Jus - Polski Serwis Naukowy

Mały jus (ę)

Wielki jus (ǫ)

Ligatura małego jusu z I (ję)

Ligatura wielkiego jusu z I (jǫ)

Mały jus (Ѧѧ) i wielki jus (Ѫѫ) były literami reprezentującymi samogłoski nosowe w języku prasłowiańskim. Występowały one we wczesnej cyrylicy i głagolicy. Mogą występować też w postaci zjotyzowanej tworząc odpowiednie ligatury: Ѩѩ (ję) i Ѭѭ (jǫ).

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Język prasłowiański jest to należący do rodziny języków indoeuropejskich wspólny prajęzyk dawnych Słowian, z którego później wykształciły się poszczególne języki słowiańskie. Za koniec istnienia języka prasłowiańskiego uznaje się przełom V i VI wieku n.e.

Wymowa

Mały jus reprezentuje samogłoskę nosową przednią /ɛ̃/ (ę), natomiast wielki jus samogłoskę nosową tylną /ɔ̃/ (ǫ – polskie ą).

Pochodzenie nazw

Nazwy liter nie pochodzą od kapitalizacji: jusy występowały pod postaciami minuskuł i majuskuł.

Jus w różnych językach

Wielki jus występował w alfabecie bułgarskim aż do roku 1945, kiedy usunięto go z powodu zaniku samogłoski nosowej tylnej. W niektórych dialektach bułgarskich lub macedońskich niedaleko greckich miast Saloniki i Kastorii wciąż istnieje nosowa wymowa.

Unicode (zwany czasem po polsku Unikod) – komputerowy zestaw znaków mający w zamierzeniu obejmować wszystkie pisma używane na świecie. Definiują go dwa standardy – Unicode oraz ISO 10646. Znaki obu standardów są identyczne. Standardy te różnią się w drobnych kwestiach, m.in. Unicode określa sposób składu.

Samogłoska nosowa – samogłoska, podczas wymawiania której strumień powietrza przepływa zarówno przez jamę ustną jak i jamę nosową. Taki przepływ powietrza spowodowany jest opuszczeniem podniebienia miękkiego, skutkiem czego strumień powietrza uzyskuje też dostęp do jamy nosowej. Samogłoska, która nie jest nosowa to samogłoska ustna. Charakterystyczny dla samogłosek nosowych efekt nosowości spowodowany jest zaangażowaniem dodatkowej komory rezonansowej – jamy nosowej.

W Rosji mały jus reprezentował zjotyzowaną ja w środku lub na końcu wyrazu. Współczesna litera Я została dodana w XVIII wieku podczas reformy ortografii w roku 1709. Z tego powodu litera Я w języku rosyjskim czasem odpowiada polskiemu ę.(przykład: пять – pięć).

W Polsce, w której używa się języka polskiego będącego językiem słowiańskim pisanym alfabetem łacińskim, podobne dźwięki są zapisywane następująco: litera Ę ma wartość fonetyczną małego jusu, a Ą – wielkiego jusu. Formy zjotyzowane są zapisywane kolejno: ię (ję), ią (ją). Należy jednak pamiętać, że nie odpowiadają one pierwotnym głoskom. Polskie Ę odpowiada dawnej krótkiej samogłosce nosowej (obojętne, czy przedniej czy tylnej), a Ą – długiej. Ponadto spółgłoski przed prasłowiańskim Ę uległy zmiękczeniu. Dlatego w uproszczeniu polskie ę, ą odpowiadają etymologicznie starocerkiewnemu ѫ, a ię, ią, ję, ją – ѧ, ѩ, ѭ.

Wczesna cyrylica pierwotna wersja cyrylicy, która została utworzona dla języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Zastąpiła wcześniej używaną głagolicę.

Języki słowiańskie – grupa języków w obrębie rodziny języków indoeuropejskich (podrodzina bałtosłowiańska). Składa się z trzech zespołów językowych: zachodnio-, wschodnio- i południowosłowiańskiego. Najstarsze zachowane manuskrypty z tekstami słowiańskimi pochodzą z X wieku. Do zapisu języków słowiańskich używane są lub były alfabety: głagolicki, cyrylicki i łaciński (w niewielkim zakresie również arabski). Wywodzą się z języka prasłowiańskiego używanego przez dawnych Słowian, który uległ ostatecznemu rozbiciu na dialekty regionalne w wyniku ekspansji Słowian na Bałkany w VI wieku naszej ery.

Unicode

W Unicode litery są zakodowane:

Mały jus:

Ѧ – wielka litera cyrylicy mały jus – U+0466
ѧ – mała litera cyrylicy mały jus – U+0467

Zjotyzowany mały jus:

Ѩ – wielka litera cyrylicy zjotyzowany mały jus – U+0468
ѩ – mała litera cyrylicy zjotyzowany mały jus – U+0469

Wielki jus:

Ѫ – wielka litera cyrylicy wielki jus – U+0470
ѫ – wielka litera cyrylicy wielki jus – U+0471

Zjotyzowany wielki jus:

Ѭ – wielka litera cyrylicy zjotyzowany wielki jus – U+0472
ѭ – mała litera cyrylicy zjotyzowany wielki jus – U+0473

Mały jus zamknięty:

Ꙙ – wielka litera cyrylicy mały jus zamknięty – U+A658
ꙙ – mała litera cyrylicy mały jus zamknięty – U+A659

Zjotyzowany mały jus zamknięty:

Ꙝ – wielka litera cyrylicy zjotyzowany mały jus zamknięty – U+A65C
ꙝ – mała litera cyrylicy zjotyzowany mały jus zamknięty – U+A65D

Mieszany jus:

Ꙛ – wielka litera cyrylicy mieszany jus – U+A65A
ꙛ – mała litera cyrylicy mieszany jus – U+A65B