Königshütte - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy miasta. Zapoznaj się również z: inne znaczenia hasła Chorzów.

Chorzów (niem. Königshütte O.S., od 1922 do 1934 Królewska Huta, od 1939 do 1945 Königshütte ) – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie śląskim, położone na Górnym Śląsku, w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), lokalny ośrodek gospodarczy oraz kulturalny.

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.
Szyb Elżbieta w Chorzowie – szyb górniczy znajdujący się w Chorzowie przy ulicy Siemianowickiej. Wyglądem przypomina zamek. Pierwotna nazwa tej budowli to "Szyb Tomasz" (niem. Tomasschacht) lub "Meitzenschacht" (od nazwiska dawnego dyrektora kopalni "Król").

Przez miasto przepływa rzeka Rawa.

Geografia

Położenie Chorzowa wśród pozostałych członków Górnośląskiego Związku Metropolitalnego

Położenie

Chorzów leży na Płaskowyżu Bytomsko-Katowickim będącym częścią Wyżyny Śląskiej, na terenie Górnego Śląska. Najwyższymi punktami miasta są:

wzniesienie w lesie załęskim (341 m n.p.m.)

Góra Wyzwolenia, dawniej Góra Redena (321 m n.p.m.)

Góra Parkowa (wzniesienie z Planetarium) (320 m n.p.m.)

wzniesienie w Chorzowie Starym (320 m n.p.m.)

Pod względem geologicznym miasto położone jest na obszarze Górnośląskiego Zagłębia Węglowego obejmującego cały Górnośląski Okręg Przemysłowy oraz Rybnicki Okręg Węglowy. Sąsiaduje z Katowicami (długość granicy: ok. 13 km), Rudą Śląską (ok. 4,5 km), Bytomiem (ok. 5 km), Piekarami Śl. (ok. 2 km), Siemianowicami (ok. 6,5 km) i Świętochłowicami (ok. 8 km). Rozciągłość południkowa wynosi ok. 11,5 km, a równoleżnikowa – ok. 6,5 km.

Zbór to określenie stosowane m.in. w Polsce, Czechach (czes. Sbor) i na Białorusi (biał. Збор) w odniesieniu do lokalnej wspólnoty wiernych Kościołów protestanckich (gmina, zgromadzenie, kongregacja) oraz niektórych ugrupowań nieprotestanckich, historycznie wywodzących się z protestantyzmu, np. świadków Jehowy.
Innocenty II (łac. Innocentius II), wcześniej Gregorio Papareschi, (ur. w Rzymie - zm. 24 września 1143 w Rzymie) - papież w okresie od 14 lutego 1130 do 24 września 1143.

Klimat

Średnia roczna temperatura w Chorzowie wynosi +7,9°C, a średnia suma opadów w skali roku wynosi 723 mm. Charakterystyczne dla Chorzowa są wiatry słabe, o prędkości nie przekraczającej 2 m/s, wiejące z kierunku zachodniego.

Podział administracyjny

Dzielnice Chorzowa

Urząd Miasta Chorzowa

Gmach Poczty

Deptak – ul. Wolności – zimą

Od czasu ukształtowania się obecnych granic miasta funkcjonuje administracyjny podział na cztery dzielnice. Do 1991 r. używano nazw: Chorzów I, Chorzów II, Chorzów III i Chorzów IV. Uchwała Rady Miasta (19 lutego 1991) pozostawiła dotychczasowy podział i granice dzielnic, ale zmieniła nazwy trzech z nich. W dwóch przypadkach wykorzystano tradycyjne nazwy części miasta, nie do końca zgodnie z ich pierwotnym znaczeniem.

Wilhelm Frick (ur. 12 marca 1877, stracony 16 października 1946 w Norymberdze) - jeden z najbardziej prominentnych działaczy nazistowskich, minister spraw wewnętrznych III Rzeszy, a następnie protektor Czech i Moraw.
Wojewódzki Związek Piłki Nożnej (niem. "Wojewodschaft Fußballverband") - WFV regionalny niemiecki związek piłki nożnej działający w latach 1922–1923 na terenie wschodniego Górnego Śląska, który po zakończeniu I wojny światowej decyzją rady ambasadorów przypadł Polsce.

Dzielnicami Chorzowa są:

Centrum (wcześniej Chorzów I) – ścisłe śródmieście oraz Klimzowiec; obejmuje południową część dawnego miasta Królewska Huta; granice wyznaczone są wzdłuż Rawy, linii kolejowej prowadzącej do Tarnowskich Gór i ulicy Parkowej

Chorzów II – część północno-zachodnia; obejmuje północną część dawnego miasta Królewska Huta; granicą jest wzmiankowana linia kolejowa

Chorzów Stary (wcześniej Chorzów III) – część północna; obejmuje dawną wieś Chorzów (właściwy Chorzów Stary) i Maciejkowice; granicę stanowi linia kolejowa oraz północne obrzeża WPKiW

Chorzów Batory (wcześniej Chorzów IV) – część południowa; obejmuje dawną gminę Wielkie Hajduki, której w 1939 r. po przyłączeniu do Chorzowa nadano nazwę "Chorzów Batory", i przyłączony po II wojnie światowej Niedźwiedziniec (jeszcze przed 1991 r. zamiennie używano nazw "Chorzów Batory", "Chorzów IV" i "Hajduki");

Do żadnej z dzielnic nie należy wschodnia część miasta – Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku. Podkreślono przez to jego ponadregionalny charakter. zaznaczyć, że po utworzeniu parku tylko jego część należała do Chorzowa, jednak gdy Katowice rozpoczęły budowę os. Tysiąclecia, potrzebowały więcej gruntu na wykonanie inwestycji. Ostatecznie zawarto porozumienie o wymianie terenów, w wyniku czego cały park znalazł się w Chorzowie.

Państwowa Szkoła Muzyczna im. Grzegorza Fitelberga w Chorzowie (w skrócie: PSM Chorzów) - szkoła muzyczna I i II st., prowadzi działalność w zakresie nauczania na poziomie I stopnia (szkoła podstawowa) oraz II stopnia (szkoła średnia). Nauczanie odbywa się w systemie popołudniowym. Szkoła prowadzi nauczanie na wszystkich instrumentach, z wyjątkiem organów i harfy w zindywidualizowanym procesie nauczania.
Kościół św. Wawrzyńca w Chorzowie – drewniany kościół z XVI wieku wzniesiony w Knurowie, przeniesiony do Chorzowa na Wzgórze Wyzwolenia w latach 1935 – 1938.

Podobnie jak w wielu miastach Górnego Śląska, w świadomości chorzowian przetrwał podział związany z powstawaniem osad robotniczych czy osiedli. Wśród "tradycyjnych" dzielnic należy wymienić:

Klimzowiec – dawniej kolonia wybudowana wokół młyna Jacka Klimzy, skąd wzięła swoją nazwę (Klimsawiese); od początku, tj. od 1868 r. była jedną z dzielnic Królewskiej Huty; dziś w składzie dzielnicy Centrum

Nowe Hajduki – osada powstała w Wielkich Hajdukach, połączona z Królewską Hutą w 1934 r. jako ówczesna dzielnica IV; potem część Chorzowa I, dziś Centrum

Pnioki (pierwotnie: Pniaki) – część Chorzowa II

Górne i Średnie Łagiewniki – w granicach Chorzowa II (Dolne Łagiewniki znajdują się w Bytomiu)

Szarlociniec – również w składzie Chorzowa II (Charlotte)

Chorzów Stary (w sensie ścisłym) – dawna wieś Chorzów; w wyniku rozwoju przemysłu powstały tu kolonie robotnicze oraz ośrodki przemysłu (huty, kopalnie), z których kilka zostało wydzielonych z gminy, by wraz z innymi koloniami robotniczymi utworzyć w 1868 r. miasto Królewska Huta; Chorzów pozostawał gminą wiejsko-przemysłową aż do połączenia z miastem Królewska Huta w 1934 r.; ze względu na najstarsze tradycje (inna opinia: polityczne motywy połączenia oraz wyboru polsko brzmiącej nazwy Chorzów) nazwą tą objęto całe miasto, a do dzielnicy przylgnęło określenie "Stary"; później zasadnicza część Chorzowa III

Maciejkowice – najdalej na północ wysunięta część miasta; dawna wieś znajdująca się w sąsiedztwie Chorzowa i Michałkowic (obecnie dzielnica Siemianowic Śl.), do dziś zachowała wiejski charakter; w 1934 roku wraz z gminą Chorzów i miastem Królewska Huta utworzyła miasto Chorzów; następnie część dzielnicy III, objętej w końcu nazwą "Chorzów Stary"

Kalendarium historii miasta

Osobny artykuł: Historia Chorzowa.

1136 – pierwsza wzmianka o osadzie Zversov koło Bytomia. Wzmianka pojawiła się w liście papieża Innocentego II adresowanego do biskupa gnieźnieńskiego Jakuba ze Żnina. Jednak istnieje wiele wątpliwości czy aby na pewno wspomniany Zversov jest późniejszym Chorzowem.

24 czerwca 1257 – akt zezwalający na lokację wsi Chorzów (Chareu) Zakon Kanoników Regularnych Stróżów Najświętszego Grobu Konwentu Miechowskiego tzw. bożogrobcom miechowickim wydany przez Władysława – Księcia Opolskiego w Czeladzi.

1778 – ks. Ludwik Bojarski – prepozyt parafii katolickiej we wsi Chorzów, odkrył złoża węgla i otwarł pierwsze pole wydobywcze.

1787 - na wniosek ksiedza Ludwika Bojarskiego kopalnia zostaje nazwana Fürstine Hedwige.

15 stycznia 1788 - wizytacja kopalni Fürstine Hedwige przez Friedricha Wilhelma hrabiego von Redena oraz Salomona Isaaca - przysięgłego górniczego.

1790 - 1791 - wykupienie przez rząd pruski za kwotę 30 - 50 talarów od prepozyta księdza Ludwika Bojarskiego terenów na których odkryto złoża węgla kamiennego.

1791 – Friedrich Wilhelm hrabia von Reden na odkrytym przez Salomona Isaaca złożu buduje drugą, (konkurencyjną), kopalnię Prinz Carl von Hessen - (szyb Krugschacht) w rejonie dzisiejszej ulicy Księdza Piotra Skargi. Podczas odkrywki węgla natrafiono na wody solankowe które dały początek uzdrowisku.

1799

Friedrich Wilhelm hrabia von Reden nadał nazwę Königshütte (pol. Królewska Huta) nowo otwartemu ośrodkowi metalurgii (na cześć pruskiego króla). Jednocześnie dnia 25 września tegoż roku o godz. 18:00 pojawił się ogień w pierwszym piecu, a dwa dni później popłynęła z niego pierwsza surówka.

rozpoczęcie w rejonie szybu Krugschacht (później szyb Jacek I) budowy Hauptschlüssel-Erbstollen (Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej).

1800 – kopalnię Prinz Carl von Hessen przejmuje skarb pruski, nazwa zostaje zmieniona na König, a potem na Königsgrube (kopalniaKról)'.

1802 – założenie pierwszej szkoły w Królewskiej Hucie.

1803 – uruchomienie drugiego pieca w Hucie Królewskiej.

1804 – otwarcie pierwszego urzędu pocztowego w Królewskiej Hucie.

1809 – powstał Knappschaftslazarett (Szpital Bracki) na dzisiejszej ul. Strzelców Bytomskich.

1828 – oddanie do użytku (stojacej wtedy jeszcze w lesie) budynków kolonii Erdmannswille (dzisiaj jest to środkowa ul.Wolności. inwestor był Erdmann Sarganek).

1830 – wpis miasta Königshütte do rejestru śląskich miejscowości uzdrowiskowych (specjalność: reumatyzm, artretyzm, choroby skóry, choroby kobiece i stany wyczerpania) – dom kąpielowy "Amalienbad" (nad kanałem "Suez", w okolicy dzisiejszego Placu Chopina), dom i hotel uzdrowiskowy (ul.Wolności/ul.Jagiellońska) oraz park z muszla koncertowa i budynkiem administracji kurortu (Plac Truchana/ul.Ligoty Górniczej).

1840 – pierwszy kościół w Królewskiej Hucie (ewangelicki pw. Elżbiety).

1846 – powstał dworzec kolejowy w Hajdukach, czyli dzisiejszy Chorzów Batory.

1850 – wybuch epidemii cholery.

1852 – poświęcenie pierwszego kościoła katolickiego w Królewskiej Hucie (św. Barbary).

1853

postawienie pomnika hrabiego von Redena (w obecności króla pruskiego ).

dotarcie budowy Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej, drążonej ręcznie z Zabrza.

1863 – ukończenie, trwającej od 1799, budowy Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej.

Pomnik Powstańca Śląskiego – ul. Katowicka

1864 – konsekracja kościoła pw. św. Barbary – pierwszej parafii w Królewskiej Hucie (kościół był później w 1896 roku konsekrowany powtórnie w wyniku jego przebudowy).

1868

11 lipca – nadanie praw miejskich kolonii Królewska Huta (wieś Chorzów nadal pozostaje autonomiczną wsią, nie wchodząc w granice miasta).

powstał dworzec kolejowy Königshütte Mitte, czyli dzisiejszy Chorzów Miasto.

1869

9 marca – powołanie pierwszego (komisarycznego) burmistrza Lange z Bernau bei Berlin.

18 października – nadanie miastu herbu przez króla Prus Wilhelma I z jego monogramem "W".

1870 – asesor sądowniczy Goetz zostaje burmistrzem.

1871 – ulica Kaiserstrasse (Wolności) zostaje wybrukowana.

1872

następcą burmistrza Goetz´a zostaje poseł Bödcher.

Sąd Królewski rozpoczyna działalność.

mieszkańcy Königshütte na wojnie prusko-francuskiej.

zapadła decyzja o budowie huty żelaza (Bismarckhütte) w Hajdukach (dziś Chorzów Batory).

1873

założenie parku hutniczego.

założenie ochotniczej straży pożarnej w Królewskiej Hucie.

budowa synagogi Królewskiej Hucie, zakończenie w 1875 r.

1876 – początek pierwszej kadencji wieloletniego i popularnego burmistrza Girndt`a (później: Girndtplatz=Pl.Matejki).

1884

zmiana nazwy miasta z Königshütte na Königshütte Oberschlesien (Królewska Huta Górny Śląsk).

zakończenie budowy (wodnej) wieży ciśnień i nowego wodociągu.

1889 – założenie nowej parafii (św. Jadwigi) wyodrębnionej z parafii św. Barbary.

1898

wyłączenie miasta Königshütte z powiatu Beuthen (bytomskiego) i utworzenie miasta na prawie powiatu (Stadtkreis).

uroczyste poświęcenie ewangelickiego kościoła pw. Marcina Lutra.

pierwsza elektryczna linia linia tramwajowa.

1901

otwarcie Oberschlesisches Volkstheater (Teatru Ludowego).

otwarcie nowej rzeźni miejskiej (= Neues Städtisches Schlachthaus).

1903 – połączenie Górnych i Dolnych Hajduk w jeden organizm o nazwie Bismarckhutte (od nazwy huty).

1905 – otwarcie hali targowej i przeprowadzka cotygodniowego targu (Wochenmarkt) z rynku (Ring) na plac koło hali i rzeźni.

1905 – Róża Luksemburg w Königshütte.

1906 – niemiecki cesarz Wilhelm II w hucie Königshütte w Königshütte.

1905-1912 – mieszkańcy Königshütte na wojnach w różnych pruskich koloniach (m.in. Deutsch-Südwestafrika).

1907 – poświęcenie kościoła św. Józefa.

1910 – założenie pierwszego klubu piłki nożnej Verein für Rasenspiele (VfR) Königshütte (późniejszy AKS).

1911 – parafia św. Józefa zostaje usamodzielniona (po jej wyłączeniu z parafii św. Barbary); konsekracja kościoła w r. 1912.

1914-1918 – I wojna światowa. Mieszkańcy Königshütte w niemieckich mundurach na różnych frontach, w różnych niewolach; w wojnie ginie wielu mężczyzn.

1919 – polityczny chaos i kryzys powojenny (zamieszki i próba rewolucji).

1919-1921 – trzy powstania śląskie

1920 – powstał klub sportowy Ruch (po plebiscycie Ruch Hajduki Wielkie, dziś Ruch Chorzów).

1921

20 marca – na terenie Śląska, w tym także Chorzowa odbywa się plebiscyt, w którym pytano Ślązaków o chęć przynależności do Polski lub do Niemiec.

24 kwietnia – ogłoszenie wyników plebiscytu; za Polską opowiedziało się 40,4%, a za Niemcami 59,5% uprawnionych do głosowania, natomiast w samej Królewskiej Hucie niecałe 75% głosów padło za Niemcami, w tym ponad 11% tzw. emigrantów niemieckich (ściągniętych na tereny plebiscytowe w celu podniesienia końcowego rezultatu; wniosek o prawo głosu dla emigrantów złożyła Polska, ale w praktyce znaczna większość z nich głosowała na Niemcy). Natomiast w okolicznej gminie Chorzowie – 52% za Niemcami. Ostatecznie w 1922 roku Królewska Huta oraz okoliczne wsie zostały przyznane Polsce.

1922

23 czerwca – uroczystości przyłączenia Chorzowa do Polski.

założenie niemieckiego teatru.

1922-1930 – częściowa emigracja proniemieckiej ludności (w tym także miejscowych Ślazaków-Żydów Królewskiej Huty do niemieckiej części Górnego Śląska, m.in. do Bytomia (dla przesiedleńców z Królewskiej Huty powstała tam wielka dzielnica północna z kościołem pw. św. Barbary jako pamiątką królewskohuckiej parafii św. Barbary), oraz imigracja propolskiej ludności z zachodniej części Górnego Śląska m.in. do Królewskiej Huty; w całym okresie międzywojennym imigracja ludności polskiej z reszty Polski; również: imigracja ludności żydowskiej z Polski, a po 1933 także z Niemiec.

1923 – (też medialnie)glośny wewnętrzny konflikt i rozłam w gminie żydowskiej w związku z postępującą dominacją przyjezdnych Żydów (głównie z eks-Galicji), konsekwencja: opuszczenie miasta przez sporą grupę członków gminy, w tym prawie wszystkich dotychczasowych prominentów.

1924 – zmiana nazwy Verein für Rasenspiele (VfR) Königshütte na Amatorski Klub Sportowy (AKS) Królewska Huta.

1926 – genewski proces (Chorzow plant case) w sprawie odszkodowań za Stickstoffwerke/Azoty (decyzja na niekorzyść Polski: wysokie odszkodowanie dla niemieckiego konsorcjum).

2 października 1927 – uroczyste otwarcie stadionu miejskiego (AKS).

1932 – otwarcie prywatnego niemieckiego gimnazjum im. Eichendorff´a (Eichendorffschule)Obecnie w budynku tym mieści sie Liceum Ogólnokształcące im. J. Słowackiego.

1934

1 lipca uchwałą Sejmu Śląskiego, ze względów praktycznych (urbanistycznych i demograficznych) oraz polonizacji nazw, do miasta Królewska Huta (dziś dzielnice: Centrum, Klimzowiec i Chorzów II) została przyłączona wieś Chorzów (dziś Chorzów Stary) wraz z Maciejkowicami (przyłączonymi do wsi Chorzów w 1930 r.) oraz gmina Nowe Hajduki (obszar dzisiejszych ul.: przedłużonej Wolności, Omańkowskiej, Nomiarki, 75. Pułku Piechoty, Żołnierzy Września, Gwareckiej, Wandy, itd.). W wyniku tych przemian nowemu organizmowi miejskiemu nadano nazwę Chorzów; zmiana herbu miasta (dzisiejsza forma).

9 września poświęcenie kościoła św. Antoniego.

1935 – napad polskich bojówek na spotkaniu Górnośląskiego Związku Niemieckich Rolników w hotelu Hrabia Reden (wiele osób rannych), ataki na aktorów i gości teatru niemieckiego – polityczne tło: koniec 15-letniej niemiecko-polskiej umowy o ochronie mniejszości (umowa wygasała dopiero w 1937 r.).

1936 – aresztowanie przyjezdnego komunisty Władysława Gomułki (wiezienie m.in. w Katowicach).

1939

1 kwietnia – włączenie do Chorzowa Wielkich Hajduk (dziś Chorzów Batory).

18 lipca – zniszczenie pomnika hrabiego Redena.

sierpień – kradzież z koszar polskich mundurów, użytych później w sfingowanym napadzie na radiostację gliwicką.

1 września – wycofanie się polskiej administracji oraz wojska (łącznie z uprowadzeniem 60 niemieckich mieszkańców miasta jako zakładników, do Mysłowic).

3 września – wkroczenie oddziałów niemieckich oraz wcielenie miasta do III Rzeszy (bez walk), po czym wprowadzenie niemieckiej administracji (łącznie z aresztowaniem 19 polskich mieszkańców miasta jako zakładników).

5 września – Chorzów otrzymuje znów nazwę Königshütte (Królewska Huta).

1939-1945 – II wojna światowa – okres administracji niemieckiej. Mieszkańcy Königshütte w różnych mundurach (w niemieckich głównie od 1942), na różnych frontach, w różnych niewolach, obozach, łagrach; wielkie ubytki ludności męskiej; rasistowska segregacja ludności, wywózka Żydów do gett i obozów, spalenie synagogi; urzędowe naciski na mieszkańców aby składali podania o wpis na Volkslistę. Urzędowe zmiany imion i nazwisk na niemieckie, represje wobec Ślązaków i Polaków odmawiających wpisu na Volkslistę.

1941 – słynna wizyta i przemowa ministra Wilhelma Fricka w hutach Königshütte i Bismarckhütte.

1942 - utworzenie jednego z sieci obozów koncentracyjnych administrowanych przez Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle przeznaczonych dla Polaków na Śląsku - Polenlager - Polenlager Königshütte

7 lipca 1942 – ponowne odsłonięcie odbudowanego pomnika hrabiego von Redena.

1945

deportacja więźniów i robotników przymusowych na zachód, częściowo w formie morderczego marszu pieszo (tzw."Todesmarsch").

w ostatnich dniach (??): wielki wiec (z udziałem robotników i uczniów) na stadionie Ruchu, główny punkt programu: przemowa 'motywacyjna' gauleitera Brachta (tzw.Durchhalterede).

wkroczenie oddziałów radzieckich oraz ponowne przyłączenie miasta do Polski (bez walk); problemy z zaopatrzeniem miasta w żywność.

instalacja radzieckiej baterii dział artylerii przeciwpowietrznej na stadionie Ruchu

podpalenie magazynu niemieckich mundurów itp. w kinie na ul. Wolności i kilkudniowy pożar.

ponowne zniszczenie w niewyjaśnionych okolicznościach pomnika hrabiego Redena.

przymusowe wysiedlenia urzędowo uznanych za Niemców mieszkańców miasta.

masowa imigracja ludności polskiej (tzw. napływowej).

masowe wyrzucanie mieszkańców z mieszkań (konfiskata) i z pracy.

mieszkańcy Chorzowa w polskich obozach (midzy innymi w Obozie Zgoda).

wywózki górników-autochtonów do ZSRR (np. Workuta, Donieck).

1945-1946 – tzw. rehabilitacja mieszkańców którzy wpisani byli na niemiecką listę narodowościowa (Volkslista), często nie całkiem dobrowolna (łącznie ze przymusową zmianą imion i pisowni nazwisk).

1950 – rehabilitacja, z urzędu, mieszkańców którzy w czasie wojny mieli nadaną volkslistę, a nie zostali zrehabilitowani w inny sposób.

1951 – rozpoczęcie długotrwałej budowy Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku

1954 – 82 ofiary (wg danych oficjalnych) wśród górników pracujących w kopalni Barbara-Wyzwolenie (w wyniku pożaru w wywołanego przez awarię systemu energetycznego).

1955 – od ok. 1955 stała emigracja, głównie do RFN i NRD.

1968 – polityczne zamieszki.

1971 – gwałtowne nasilenie emigracji mieszkańców miasta do RFN w wyniku "umowy o łączeniu rodzin".

1972 – Fidel Castro w Chorzowie.

1978 – budowa estakady na chorzowskim rynku.

1981 – stan wojenny.

1982 – masowa emigracja na zachód w wyniku stanu wojennego i ogólnej sytuacji ekonomiczno-politycznej w Polsce.

1991 – uchwała Rady Miasta nadająca dzielnicom I-IV odpowiednio nazwy: Centrum, Chorzów II, Chorzów Stary i Chorzów Batory

1993 – zamknięcie KWK Prezydent.

1998 – reorganizacja Huty Kościuszko (Królewskiej).

2001 – ponowna erekcja pomnika hrabiego Redena w centrum miasta.

2005 – pierwsze rozmowy na temat planu połączenia Chorzowa z innymi miastami GOP.

2006 28 stycznia – na terenie Międzynarodowych Targów Katowickich dochodzi do katastrofy budowlanej. W wyniku wad konstrukcyjnych oraz naporu grubej warstwy zalegającego śniegu zawaleniu ulega hala wystawowa o pow. ok. 1,5 ha. Pod jej gruzami zginęło 65 osób a ok. 190 odniosło obrażenia wymagające hospitalizacji.

Pochodzenie nazwy miasta

Chorzów – pochodzenie nazwy miasta jest do dzisiaj nieznane. Niektórzy zakładają pochodzenie tej nazwy od Zversov lub też Zuersov (do XVI w. w alfabecie łacińskim nie istniało rozróżnienie U i V, stosowano tylko półsamogłoskę V, odczytywaną jako samogłoska U lub spółgłoska V, różnica polega tylko na współczesnej transliteracji, podobnie W może być średniowieczną ligaturą VV lub transliterowane z V). Stanisław Rospond uważał iż mylnie kojarzy się wzmiankowaną w 1136 r. kopalnię srebra koło Bytomia Zversov z Chorzowem. Osada Zversov jest różnie rekonstruowana: Zwierszów, Zwierzów, Sierszów (jak Siersza) i podstawy należałoby szukać w prasłowiańskim sěrъ, od którego wywodzą się wyrazy siarka i szary.

Męczennik (gr. μάρτυς, mártys, łac. martyrus: "świadek") – określenie osoby, która zginęła lub cierpiała w obronie swoich wierzeń lub przekonań.
PIN – polski zespół muzyczny z Chorzowa założony w 2003 roku przez wokalistę Andrzeja Lamperta (dwukrotnego laureata Szansy na sukces, absolwenta Wydziału Jazzu i Muzyki Rozrywkowej w Katowicach), gitarzystę Sebastiana Kowola i klawiszowca, Aleksandra Woźniaka (kompozytora, producenta muzycznego, tekściarza). W zespole grają również basista Erwin Rudy, perkusista Adam Jendrzyk. Muzycy określają swoją muzykę jako "soft rock".

Inna nazwa, od której ma pochodzić Chorzów, to Coccham lub Coccha. Ta nazwa z kolei pojawia się w dokumencie patriarchy jerozolimskiego z 1198 roku, w którym nadał ziemię Stróżom Bożego Grobu (bożogrobcom). Wieś Chorza, czyli Chorzew, potem Chorzów (nazwa dzierżawcza), została zniszczona w 1241 r., przez Tatarów. Kolejną nazwą, jest Chareu (Charev). Ta nazwa pojawia się w dokumencie księcia Władysława opolskiego z 1257 roku. To pierwszy pewny dokument potwierdzający średniowieczną historię Chorzowa. Obok nazwy Chareu pojawia się jeszcze nazwa Belobreze (prawdopodobnie dzisiejszy Dąb – dzielnica Katowic). Ta nazwa pojawia się też obok Coccha w dokumencie z 1198 roku.

Tesco – największa brytyjska sieć hipermarketów, która ma swoje filie również w innych krajach. Początkowo sieć zajmowała się sprzedażą żywności, ale rozszerzyła swoją ofertę również na odzież, sprzęt elektroniczny i samochody. Do roku 2003 firma miała już w swoim posiadaniu ponad 2000 sklepów różnej wielkości, od hipermarketów do niewielkich sklepików np. przy stacjach benzynowych.
Siersza – jedno z osiedli w mieście Trzebinia, w powiecie chrzanowskim, w województwie małopolskim. Siersza była jedną z najstarszych miejscowości Małopolski o bogatej tradycji górniczej i energetycznej oraz dużych walorach estetycznych.

w 1257 r. nazwa cytowana jest jako Charzew,

w 1292 r. jako Charzow,

w 1297 r. Chorevo

w 1339 r. Chorzow

W nazwie miejscowości a zamiast o powtarza się w dokumentach aż do XVIII wieku (w 1780 r. Charzow lub Chorzow). Stanisław Rospond domniemywa, że albo prasłowiańskie chvorъ= chory funkcjonowało w podwójnej postaci chor-||char-, czego przykładem może być, iż obok nazw osobowych Chorzela, Chorzęta występują również Charzyński, Charuba, albo zapisy Char- należałoby uznać za germanizacyjne, gdzie polskie o zastępowano a (Wartha = Bardo)

Górny Śląsk (, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko, łac. Silesia Superior) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.
Michałkowice (śl. Michoukowicy, niem. Michalkowitz, ros. Михалковице) – dzielnica miasta Siemianowice Śląskie o charakterze mieszkaniowo-przemysłowo-rolniczym. Znajduje się na północno-zachodnich obrzeżach miasta. Zajmuje powierzchnię 545,5 ha, zamieszkuje ją 15532 mieszkańców (2001 r.). Gęstość zaludnienia 2847 m/km². Kod pocztowy 41-103.

Jak wspomniano nazwa Chorzów może posiadać swój źródłosłów w podstawie "chory", od której utworzono wiele dawnych nazw osobowych: Chorz, Chorzęta, Chorzel, Chorzela, porównaj nazwę miejscową: Chorzele, Charzewice, Chorzewice. Wtedy osada ta – Chorzów – mogła być miejscem, gdzie przebywało wielu chorych. Skojarzenie słów Chorzów. Pierwszą urzędową formą, udokumentowaną w 1257 roku, tego potocznego, hipotetycznego określenia osady Chorzev mogła być podobna w brzmieniu nazwa Chareu (Charev). Wybudowany w tej osadzie szpital przeniesiony został w 1299 r. do Bytomia. Stanisław Rospond zastanawiał się również, czy oprócz dominującego poglądu, imię Chorz nie mogło być po prostu zdrobnieniem od Zachariasza.

Władysław Gomułka, ps. Wiesław (ur. 6 lutego 1905 w Białobrzegach Franciszkańskich (obecnie dzielnica Krosna), zm. 1 września 1982 w Konstancinie) - polski polityk, działacz komunistyczny, I sekretarz KC PPR (1943-1948), I sekretarz KC PZPR (1956-1970), poseł na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL II, III, IV i V kadencji.
Hala Targowa mieści się w Chorzowie. Została oddana do użytku 15 sierpnia 1905. Była to pierwsza taka budowla na Górnym Śląsku. Postawienie hali kosztowało 700 tys. marek. Zajmowała 2 600 m² powierzchni, a piwnice miały pojemność 11 700 m³. Wyposażona była w oświetlenie elektryczne i połączenie z bocznicą kolejową.

Inne nazwy związane z Chorzowem

Królewska Huta (niem. Königshütte) – obok Starego Chorzowa założono osadę robotniczą, która w 1797 r. (pruski król Wilhelm III) otrzymała nazwę Królewska Huta (od 1791 r. kopalnia "Król", późniejszy "Prezydent", dzisiejsza Huta Kościuszko zwała się "Królewska" – a to ze względu na przynależność do majątku królewskiego).

Hajduki (niem. Heiduk) – ta nazwa pochodzi prawdopodobnie od wrzosowiska (niemieckie Die Heide lub od hajduka (jak dawniej nazywano rozbójnika). Inna wersja: austriaccy (węgierscy/chorwaccy) żołnierze die Heyduken/Heiducken, którzy stacjonowali na tym terenie (przed przejęciem Śląska przez Prusy w 1742).

Demografia

Chorzów jest najstarszym demograficznie miastem w województwie śląskim. Więcej niż 65 lat ma 27% ludności (przy regionalnej średniej 19%), a poniżej 15 roku życia jest zaledwie 11% chorzowian.

Tarnowskie Góry (śl.: Tarnowský Góry, niem.: Tarnowitz, czes.: Tarnovice, łac.: Montes Tarnovicenses) – gmina miejska na Górnym Śląsku, w południowo-zachodniej Polsce, na Górnym Śląsku, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego, na północnym krańcu Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP) i zarazem największe polskie miasto stanowiące odrębną gminę, którym rządzi burmistrz, a nie prezydent miasta. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.
Ulica Teodora Kalidego w Chorzowie − jedna z ulic w chorzowskiej dzielnicy Chorzów II. Biegnie równolegle do ul. Katowickiej (DK 79). Łączy ul. Piotra Niedurnego z ul. 3 Maja.

Miasto ma dziś mniej mieszkańców niż przed wojną (w 1939, wg różnych źródeł, ludność miasta wynosiła 127–135 tys. mieszk.). W czasie wojny nastąpił ogromny, nie notowany nigdzie indziej na Górnym Śląsku ubytek mieszkańców – liczba ludności w 1945 roku była o blisko 30 tys. osób niższa niż w 1939 roku. Przyczyną tego był holocaust Żydów, a pod koniec wojny także ucieczka Niemców i części Górnoślązaków przed Armią Czerwoną. Przez dwadzieścia lat liczba ludności rosła. Obniżyła się nieco przy wymianie gruntów z Katowicami, by ponownie rosnąc. Najwięcej ludności zamieszkiwało Chorzów w 1977 – 156 600 osób przy średniej gęstości zaludnienia prawie 4800 osób/km². Później liczba mieszkańców malała i nadal maleje. Ostatnio proces ten uległ zatrzymaniu. Obecnie Chorzów zamieszkuje 114 686 mieszkańców (w stosunku do 2006 roku jest to pierwszy przyrost ludności od 30 lat), ale wg prognoz GUSu już za 20 lat ludność miasta spadnie poniżej 100 000 mieszkańców. Mimo to, na najbliższe lata przewiduje się duży napływ ludzi z Katowic wraz z wieloma inwestycjami mieszkaniowymi w pobliżu WPKiW.

Towarzystwo Salezjańskie (Towarzystwo św. Franciszka Salezego) zostało założone w 1859 przez ks. Jana Bosko (1815-1888) w celu kontynuowania jego pracy z młodzieżą i dziećmi.
Zgromadzenie Misji (nazwy potoczne: Misjonarze Wincentego à Paulo, lazaryści - czasem mylone z zakonem rycerskim o podobnej nazwie potocznej) - zgromadzenie zakonne, założone w 1625 roku przez św. Wincentego à Paulo.

Bezrobocie w Chorzowie jest jednym z wyższych w województwie śląskim – bez pracy pozostaje 11,7% ludności. Jest to wskaźnik wyższy niż w średnia dla Polski o 0,6%, a dla województwa o 3%. Szczególnie źle wypada Chorzów w porównaniu z dwoma swoimi sąsiadami – Katowicami (2,8%) i Rudą Śląską (6%), natomiast bezrobocie jest niższe niż w Bytomiu (15,8%).

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Władysław opolski (ur. ok. 1225- zm. 27 sierpnia lub 13 września 1281/82), książę kaliski 1234-1244, książę rudzki 1234-1249, książę opolsko-raciborski 1246-1280/81. (Do 1241 roku pod zwierzchnictwem książąt śląskich)

W dwudziestoleciu międzywojennym Chorzów (Królewska Huta) był najgęściej zaludnionym miastem w Polsce – średnia gęstość zaludnienia wynosiła ponad 12 tys. mieszkańców na kilometr kwadratowy.

Wykres liczby ludności Chorzowa na przestrzeni ostatnich 140 lat

Największą populację Chorzów odnotował w 1977 r. – wg danych GUS 156 600 mieszkańców.

Śląsk (śl. Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – region i kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Ta historyczna kraina dzieli się na Dolny i Górny Śląsk oraz Śląsk Cieszyński. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.
Śląski Związek Gmin i Powiatów - jest to stowarzyszenie, którego priorytetowym zadaniem jest działalność na rzecz rozwoju województwa Śląskiego, a przede wszystkim społeczności lokalnych i samorządów terytorialnych. Przewodniczącym stowarzyszenia jest Zygmunt Frankiewicz, Prezydent Miasta Gliwice.

Gospodarka

Huta Kościuszko (Królewska) – 2005 r.

Przemysł

Historia miasta wiąże się ściśle z rozwojem przemysłu. Głównie górnictwa i hutnictwa, ale także energetyki, chemii. Dziś dawne filary przemysłu nie odgrywają już wiodącej roli, gdyż w wyniku przemian gospodarczych doszło do restrukturyzacji zakładów w pracy w wyniku czego zamknięto bądź połączono z innymi chorzowskie kopalnie, ograniczono także zakres działania hut stali. W hucie Kościuszko (Królewskiej) zamknięto wydziały wielkich pieców, stalownię, aglomerownię i koksownię. Huta Batory została natomiast sprywatyzowana i podzielona na kilka spółek. Do dziś działają Zakłady Azotowe (podobnie jak huta Batory sprywatyzowane), nowoczesna Elektrociepłownia ELCHO Chorzów (w miejsce Elektrowni Chorzów), Alstom-Konstal (dawniej Konstal) specjalizujący się dzisiaj głównie w konstrukcjach taboru szynowego, Zakłady Chemiczne HAJDUKI. W wyniku ograniczenia roli przemysłu ciężkiego oraz zastosowaniu nowoczesnych technologii znacznie spadła emisja substancji szkodliwych dla atmosfery.

Chłopiec z łabędziem (niem. Knabe mit Schwan) - rzeźba autorstwa Theodora Erdmanna Kalide, znajdująca się w Chorzowie na placu Jana Matejki. Model dzieła powstał w 1833 roku. Przedstawia nagiego chłopca obejmującego prawą ręką szyję łabędzia, zaś lewą trzyma uniesioną nad głową. Łabędź, z dynamicznie rozchylonymi skrzydłami, wygiętą w górę szyją oraz rozwartym dziobem pełnił pierwotnie funkcję fontanny. Całość osadzona na cokole .
Osiedle Tysiąclecia (potocznie Tauzen) - dzielnica Katowic, położona w północnej części Katowic na terenach dawnych osad: Bederowca, Sośniny i wschodniej części Klimzowca. Budowę rozpoczęto w 1961, stąd też wzięła się nazwa osiedla (1000-letnia rocznica powstania Polski). Zaprojektowane zostało przez architektów: Henryka Buszko i Aleksandra Frantę.

Firmy i przedsiębiorstwa

Poprzemysłową lukę w chorzowskiej gospodarce uzupełniają małe i średnie przedsiębiorstwa, głównie usługowe i handlowe.

Służba zdrowia

Szpitale

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej – Zespół Szpitali Miejskich,

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej – Chorzowskie Centrum Pediatrii i Onkologii im. dr. E. Hankego,

Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej – Szpital Specjalistyczny (szpital zakaźny).

Handel

Od końca lat 80. zmieniła się całkowicie struktura handlu w całej Polsce – w tym także w Chorzowie. Ówczesne domy handlowe – dziś nazywane marketami – zostały w większości sprywatyzowane. Ścisłe centrum handlowe to deptak – ulica Wolności. W mieście znajduje się kilka sklepów dużych sieci handlowych, są to: hipermarket Carrefour w Centrum Handlowym AKS (CH AKS), Media Markt, dwa supermarkety Kaufland, trzy sklepy TESCO, supermarket E.Leclerc, market budowlany Castorama.

Ulica 3 Maja w Chorzowie − jedna z ulic w chorzowskiej dzielnicy Chorzów II. Biegnie od ul. Katowickiej (DK 79) do granicy ze Świętochłowicami. Wzdłuż ulicy prowadzą tory tramwajowe. Droga przed I wojną światową nosiła nazwę Kronprinzen Strasse, a w czasach Polski Ludowej − ul. Józefa Wieczorka.
Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Transport

Drogowy:

wschód–zachód

Autostrada A4 Kraków–Katowice–Wrocław (węzeł Batory)

Drogowa Trasa Średnicowa (DTŚ) Katowice–Zabrze (docelowo) Gliwice,

droga krajowa Katowice–Bytom

ul. Armii Krajowej

północ–południe:

ul. Stefana Batorego (Chorzów Batory), ul. J. Gałeczki, ul. gen. H. Dąbrowskiego

Kolejowy:

Początki kolei żelaznych w Chorzowie sięgają I połowy XIX wieku. Pierwsze pociągi pojawiły się jesienią 1846:

Rapportführer (odpowiednik żeński Rapportführerin) – tzw. "raportowy" w hitlerowskich obozach koncentracyjnych. Był drugim po Schutzhaftlagerführerze (kierowniku obozu) najważniejszym urzędnikiem Wydziału III w strukturze niemieckich obozów.
Ignacy Mościcki (ur. 1 grudnia 1867 w Mierzanowie w powiecie ciechanowskim, zm. 2 października 1946 w Versoix pod Genewą) – polski polityk i chemik. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1926–1939. Naukowiec, wynalazca, budowniczy polskiego przemysłu chemicznego.

3 października 1846 oddano do użytku 63,8 km (w większości 2-torowy) odcinek linii kolejowej łączący Katowice, Chorzów i Kędzierzyn Koźle. W listopadzie 1876 linię tę przedłużono o 220 km (częściowo 2-torowy) odcinek Kędzierzyn Koźle-Legnica.

27 października 1872 uruchomiono 28 km 2-torowy odcinek linii kolejowej łączący Chorzów i Tarnowskie Góry. W okresie międzywojennym (lata 1926-1933) przedłużono ją o 277 km odcinek Kalety-Inowrocław.

W latach 20. XX wieku rozbudowano istniejącą sieć połączeń kolejowych o 2 krótkie odcinki. W czerwcu 1924 oddano do użytku 4,8 km 1-torowy odcinek Chorzów Batory-Ruda Kochłowice, a w grudniu 1929 uruchomiono 4,5 km 1-torowy odcinek Chorzów Batory-Katowice. Obydwa odcinki obsługują wyłącznie przewozy towarowe.

Obecnie funkcjonują stacje kolejowe:

Futsal (dawniej używana w Polsce oficjalna nazwa piłka nożna halowa pięcioosobowa) – zespołowa gra sportowa, odmiana piłki nożnej rozgrywana w hali. Jej nazwa pochodzi od portugalskiego futebol de salão i hiszpańskiego fútbol sala lub fútbol de salón, co można przetłumaczyć jako halowa piłka nożna.
Ózd to miasto w północnych Węgrzech, w komitacie Borsod-Abaúj-Zemplén, nad rzeką Hangony (dorzecze Cisy), przy granicy ze Słowacja. Około 42 tys. mieszkańców.

Chorzów Batory na trasie: Katowice–Gliwice

Chorzów Miasto i Chorzów Stary na trasie: Katowice–Chorzów Batory–Bytom–Lubliniec

Istnieją dworce kolejowe: Chorzów Batory, Chorzów Miasto, Chorzów Stary

Lotniczy:

Lotnisko w Pyrzowicach

Komunikacja miejska

Przez miasto przebiega wiele linii autobusowych o różnych relacjach. Mieszkańcy Śląska wykorzystują także pociągi osobowe podmiejskie jako środek transportu miejskiego, np. na trasie Chorzów Batory-Katowice (jazda ok. 8 minut). Do niedawna funkcjonowała zajezdnia tramwajowa Chorzów Batory (dziś warsztat naprawczy).

Górnośląska Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Kard. Augusta Hlonda, dawniej Wyższa Szkoła Edukacji Wczesnoszkolnej, została założona w 1995 roku przez Mirosława Czapkę w Mysłowicach. Do dziś jest to jedyna wyższa szkoła w tym mieście.
III Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Batorego w Chorzowie, popularnie zwany chorzowskim "Batorym". Jedno z czterech najstarszych chorzowskich liceów ogólnokształcących (obok I LO im. Słowackiego, II LO im. Ligonia, IV LO im. Skłodowskiej-Curie). Szkoła dzieli budynek z Gimnazjum nr 7, z którym od września 2008 roku tworzy Akademicki Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 2 w Chorzowie.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)