Jurbork - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 55°05′N 22°46′E / 55.083, 22.767

Jurbork (lit. Jurbarkas wymowa , niem. Georgenburg, jid. יורבורג) - miasto w zachodniej Litwie, położone w obwodzie tauroskim, usytuowane na prawym brzegu rzeki Niemen. Znany był też pod nazwami Jurborg i Jurburg.

Historia

Pierwsze dokumenty wspominają o tym miejscu w 1259 r. Mowa w nich jest o krzyżackim zamku Georgenburg nad Niemnem. Zamek wzniesiono około 3 km na zachód od obecnego miasta, na wzgórzu zwanym obecnie Bišpilukai, natomiast Litwini zbudowali zamek na wzgórzu Bišpilis (Višpilis, Viešpilis) przy rzece Imsrė. Mimo walk z Krzyżakami, litewski książę Mindaugas już po przyjęciu chrztu nie sprzeciwił się budowie Georgenburgu. Krzyżacy opuścili Georgenburg po klęsce pod Grunwaldem w 1410 r. Rejon Jurburga na podstawie traktatu melneńskiego z 1422 r. został włączony do Litwy, a Jurborg stał się miastem przygranicznym z komorą celną.

Jidysz – ייִדיש (dosłownie: żydowski – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz; żydowski niemiecki) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysokoniemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich i romańskich.

Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.

Ok. 1570 r. proboszczem w Jurborku naznaczony został Maciej Stryjkowski (1547-1593), polski historyk, pisarz, poeta, autor Kroniki Polskej, Litwskiej, Żmudzkiej i wszystkiej Rusi wydanej w języku polskim w Królewcu w 1582 r., uważanej za pierwszą drukowaną książkę na temat historii Litwy.

Maciej Stryjkowski (łac. Matys Strycovius pseud. Osostevitius) herbu Korzbok (ur. w 1547 w Strykowie – zm. w 1593) – polski historyk i poeta, dyplomata, ksiądz.

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Związek Radziecki, skrót ZSRR (ros. Советский Союз, Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sowietskij Sojuz, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik, SSSR trl. Sovetskij Soûz, Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, SSSR) – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.

Jurborg otrzymał od króla Zygmunta III Wazy lokację na prawie magdeburskim w 1611 r.

W 1795 r. po III rozbiorze Polski Jurborg znalazł się w granicach Imperium Rosyjskiego i został włączony do guberni kowieńskiej (1795-1915). Jurbork dostał się w ręce faworyta Katarzyny Wielkiej, Płatona Zubowa, który sprzedał ten majątek rządowi carskiemu w 1840 r. W 1846 r. car Mikołaj I podarował dobra jurorskie księciu Wasilczykowowi. W 1909 r. majorat ks. Wasilczykowych był określany jako dobra o wysokiej kulturze rolniczo-przemysłowej. Rozwój miasta uzależniony od transportu rzecznego w XIX w. został zahamowany w związku z wprowadzeniem połączeń kolejowych.

Prawo magdeburskie (prawo niemieckie; łac. Ius municipale magdeburgense, niem. Magdeburger Recht) – prawo miejskie wzorowane na prawie miasta Magdeburga.

Litwini (lit. Lietuviai) – bałtycka grupa etniczna zamieszkująca głównie Litwę, a również Łotwę, USA, Niemcy, Polskę, Rosję i Białoruś, posługująca się językiem litewskim.

W 1831 r.w czasie powstania listopadowego Jurborg przejściowo był zajęty przez wojska polskie. Jurborg ze względu na swoje położenie, często był nawiedzany przez powodzie, szczególnie dotkliwą powódź odnotowano w 1862 r.

W 1905 r. w wyniku pożaru spłonęło 120 domów.

Jurborg od wieków był miastem wielonarodowym. W XVII wieku ulokowana tam ludność żydowska zajmowała się pobieraniem podatków dla skarbu litewskiego. Pierwsze wzmianki o Żydach w Jurborku pochodzą z 1593 r. W 1650 r. w Jurborku było tylko 7 domów żydowskich. W 1766 r. w Jurburgu mieszkało 2333 Żydów. W 1790 r. istniał tam cmentarz żydowski i drewniana synagoga, jedna z najstarszych w tym rejonie. W 1843 r. car Mikołaj I nakazał Żydom mieszkającym w strefie 50 km od granicy zachodniej Imperium Rosyjskiego, żeby przenieśli się dalej na wschód. Jurbork był jednym z 19 miast, które nie wykonał tego polecenia.

Mikołaj I Pawłowicz (ros. Николай I Павлович) (ur. 6 lipca 1796 w Carskim Siole, zm. 2 marca 1855 w Sankt Petersburgu) – cesarz Rosji od 26 grudnia 1825 (koronowany na cesarza 22 sierpnia 1826 roku), król Polski od 1825 (koronowany na króla Polski 24 maja 1829 roku, zdetronizowany przez polski Sejm w 1831), brat Aleksandra I (1777-1825), trzeci syn Pawła I (1754-1801), z dynastii Romanowów. Nazywany Mikołajem I Pałkinem.

Powstanie listopadowe – polskie powstanie narodowe przeciw Rosji, które wybuchło w nocy z 29 listopada na 30 listopada 1830, a zakończyło się 21 października 1831 [5]. Zasięgiem swoim objęło Królestwo Polskie i część prowincji zabranych (Litwę, Żmudź i Wołyń).

W 1909 r. w Jurborku były m.in. stacja telegraficzna, przystań i stacja obserwacyjna na Niemnie, komora celna i apteka. W tym czasie wzniesiono nowy, murowany kościół pod wezwaniem Św. Trójcy. W XIX w. w Jurborku wzniesiono również murowaną cerkiew. W 1880 r. rozważano projekt utworzenia w Jurborku stałego portu rzecznego dla ułatwienia spływu materiałów leśnych. Przed 1914 r. w Jurborku stacjonował duży garnizon wojsk rosyjskich.

Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce", łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.

Płaton Aleksandrowicz Zubow (ros. Платон Александрович Зубов; 15 listopada 1767 - 7 kwietnia 1822 w Kurlandii) – kochanek i faworyt Katarzyny Wielkiej od 1789 roku, polityk rosyjski.

Po I wojnie światowej Jurbork znalazł się w granicach rejonu rasieńskiego. Ludność miasta spadła z 7391 osób w 1897 r. do 4409 w 1923 r. W tym czasie ludność żydowska Jurburga wzrosła z 1887 do 2350 osób. W 1931 r. Żydzi w Jurborku posiadali 69 spośród 75 zarejestrowanych przedsiębiorstw handlowych i 18 z 19 zakładów przemysłu lekkiego.

Mendog, Mindowe (lit. Mindaugas, biał. Mindoŭh/Міндоўг, ur. ok. 1203, zm. 12 sierpnia 1263) – wielki książę (1235-1253), a od 1253 roku do śmierci król Litwy.

Pokój melneński 1422 – zawarty 27 września 1422 roku w okolicach Melna, koło Radzynia pomiędzy Królestwem Polski, Wielkim Księstwem Litewskim a zakonem krzyżackim.

W 1940 r. Jurbork znalazł się w granicach ZSRR. Po zajęciu Jurborga przez Niemców ludność żydowska była systematycznie mordowana: 3 lipca 1941 r. na cmentarzu żydowskim oddziały niemieckie i litewska policja rozstrzelały 322 Żydów, 27 lipca 1941 r. 45 Żydów zamordowano w drodze do Rosień, 1 sierpnia 1941 r. 105 kobiet żydowskich zamordowano przy drodze do Rosień, 7 września 1941 r. 520 Żydów poprowadzono do Smolnik, gdzie większość została rozstrzelana. W połowie września 50 pozostałych w mieście Żydów zamordowano. Przeżyło tylko kilka osób, które zostały ukryte przez miejscową ludność. Reszta była wywieziona do getta w Kownie.

Trójca Święta, Święta Trójca – dogmatyczne określenie w chrześcijaństwie, stwierdzające, że Bóg jest Bogiem Troistym, istnieje jako trzy Osoby - po grecku hypostazy [1] - pozostając jednocześnie jednym Bytem.[2] Wszystkie trzy Osoby są rozumiane jako mające tę samą jedną istotę czyli naturę, a nie jedynie podobne natury. Od początku trzeciego wieku[3] doktryna Trójcy zaczęła być formułowana następująco: jest "jeden Bóg istniejący w trzech Osobach i jednej substancji, Ojciec, Syn, i Duch Święty".[4] Wiara w Trójcę jest wyznawana przez wszystkie Kościoły katolickie, prawosławne, oraz wszystkie główne wyznania wyrastające z nurtu reformacji takie, jak luteranizm, kalwinizm, anglikanizm, metodyzm i prezbiterianizm. Dogmat o Trójcy Świętej jest więc uważany za „centralną prawdę wiary teologii chrześcijańskiej” [5]. Formuła Trójcy zatwierdzona została w 325 roku podczas soboru nicejskiego. Uznanie wiary w Trójcę Świętą jest pierwszym koniecznym warunkiem wstąpienia do Światowej Rady Kościołów [6].

Synagoga, bożnica, bóżnica (z gr. συναγωγή synagoge: "zgromadzenie, miejsce zebrań") – żydowski dom modlitwy, miejsce zebrań religijnych i społecznych gminy żydowskiej.

Po rozpadzie ZSRR w granicach niepodległej Litwy.

Zdjęcie lotnicze miasta

W Jurborku w 1797 urodził się Józef Zaliwski - polski działacz niepodległościowy, pułkownik armii Królestwa Polskiego.

Linki zewnętrzne

Jurborg w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.