Kabiny - Polski Serwis Naukowy

Kabiny (niem. Kabinen) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Kolno.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Wcześniej wieś znajdowała się na terenie powiatu reszelskiego, później powiatu biskupieckiego.

Przez wieś przebiega droga 596, Biskupiec - Reszel, a także szlak rowerowy Kolno - Bęsia - Samławki - Kolno (długość 25,5 km, trasa pofalowana, nieoznakowana) wiodący głównie polami oraz niewielkimi kompleksami leśnymi. Zabudowa wsi ma charakter widlicy.

Prawo chełmińskie niem. Kulmer Recht, łac. Jus Culmense vetus – odmiana prawa magdeburskiego powstała około 1233 w Chełmnie i Toruniu, używana głównie na Pomorzu, Prusach, Mazowszu, Warmii i Podlasiu. Na skutek zarządzenia Kazimierza Jagiellończyka od 1476 obowiązywało wszystkich mieszkańców Prus Królewskich (także szlachtę). Najstarsze dokumenty to Kulmer Handfeste Hermanna von Salza z 1232 i Alte Kulm z XIV wieku. Nigdy nie uzgodniono oficjalnej kodyfikacji. W praktyce stosowano głównie wydane drukiem projekty kodyfikacji z lat 1566, 1580 oraz 1594.

Olsztyn (niem. Allenstein ?/i, dawniej hist. pol. Holstin, łac. Holsten, prus. Alnāsteini) – największe miasto i stolica województwa warmińsko-mazurskiego, powiat grodzki Olsztyn, stolica powiatu ziemskiego olsztyńskiego, archidiecezji warmińskiej, a od 1992 r. metropolii warmińskiej i luterańskiej diecezji mazurskiej. Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy, siedziba władz i najważniejszych instytucji regionu, a także ważny węzeł kolejowy i drogowy. Według danych GUS populacja Olsztyna wynosi 176 457 (stan na 31.12.2009).

Historia

Nazwy wsi: Trutelauken, Rynow, Cabyn, Cabinen, Käbinnen, Kabinen

Wieś została założona 2 maja 1346 roku przez wójta warmińskiego Henryka Lutra. Wówczas w Drutlauken (za Sł. geogr.) 5 włók otrzymał Tungen z prawem połowu ryb małymi narzędziami w jeziorach Atirs (nie istnieje) i Banse.

Druga lokacja wsi akt z 8 maja 1359 r. wydany był przez biskupa Jana Stryprocka. Początkowo wieś nosiła nazwę Rynow, a dopiero później Cabyn. Była to pruska wieś służebna i jej posiadacze byli zobowiązani do pełnienia służby zbrojnej. W roku 1375 wystawiony został przywilej na budowę młyna wodnego.

Widlica – typ wsi o zwartej zabudowie, skoncentrowanej wzdłuż 2-3 dróg polnych rozwidlających się w kształcie litery V, połączonych często krótką przecznicą, odchodzących od drogi głównej.

Sołtys (niem. Schultheiß od śrdw. łac. scultetus) – osoba będąca przedstawicielem lokalnej społeczności, przeważnie wiejskiej. Jego rola począwszy od średniowiecza ulegała poważnym zmianom i od 1990 roku w Polsce jest organem wykonawczym sołectwa.

Na przełomie XV/XVI wieku prawo pruskie zostało zamienione na prawo chełmińskie. W czasie wojny polsko krzyżackiej 1519-1521 wieś została zniszczona. Biskup Marcin Kromer w 1583 r. przyznał tu Wociechowi Mazankowi prawo postawienia karczmy, a młyn wodny przekazał Zachariaszowi Wartenburskiemu. W roku 1586 wieś była już w pełni zagospodarowana. Do kasy biskupiej wpływało: 71 grzywien z 71 włók czynszowych, 8 grzywien z młyna, 2 grzywny za dwie włóki młynarza i 4 grzywny z karczmy.

Dom podcieniowy - typ dużych wiejskich budynków mieszkalnych z charakterystycznym podcieniem. Budynki podcieniowe pojawiły się na ziemiach polskich wraz z falą osadnictwa mennonickiego i olęderskiego z XVI i XVII wieku (wspólnota mennonicka opuściła Holandię w wyniku prześladowań religinych). Większość do dzisiejszego dnia istniejących domów podcieniowych pochodzi z XVIII i początku XIX wieku. Ślady budownictwa podcieniowego występują w szerszym zakresie na obszarze Żuław Gdańskich i Żuław Wiślanych.

Łężany (niem. Loßainen, Lossainen) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim, w gminie Reszel. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. W przeszłości Łężany znajdowały się na terenie powiatu reszelskiego, później powiatu biskupieckiego.

Na wystawienie drugiej karczmy we wsi dla sołtysa Jerzego Dukata przywilej 25 października 1614 r. wydał biskup Szymon Rudnicki. W czasie II wojny północnej we wsi zniszczona została jedna karczma. Biskup Andrzej Chryzostom Załuski przywilej na postawienie nowej karczmy w Kabinach wydał dla Andrzeja Gąsiorowskiego właściciela Łężan.

Reszel (niem. Rößel, wcześniej Rössel, prus. Rēslis) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Reszel. Położone jest na Pojezierzu Mrągowskim, nad rzeką Sajną, dopływem Gubra wpadającym do Łyny. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Zabytki

- Kaplica eklektyczna pw. Matki Boskiej Różańcowej (filia kościoła parafialnego pw. Trzech Króli w Kolnie). Murowana, wraz z ogrodzeniem, wybudowana w 1893 roku. Odrestaurowana w latach 2000-2005. Przy kaplicy zachowały się dwa stare drzewa: jesion i lipa.

- Budynek dawnej szkoły - murowana, wybudowana na początku XX wieku. Na początku lat 90. przekształcona w szkołę filijną (tylko 3 klasy), 1997 zamknięta z powodu małej ilości uczniów.

Biskupiec (niem. Bischofsburg, spotykana jest również nazwa Biskupiec Reszelski – w odróżnieniu od Biskupca Pomorskiego w powiecie nowomiejskim) to miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Biskupiec. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

II wojna północna toczyła się w latach 1655-1660 pomiędzy Szwecją sprzymierzoną przejściowo z Brandenburgią, Siedmiogrodem i magnatem litewskim Januszem Radziwiłłem, a Polską (potop szwedzki) oraz później także Austrią, Danią, Holandią i Brandenburgią. W okresie tej wojny przeciwko Szwecji przez pewien czas występowała także Rosja, atakując bez powodzenia szwedzkie Inflanty.

- Zabudowa mieszkaniowa i gospodarcza (budynki z końca XIX i początku XX wieku), w większości zaniedbana, w tym zdewastowany dom podcieniowy.

- Cmentarz wojenny żołnierzy poległych na wojnie ojczyźnianej w latach 1914 – 18 (pow. 0,01 ha), zlokalizowany na wschodnim skraju wsi przy drodze do Biskupca. Zachował się w kształcie trójkąta, ze zniszczoną tablicą pamiątkową i kamieniami. Teren zaniedbany.

Demografia

W roku 1783 we wsi było 71 domów. Liczba mieszkańców: w roku 1820 - 438 osób, w 1848 - 626, w 1939 - 765.

Urząd wójta krajowego na Warmii powstał po utworzeniu diecezji warmińskiej. Pierwszym wójtem krajowym był pruski mistrz krajowy Hartmud von Grumbach, którego powołał w 1261 r. na swojego zastępcę do spraw świeckich biskup Anzelm. W kompetencji wójta było sprawowanie władzy administracyjnej, sądowej i wojskowej. Wójt biskupi sprawował swój urząd na terenie siedmiu komornictw podległych biskupowi, a Kapituła warmińska miała swojego wójta, który siedzibę swoją miał w Pieniężnie.

Andrzej Chryzostom Załuski, herbu Junosza (ur. ok. 1650, zm. 1 maja 1711) – kanclerz wielki koronny, biskup warmiński od 1699, płocki od 1692, kijowski od 1683.

Bibliografia

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Tom III (str. 648 - hasło Kabiny), Warszawa, 1888.

Biskupiec z dziejów miasta i powiatu, Pojezierze, Olsztyn, 1969. (str. 163 - 164)