Kędzierzyn - Kędzierzyn-Koźle - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 50°20′45″N 18°12′49″E / 50.34583, 18.21361

Kędzierzyn (niem. Kandrzin) – dawne miasto, od 1975 dzielnica Kędzierzyna-Koźla (województwo opolskie). W latach 1945-51 siedziba wiejskiej gminy Kędzierzyn, a w latach 1951-1975 samodzielne miasto.

Historia

Średniowiecze

W 1283 wydano zezwolenie na lokowanie wsi Kędzierzyn na prawie niemieckim. W latach 1283-1355 znajdowała się w granicach księstwa kozielsko-bytomskiego (Piastowie śląscy).

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.
Zbór to określenie stosowane m.in. w Polsce, Czechach (czes. Sbor) i na Białorusi (biał. Збор) w odniesieniu do lokalnej wspólnoty wiernych Kościołów protestanckich (gmina, zgromadzenie, kongregacja) oraz niektórych ugrupowań nieprotestanckich, historycznie wywodzących się z protestantyzmu, np. świadków Jehowy.

10 stycznia 1289 książę Kazimierz bytomski jako pierwszy z książąt śląskich złożył w Pradze hołd lenny królowi czeskiemu Wacławowi II.

Nowożytność

W 1526 powiat kozielski przeszedł pod zwierzchnictwem Habsburgów.

W 1741 podczas wojny o sukcesję austriacką powiat kozielski został zajęty przez wojska pruskie.

W 1783 Kędzierzyn liczył 166 mieszkańców.

Biedronka – sieć sklepów dyskontowych należących do spółki akcyjnej Jeronimo Martins Dystrybucja, której właścicielem jest portugalskie konsorcjum Jerónimo Martins. Pod względem ilości sklepów jest to największa w Polsce sieć handlowa. Biedronka posiada 1500 (dane na 02.05.2010 r) sklepów i zatrudnia 27 tys. pracowników (dane z 2009). Jej hasłem jest: "codziennie niskie ceny". W pierwszym półroczu 2007 odnotowano wzrost obrotów o 32,4% w stosunku do roku 2006.
Piastowie śląscy – linia dynastii Piastów zapoczątkowana przez syna Krzywoustego, Władysława Wygnańca panująca w licznych księstwach śląskich od 1138 do 1675 r. Ostatnim księciem śląskim z rodu Piastów, a także z całej dynastii był przedwcześnie zmarły Jerzy IV Wilhelm książę Brzegu, Wołowa i Legnicy do 1675 r. Ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Piastów był Ferdynand II baron (Freiherr) von und zu Hohenstein (z linii Piastów cieszyńskich) zmarły w 1706 r.

Rozwój gospodarczy

W latach 1792-1821 wybudowano Kanał Kłodnicki, który pobudził rozwój gospodarczy okolic Koźla. W 1845 uruchomiono linię kolejową Opole – Gliwice (stacja kolejowa w Kędzierzynie nazywała się wówczas Koźle-Kędzierzyn). Przyśpieszyło to rozwój gospodarczy całego regionu. W 1846 uruchomiono połączenie kolejowe z Raciborzem, a w latach 1875-1876 połączenie kolejowe z Nysą. W ten sposób Kędzierzyn bardzo szybko rozwinął się z wioski w osiedle dla pracowników kolei i transportu wodnego.

Siłownia - miejsce przeznaczone do uprawniania kulturystyki, lub ćwiczeń siłowych. Odpowiednik gr. γυμνάσιον gymnásion – "miejsce służące gimnastyce".
Górny Śląsk (, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko, łac. Silesia Superior) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.

Źródło: "Kędzierzyn-Koźle Monografia Miasta", Państwowy Instytut Naukowy w Opolu, Opole 2001.

W latach 1880-1890 wybudowano most nadziemny nad torami.

Wzrost znaczenia Kędzierzyna

W 1902 rozrastający się Kędzierzyn wchłonął wioskę Pogorzelec. W 1910 w Kędzierzynie żyło już 3552 mieszkańców.

W 1915 w Kędzierzynie wybudowano nowy dworzec kolejowy.

Historia Kędzierzyna-Koźla jest złożonym tematem, gdyż obejmuje historię zespołu miejskiego Kędzierzyna-Koźla, który powstał w 1975 z połączenia czterech osobnych organizmów administracyjnych: Kędzierzyna, Koźla, Sławięcic i Kłodnicy.
Habsburgowie – dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (niem. Habichtsburg znaczy Jastrzębi Gród, Zamek Jastrzębia) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii. Przedstawiciele dynastii panowali m.in. w krajach niemieckich i włoskich, Świętym Cesarstwie Rzymskim, Czechach, Hiszpanii, Portugalii, Burgundii, na Węgrzech (a co za tym idzie także w Chorwacji) i w Siedmiogrodzie, w Niderlandach, na Śląsku oraz hiszpańskich i portugalskich koloniach w Azji i obu Amerykach. Dynastia w linii męskiej wygasła w 1740. Ostatnia z rodu Maria Teresa Habsburg wraz z mężem cesarzem Franciszkiem I Lotaryńskim założyła nową dynastię Habsbursko-Lotaryńską.

8 grudnia 1918 Górnoślązacy przedstawili w Kędzierzynie pomysł utworzenia śląskiej autonomii w ramach państwa pruskiego przedstawiono.

9 listopada 1919 władze niemieckie przeprowadziły na Górnym Śląsku wybory komunalne. W powiecie kozielskim strona polska zdobyła w Kędzierzynie 2 z 12 mandatów.

III powstanie śląskie

Pociąg wykolejony przez powstańców pod Kędzierzynem

Na samym początku III powstania śląskiego 3 maja 1921 polscy powstańcy zajęli na kilka godzin miasto i dworzec kolejowy w Kędzierzynie, nie zdołali jednak utrzymać swoich pozycji.

Śląsk (śl. Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – region i kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Ta historyczna kraina dzieli się na Dolny i Górny Śląsk oraz Śląsk Cieszyński. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej – kościół luterański prawnie działający na terenie Polski, będący członkiem takich organizacji, jak Światowa Rada Kościołów, Światowa Federacja Luterańska, Konferencja Kościołów Europejskich, Polska Rada Ekumeniczna. Organem prasowym wspólnoty jest Zwiastun Ewangelicki. Zwierzchnikiem Kościoła jest bp Jerzy Samiec.

6 maja 1921 Naczelna Komenda Wojsk Powstańczych rozkazała dwóm pułkom rozpocząć natarcie z zadaniem zajęcia Kędzierzyna. Z Sośnicowic wyruszył 2 pułk piechoty wojsk powstańczych im. T. Kościuszki dowodzony przez kpt. Pawła Cymsa. Rozpoczął on ciężkie walki usiłująć przedrzeć się do Kędzierzyna od strony Bierawy, Starego Koźla i Pogorzelca. Równocześnie z Łabęd wyruszył 1 katowicki pułk piechoty im. J. Piłsudskiego dowodzony przez ppor. W. Fojkisa.

Prawo magdeburskie (prawo niemieckie; łac. Ius municipale magdeburgense, niem. Magdeburger Recht) – prawo miejskie wzorowane na prawie miasta Magdeburga.
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (ang. Seventh-day Adventist Church, w skrócie SDA Church) - jest kościołem chrześcijańskim, wywodzącym się z grona denominacji protestanckich, będących wynikiem przebudzenia adwentowego, jakie nastąpiło w pierwszej połowie XIX wieku na terenie Ameryki Północnej.

9 maja 1921 nacierające od wschodu siły ppor. W. Fojkisa zdobyły wieczorem Kędzierzyn. Do szczególnie ciężkich walk doszło w Lenartowicach i Brzeźcach.

4 czerwca 1921 niemieckie oddziały przeszły do kontrofensywy, zdobywając Koźle-Port, Kłodnicę i Kędzierzyn.

W lipcu 1922 powiat kozielski został oficjalnie przekazany administracji niemieckiej i włączony do Niemiec.

Kędzierzyn-Koźle (niem. Kandrzin-Cosel, w latach 1934-1945 Heydebreck O.S., śl. Kandrzin-Kojźly, czes. Kandřín-Kozlí) – miasto w województwie opolskim, powiat kędzierzyńsko-kozielski. Powstało w 1975 r. z połączenia czterech osobnych organizmów administracyjnych: Kędzierzyna, Koźla, Sławięcic i Kłodnicy. W Koźlu znajduje się jeden z największych portów rzecznych w Polsce. W Kędzierzynie-Koźlu znajdują się jedne z największych w Polsce zakładów chemicznych – ZAK Spółka Akcyjna, a także holding "Blachownia". Jest to drugie co do wielkości miasto województwa opolskiego pod względem liczby ludności i pierwsze pod względem obszaru.
Hołd lenny, łac. homagium – ceremonia uroczystego przekazania lenna przez seniora swojemu wasalowi. Podczas tej uroczystości następowało homagium - wasal klękał przed swoim seniorem i składał mu uroczystą przysięgę wierności, zobowiązując się do niesienia pomocy swojemu seniorowi w radzie (łac. consilium) i ofiarując pomoc zbrojną (łac. auxilium). Następowała wówczas inwestytura, czyli formalne przekazanie lenna wasalowi.

Źródło: S.Golachowski "Materiały do statystyki narodowościowej Śląska Opolskiego z lat 1910-1939", Poznań-Wrocław 1950.

III Rzesza

W latach 1933-1937 naziści przeprowadzili na Śląsku akcję usuwania nazw geograficznych posiadających niegermańską (zwykle słowiańską) etymologię. Z tego powodu w 1934 słowiańsko brzmiący Kandrzin zmienił nazwę na Heydebreck.

W ramach rozpoczętej przez nazistów walki z bezrobociem podjęto budowę Kanału Gliwickiego (lata 1934-1938), który połączył Gliwice z Koźlem-Port. W latach 1934-1936 wybudowano linię kolejową Kędzierzyn-Strzelce Opolskie. Rozwój gospodarczy sprzyjał wzrostowi liczebności mieszkańców.

Na mapach: 50°00′53″N 20°55′14″E / 50.01472, 20.92056 Zakłady Azotowe w Tarnowie-Mościcach S.A. – przedsiębiorstwo z branży chemicznej zlokalizowane w Mościcach, dzielnicy Tarnowa.
Powiat kędzierzyńsko-kozielski - powiat w Polsce, na terenie województwa opolskiego, utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Kędzierzyn-Koźle.

Źródło: S.Popiołek "Ziemia kozielska", Koźle 1963.

W Polsce Ludowej

W dniu 31 stycznia 1945 Armia Czerwona zajęła Kędzierzyn. 21 marca 1945 rozpoczęło się przejmowanie od Armii Czerwonej obiektów gospodarczych w powiecie kozielskim.

Na początku 1946 w Kędzierzynie mieszkało 4866 osób.

Rozbudowa przemysłu

W 1948 rząd podjął decyzję o wybudowaniu w Kędzierzynie trzeciej w kraju obok Chorzowa i Tarnowa fabryki nawozów sztucznych. Fabryka otrzymała nazwę: Zakłady Przemysłu Azotowego "Kędzierzyn". Pierwszą produkcję chemikaliów uruchomiono w październiku 1949. Kędzierzyn przestał być "miastem kolejarzy" na rzecz "miasta chemików".

Powiat kozielski (niem. Landkreis Cosel) – powiat istniejący w latach 1945-1975 na terenie obecnego powiatu kędzierzyńsko-kozielskiego (woj. opolskie). Jego ośrodkiem administracyjnym było Koźle. Ponieważ Koźle było samodzielnym miastem do roku 1975 (kiedy zostało połączone z Kędzierzynem, Sławięcicami i Kłodnicą tworząc Kędzierzyn-Koźle), nazwa powiatu brzmiała "kozielski", mimo to że powiat obejmował prawie te same tereny co dzisiejszy powiat kędzierzyńsko-kozielski.
Lidl – europejska sieć sklepów średniej wielkości, siedziba: Neckarsulm. Lidl został założony w latach 30. XX wieku przez członka rodziny Schwarz, wtedy nazywał się Lidl & Schwarz Lebensmittel-Sortiments-Großhandel. W latach 70. został otwarty pierwszy sklep o nazwie Lidl. Nazwa sieci nie jest skrótem, ale nazwiskiem Ludwiga Lidla, emerytowanego nauczyciela.

2 marca 1951 Kędzierzyn otrzymał prawa miejskie.

Źródło: "Narodowy spis powszechny 1970 r.", GUS, Warszawa 1971.

Dla potrzeb nowych pracowników rozbudowywanych zakładów chemicznych w 1953 rozpoczęto budowę nowych domów mieszkalnych na wznoszonym osiedlu im. M. Buczka (na południe od Śródmieścia).

1 stycznia 1973 do Kędzierzyna przyłączono Blachownię.

Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).
Gliwice (śl. Glywicy, łac. Glivitium, niem. Gleiwitz, czes. Glivice albo Hlivice) - miasto w południowej Polsce na prawach powiatu w województwie śląskim, siedziba władz ziemskiego powiatu gliwickiego oraz diecezji gliwickiej.

Kędzierzyn-Koźle

15 października 1975 nastąpiło połączenie miast Koźla, Kędzierzyna, Kłodnicy i Sławięcice oraz 3 wsi (Lenartowic, Miejsca Kłodnickiego i Cisowej) – początek dzisiejszego miasta Kędzierzyn-Koźle.

Osobny artykuł: Historia Kędzierzyna-Koźla.

Gospodarka

Największe lokalne firmy

Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A. – przedsiębiorstwo chemiczne

Brenntag Polska. Sp. z o.o. – dystrybutor surowców chemicznych dla przemysłu

Handel

W Kędzierzynie znajdują się sklepy sieci: Biedronka, Lidl, Żabka, E.Leclerc i Lewiatan, a także Carrefour, Kaufland oraz Castorama.

Castorama – największa w Polsce sieć sklepów DIY (ang. „do it yourself”, w branży handlu detalicznego określenie sklepów z artykułami do majsterkowania, budowy, remontu, urządzania domu, pielęgnowania ogrodu). Castorama prowadzi politykę sprzedaży w jednym miejscu wszystkiego, co potrzebne dla domu, jego budowy i ogrodu. W chwili obecnej w Polsce znajdują się 53 sklepy sieci. Castorama jest również właścicielem, działającej w Polsce od 2006, roku sieci sklepów dla fachowców Brico Depot.
Droga krajowa nr 40 (DK40) – droga krajowa przebiegająca przez województwo opolskie oraz śląskie o długości 102,777 km. Prowadzi z przejścia granicznego z Czechami w Głuchołazach do Pyskowic, gdzie kończy swój bieg krzyżując się z DK94. Jest ważnym połączeniem komunikacyjnym, ponieważ łączy strefę GOP-u z uprzemysłowionymi terenami powiatu kędzierzyńsko-kozielskiego oraz prudnickiego oraz granicą polsko-czeską. Bezkolizyjnie przecina autostradę A4 w węźle "Łany". Powstała z połączenia dawnej drogi 412, łączącej Głuchołazy z Prudnikiem, 408, na odcinku Prudnik-Kędzierzyn-Koźle oraz 424, z Kędzierzyna-Koźla do Pyskowic. Droga w większości źle utrzymana, z wyjątkiem odcinka z Głuchołaz do Prudnika, brak znakowanych krawędzi oraz pobocza, koleiny.

Komunikacja

Układ drogowy

Przez Kędzierzyn przebiega ważna droga krajowa: 40. Omija ona centrum miasta obwodnicą.

Komunikacja miejska

Miejski Zakład Komunikacyjny w Kędzierzynie-Koźlu posiada w dzielnicy Kędzierzyn 16 przystanków autobusowych: Kędzierzyn Dworzec PKP, K. Miarki, Bank PKO, Ratusz, Pionierów, W. Polskiego Hala Sportowa, W. Polskiego "Arka", W. Polskiego, Komenda Policji, Szkoła podstawowa 6, 1 Maja I, Restauracja "Kosmos", Gazownia, Grunwaldzka I, Spółdzielnia Inparco, Stalmacha.

Strzelce Opolskie (niem. Groß Strehlitz) miasto powiatowe (powiat strzelecki) w woj. opolskim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Strzelce Opolskie. Miasto jest położone we wschodniej części województwa, na Wyżynie Śląskiej.
Marian Buczek (ur. 26 września 1896 we wsi Nurzyna, powiat łukowski - zm. 9 września 1939 pod Ożarowem Mazowieckim) − polski działacz socjalistyczny i komunistyczny. Członek kolejno Polskiej Partii Socjalistycznej, PPS-Opozycji, Komunistycznej Partii Polski.

Zbiegają się tutaj i krzyżują wszystkie linie autobusowe z całego miasta.

Osobny artykuł: Komunikacja miejska w Kędzierzynie-Koźlu.

Kolej

Kędzierzyn-Koźle leży na trasie ważnych linii o znaczeniu krajowym i międzynarodowym. W Kędzierzynie znajduje się główny dworzec kolejowy miasta:

Dworzec Główny – jest to jedna z największych stacji kolejowych w województwie opolskim.

Kultura

W Kędzierzynie działają domy kultury.

RSM "Chemik" (ul. 9 Maja 6). Działa tutaj Klub Tańca Towarzyskiego "Czar Par", Klub Tańca Współczesnego oraz klub szachowy. Oferuje dostęp do licznych seminariów, spotkań, zajęć ruchowych dla kobiet oraz siłownii.

Dom Kultury "Chemik" (al. Jana Pawła II 27).

W Śródmieściu znajdują się:

Filia nr 5 (ul. Damrota 32) Miejskiej Biblioteki Publicznej w Kędzierzynie-Koźlu.

Filia nr 12 (Al. Jana Pawła II 27) Miejskiej Biblioteki Publicznej w Kędzierzynie-Koźlu.

Kina

Dom Kultury i Kino "Chemik"

Kino "Chemik" posiada nowoczesny system dźwiękowy Dolby Digital Surround Ex. Obiekt przystosowany jest do obsługi osób niepełnosprawnych.

Linia kolejowa – element sieci kolejowej składający się z jednego, dwóch lub kilku torów kolejowych łączących punkty początkowy i końcowy (będące stacjami końcowymi lub węzłowymi), ustalony w Polsce przez Zarząd PKP. Do linii kolejowej zalicza się również grunty zajęte pod torowisko oraz do nich przyległe wraz z budynkami, budowlami i urządzeniami stworzonymi do prowadzenia ruchu.
Sport w Kędzierzynie-Koźlu - Organizacją życia sportowego w Kędzierzynie-Koźlu kieruje i nadzoruje Wydział Kultury, Sportu i Rekreacji Urzędu Miasta. Współpracuje on z Miejskim Ośrodkiem Sportu i Rekreacji.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)