Turkuci (tur. Türküt, chin. 突厥 - w transkrypcji hanyu pinyin Tūjué) albo Turcy (tur. Türk) – lud będący eponimem wszystkich ludów tureckich, który w latach 552 - 744, z okresowymi przerwami, stanowił dominującą potęgę na terenach dzisiejszej Mongolii, południowej Syberii i Azji Środkowej.

Nazwa i tożsamość etniczna

Nazwa

W inskrypcjach z doliny Orchon gol, zapisanych przez Turkutów stworzonym przez nich samych tzw. pismem orchońskim, nazywają oni siebie "ludem Turków" - "Türk Budun". W starszych inskrypcjach słowo jest zapisywane z użyciem litery [k], która zgodnie z regułami wymowy powinna być czytana z poprzedzającą lub następującą samogłoską "ü" lub "ö". Stąd można czytać "Türkü" lub "Türük", albo mniej prawdopodobnie "Türkö" lub "Türök". W późniejszych inskrypcjach ta szczególna wymowa zanika i słowo przybiera formę "Türk". Chińczycy zapisywali nazwę Turkutów za pomocą znaków 突厥, w transkrypcji Hanyu pinyin "Tūjué". Jest to chińska transkrypcja słowa "Türküt". Końcówka liczby mnogiej "üt" jest częsta w języku mongolskim, rzadka w starotureckim. Ta forma liczby mnogiej może mieć także charakter sogdyjski lub być zapożyczona z innego języka irańskiego. Według "Księgi Sui" wyraz "Türk" w języku Turkutów oznacza "hełm". Jest to jednak etymologia ludowa i nie jest znana turecka forma "Türk", oznaczająca "hełm". W odmianie sakijskiego używanej w Chotanie istniało jednak słowo "tturakä", oznaczające "pokrywę", tj. zbliżone pod względem znaczenia do "hełmu". Później sami Turkuci skojarzyli swoją nazwę z tureckim "Türk" - "w kwiecie wieku", "silny", "mocny".

Ponieważ w skład konfederacji utworzonej przez Turkutów wchodziła większość plemion tureckich, a ponadto uzyskały one samoświadomość z chwilą powstania języka pisanego, który był językiem "Türk", zaczęły one nazywać same siebie lub być nazywane właśnie Turkami. W ten sposób nazwa "Turcy" została przeniesiona na wszystkie ludy tureckie. Ponieważ określa się nią obecnie także lud turecki zamieszkujący w Anatolii (zobacz: Turcy), dla odróżnienia tych trzech grup etnicznych w stosunku do pierwotnych Turków używa się często nazwy "Turkuci", utworzonej od formy "Türküt", a nie "Türk". Tak też przyjęto w niniejszym artykule.

Pochodzenie i tożsamość etniczna

Informacje dotyczące pochodzenia Turkutów, jakie zachowały się w chińskich źródłach, są sprzeczne i trudne do interpretacji. Najstarsze źródło, "Księga Zhou", notuje dwie tradycje. Według pierwszej z nich Turkuci wywodzili się z Xiongnu, co może jednak w tym przypadku być tylko ogólnym określeniem północnych ludów koczowniczych. Według drugiej przodkowie Turkutów wywodzili się z państwa So, leżącego na północ od Xiongnu, które było wiązane z ludem Tuoba. Natomiast w "Księdze Sui" Turkuci są określeni jako przemieszani Hu z Pingliang (w dzisiejszym Gansu), co jednak niewiele wyjaśnia, gdyż "Hu" może oznaczać albo ogólnie "barbarzyńców", albo w szczególności Sogdyjczyków. Także trzy posiadane przez nas wersje legendy o narodzinach Turkutów istotnie różnią się pomiędzy sobą. W dwóch z nich jednak Turkuci mają się wywodzić od wilczycy, a jedna z nich wiąże ją z Koczo w Kotlinie Turfańskiej. Nazwa rodu rządzącego Turkutów, "Aszyna", jest pochodzenia sogdyjskiego i najczęściej jest rozumiana przez uczonych jako "niebieski". Takie jej odczytanie dobrze współgra z faktem, że w swoich inskrypcjach Köl-tegin i Bilge-kagan (716 – 734) określają się jako "Kök Türk" – Turcy Niebiescy. Należy także zauważyć, że większość znanych nam imion chanów Turkutów nie ma charakteru tureckiego. W sumie "trudna do uniknięcia wydaje się konkluzja, że Turcy, per se, mieli silne powiązania – jeśli ostatecznie stamtąd nie pochodzili – z Irańsko-Tocharskim Wschodnim Turkiestanem".

Według "Księgi Sui", kiedy w roku 439 cesarz Północnej dynastii Wei Taiwu (424 – 452) podbił Północne Liang, zamieszkujący je Aszyna wraz pięciuset rodzinami uciekli do Rouranów, dla których odtąd wydobywali żelazo i pracowali jako kowale. Były to umiejętności, które trudno było nabyć, prowadząc koczownicze życie na stepach. W sumie zatem przynajmniej ród rządzący Turkutów, Aszyna, był grupą imigrantów, która przybyła do południowej Syberii - północnej Mongolii, gdzie wówczas znajdujemy główne skupisko ludów tureckich. Należy także zauważyć, że źródła chińskie wymieniają kilka grup Turkutów. Wspomina się w nich o "Baifu Tujue" (Biało Ubranych Turkutach), "Huangtou Tujue" (Żółtogłowych Turkutach), "Muma Tujue" (Turkutach Narciarzach, dosłownie: Drewniano-Konnych) i "Niuti Tujue" (Turkutach Wołokopytnych). Ci ostatni mieli być ludem północnym, zamieszkującym bardzo zimny kraj i posiadać ludzkie ciała, ale stopy wołu. Ich istnienie potwierdza także źródło tybetańskie, co wskazuje na to, że mimo fantastycznych tradycji na ich temat byli oni rzeczywistym, a nie legendarnym ludem, zamieszkującym być może regiony arktyczne, gdzie należy sytuować także Turkutów Narciarzy. Wydaje się, że te ludy mieszkały w lasach i nie brały udziału w głównym nurcie politycznego życia Turkutów, być może w ogóle nie znajdując się pod władzą kagana. Mimo iż w źródłach Turkuci nieodmiennie opisywani są jako koczownicy, wydaje się czymś rozsądnym założyć, iż również część pozostałych Turkutów była mieszkańcami lasów i tylko politycznie i społecznie aktywna górna warstwa społeczeństwa czerpała pożytki z gospodarki pastoralnej.