji jego poglądów filozoficzno-politycznych. Analizując bieg wydarzeń w obu krajach wchodzących w skład Tanzanii, zwrócił się w stronę ChRL. W lutym 1965 złożył wizytę w tym kraju, w wyniku której od wiosny tego samego roku podjął lansowanie wielu chińskich koncepcji rozwoju krajów Trzeciego Świata, głosząc teorię budowy "niezależnej Tanzanii". Proklamował program 4 zasad, na których wspierać się miała budowa socjalizmu w tym państwie:

W tym samym czasie Nyerere rozwinął koncepcję „jednopartyjnej demokracji”, który miał być bardziej demokratyczny od systemów dwu- lub wielopartyjnych. Jego zdaniem partia rządząca miała być reprezentacją całego narodu i z tego względu miała być z nim identyfikowana.

5 lutego 1967 ogłosił „Deklarację z Aruszy”, w której za podstawowe zasady funkcjonowania państwa uznał równość społeczną, prawo uczestnictwa każdego obywatela w sprawowaniu władzy, prawo do godności i szacunku oraz wolność przekonań politycznych i religijnych. W deklaracji zapisano również, że bogactwa naturalne kraju są własnością wszystkich jego obywateli, państwo powinno sprawować faktyczną kontrolę nad głównymi środkami produkcji oraz że ponosi ono odpowiedzialność za poziom życia ekonomicznego narodu. „Deklaracja z Aruszy” stwierdza następnie, że prawdziwie socjalistycznym państwem jest takie, w którym wszyscy ludzie są pracującymi i w którym nie istnieje ani system feudalny, ani kapitalistyczny. Zwrócono także uwagę na to, że pomoc zagraniczna prowadzi zawsze do uzależnienia i ograniczenia suwerenności narodu.

W następnych latach Julius Nyerere dołączył do deklaracji program "Ujamaa Vijijini" (socjalistyczne wsie) czyli powołanie do życia „wspólnot wiejskich”. Miały one stanowić wzorcowe wsie socjalistyczne, które w przyszłości objęłyby cała ludność rolniczą Tanzanii. Realizując deklarację, rząd Nyerere dokonał nacjonalizacji banków, towarzystw ubezpieczeniowych, większych przedsiębiorstw handlowych i przemysłowych, należących głównie do kapitału zagranicznego. Zostały one włączone w skład tzw. własności publicznej. W kwietniu 1977 doprowadził do uchwalenia nowej konstytucji, która mówiła, że CCM (po połączeniu TANU z ASP) zajmuje nadrzędne pozycje wobec władz państwowych, a prezydent Tanzanii zobowiązany jest do ścisłego respektowania uchwał partyjnych.

Julius Nyerere z prezydentem USA Jimmym Carterem i jego żoną Rosalynn Carter w 1977

W 1979, po wyzwaniu na pojedynek bokserski przez prezydenta Ugandy Idiego Amina, doprowadził do wojny z tym krajem, w wyniku której obalono ugandyjskiego dyktatora.

W lutym 1980 zapowiedział skupienie wszystkich środków na budowie socjalizmu. W miesiąc później ogłosił program „socjalizm w handlu”, zakładający tworzenie sieci sklepów spółdzielczych oraz projekt 20-letniego planu rozwoju gospodarczego na lata 1981–2000, przewidujący potrojenie PKB.

W obliczu kryzysu ekonomiczno-politycznego, w tym buntu części armii, ogłosił w marcu 1984, że ma zamiar ustąpić ze stanowiska przywódcy Tanzanii w 1985. W kwietniu 1984 mianował Salima Ahmeda Salima premierem Tanzanii, widząc w nim ewentualnego następcę. Z urzędu odszedł w listopadzie 1985.

Okres po 1985

Do 1990 pozostawał przewodniczącym Partii Rewolucyjnej. Po wycofaniu się z działalności politycznej działał społecznie, był orędownikiem pomocy dla państw biednego Południa. Mediował w konflikcie w Burundi w 1996.

14 października 1999 zmarł na białaczkę w londyńskim szpitalu. Został pochowany w Tanzanii. Jego poglądy były inspiracją m.in. dla premiera Vanuatu Waltera Lini.