Kaiserliche Marine - Polski Serwis Naukowy

Kaiserliche Marine (Cesarska Marynarka Wojenna) − marynarka wojenna Cesarstwa Niemieckiego, powstała w 1871 roku z przekształconej floty Związku Północnoniemieckiego. Początkowo była przewidywana głównie do obrony własnych wybrzeży i szlaków handlowych, wkrótce została zaangażowana we wspieranie niemieckich interesów imperialnych, a od lat 90. XIX wieku była sukcesywnie rozbudowywana. Wielkie zasługi dla jej rozwoju położył admirał Alfred von Tirpitz, od 1897 roku minister marynarki. W wyniku promowanych przez niego a wspieranych przez cesarza Wilhelma II programów rozbudowy floty, Kaiserliche Marine stała się w latach poprzedzających I wojnę światową drugą potęgą morską świata, ustępując jedynie Royal Navy.

Cyklon tropikalny – przemieszczające się nad oceanami najintensywniejsze energetycznie zjawisko cechujące atmosferę, związane z układem niskiego ciśnienia, w którym nie występują fronty atmosferyczne.
Fryderyk III, urodzony jako Friedrich Wilhelm Nikolaus Karl von Hohenzollern (ur. 18 października 1831 w Poczdamie, zm. 15 czerwca 1888 w Poczdamie), cesarz niemiecki i król Prus. Panował jedynie 99 dni, od 9 marca do 15 czerwca 1888.

W trakcie działań wojennych w latach 1914−1918 okręty niemieckie brały udział w szeregu większych i mniejszych starć, poczynając od bitwy pod Coronelem, pierwszej od ponad stulecia porażki Royal Navy na morzu. W największym z nich, bitwie jutlandzkiej, Kaiserliche Marine odniosła taktyczne zwycięstwo, ale sytuacja strategiczna spowodowała niemal całkowite zaniechanie akcji dużych jednostek, przenosząc ciężar prowadzenia wojny na okręty podwodne.

Wpływ potęgi morskiej na historię 1660-1783 (ang. The Influence of Sea Power upon History) - książka autorstwa Alfreda Thayera Mahana opublikowana w 1890 roku. Autor postulował w niej budowę silnej floty morskiej, która miała zapewnić dominację Stanom Zjednoczonym na arenie międzynarodowej.
HMS "Dreadnought – pancernik brytyjski o przełomowej i rewolucyjnej konstrukcji, który wszedł do służby w 1906 roku, szósty okręt Royal Navy noszący tę nazwę. "Dreadnought" tak mocno zaznaczył się w rozwoju okrętów, że od jego nazwy pochodzi określenie rodzaju pancerników – drednotów. Wszystkie okręty, które były oparte o wcześniejsze projekty, stały się po jego wejściu do służby przestarzałe i są obecnie określane jako przeddrednoty. Jego wejście do służby było jedną z głównych przesłanek, które dały początek nowemu wyścigowi zbrojeń morskich pomiędzy ówczesnymi potęgami militarnymi (Wielką Brytanią i Niemcami), co w konsekwencji było jedną z przyczyn wybuchu I wojny światowej. "Dreadnought" był pierwszym pancernikiem, który miał liczną artylerię główną ujednoliconego kalibru, w przeciwieństwie do bezpośrednio poprzedzających go pancerników, które miały kilka dział dużego kalibru i kilka lub kilkanaście dział drugiego – mniejszego głównego kalibru oraz artylerię średnią. Był także pierwszym dużym okrętem napędzanym przez turbiny parowe, co sprawiło, że w momencie ukończenia budowy był najszybszym pancernikiem na świecie.

W wyniku ustaleń rozejmu w Compiègne z 11 listopada 1918 roku niemal wszystkie spośród nowoczesnych okrętów floty cesarskiej zostały internowane w brytyjskiej bazie, w Scapa Flow. Tam też faktycznie zakończyła się historia Kaiserliche Marine, gdy dla uchronienia ich przed przejęciem przez zwycięzców, zostały 21 czerwca 1919 roku zatopione przez własne załogi.

Wilhelm II (ur. 27 stycznia 1859 w Berlinie, zm. 4 czerwca 1941 w Doorn w Holandii) – ostatni niemiecki cesarz i król Prus, przedstawiciel dynastii Hohenzollernów.
Francuska Marynarka Wojenna, oficjalnie Marine nationale, równie często nazywana La Royale (Królewska) – rodzaj broni we francuskich siłach zbrojnych. W jej skład wchodzi cała gama jednostek pływających od kutrów patrolowych po fregaty i niszczyciele rakietowe oraz jeden lotniskowiec i dziesięć okrętów podwodnych o napędzie nuklearnym (cztery z nich są przystosowane do wystrzeliwania pocisków balistycznych).

Pierwsze lata

Niemiecka karta pocztowa z widoczną banderą wojenną wzoru obowiązującego do 1892

Zwycięstwo w wojnie francusko-pruskiej pozwoliło kanclerzowi Związku Północnoniemieckiego i premierowi Prus, Otto von Bismarckowi, urzeczywistnić swe dążenia: 18 stycznia 1871 roku Wilhelm I Hohenzollern proklamował się w Wersalu cesarzem niemieckim. Marynarka wojenna II Rzeszy została powołana na mocy ustawy konstytucyjnej z 16 kwietnia 1871 roku. W akcie tym po raz pierwszy (Sekcja IX, Artykuł 53) została użyta nazwa Kaiserliche Marine. W istocie nastąpiła jedynie zmiana nazwy: flota Cesarstwa była dawną marynarką wojenną Związku Północnoniemieckiego (Marine des Deutsches Bundes), początkowo zachowano również tę samą banderę. Rozkaz cesarski z dnia 15 czerwca tego samego roku ustalał zasady dowodzenia flotą, przekazując je Ministrowi Marynarki z zachowaniem roli cesarza jako głównodowodzącego. Tymczasowym dowódcą floty został książę Adalbert Pruski. Od 1 stycznia 1872 roku Ministerstwo Marynarki otrzymało oficjalną nazwę Admiralicji Cesarskiej (Kaiserliche Admiralität). Jej pierwszym szefem został mianowany generał armii lądowej, Albert von Stosch. Wzorem Royal Navy, okręty floty cesarskiej otrzymały przed nazwą prefiks SMS, skrót od Seiner Majestät Schiff (Okręt Jego Cesarskiej Mości).

Bitwa na Dogger Bank (bitwa na Ławicy Dogger) – bitwa morska stoczona 24 stycznia 1915 roku, podczas I wojny światowej, pomiędzy okrętami brytyjskiej Grand Fleet i niemieckiej Hochseeflotte, zakończona taktycznym zwycięstwem brytyjskim.
G 137 - niemiecki niszczyciel z okresu I wojny światowej. Jednostka eksperymentalna, pierwszy niemiecki niszczyciel napędzany turbinami parowymi. W 1916 roku jego nazwę zmieniono na T 137 Po wojnie pozostał w aktywnej służbie. W 1921 roku sprzedany do stoczni złomowej.

W planach kanclerza Bismarcka nie było miejsca na silną flotę wojenną Cesarstwa. Wybór generała von Stoscha na stanowisko, dokonany z pominięciem admirałów Związku Północnoniemieckiego (w tym bohatera wojny 1864 roku, Eduarda von Jachmanna) był uzasadniony jego zdolnościami administracyjnymi i politycznymi a popierany przez znaczące osobistości, w tym Kronprinza. Polityka Bismarcka nie zamierzała wspierać niemieckiej ekspansji morskiej i kolonialnej, czego oczywistymi przejawami była rezygnacja w traktacie pokojowym z Francją (zawartym 10 maja 1871 roku we Frankfurcie) z przejęcia w ramach reparacji którejś z francuskich kolonii lub części floty pokonanych. Dla Kaiserliche Marine wyznaczone zostały jedynie zadania obrony własnego wybrzeża, zaś główną siłą broniącą Cesarstwa miała być potężna armia lądowa. Wyrażało się to również w całkowitym podporządkowaniu floty interesom armii.

Papua - południowa część Papui-Nowej Gwinei (południowo-wschodnia część wyspy Nowa Gwinea), stanowiąca w latach 1884-1906 terytorium brytyjskie, a w latach 1906-1949 - australijskie. Zajmowało ono obszar o powierzchni 234,5 tys. km². Stolicą tego terytorium był Port Moresby.
Cyklon na Samoa − cyklon tropikalny, który 15 marca 1889 roku uderzył w port Apia na Samoa, niszcząc lub poważnie uszkadzając sześć (w tym cztery bezpowrotnie) z siedmiu kotwiczących tam okrętów, należących do marynarek wojennych trzech państw: Niemiec, Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii oraz co najmniej sześć niewielkich statków. Straty wśród załóg okrętów wyniosły ponad 140 osób, z załóg innych statków zginęło nie mniej niż 200 marynarzy. Nieznane są straty wśród mieszkańców i skala zniszczeń na wyspach.

Główną bazą marynarki zostało założone w 1869 roku Wilhelmshaven i kotwicowisko u ujścia Jade. W 1872 roku powstała Akademia Marynarki Wojennej (Marineakademie) w Kilonii. Rok później zainicjowano plan rozbudowy floty, przewidujący powstanie ośmiu fregat pancernych, sześciu korwet pancernych, siedmiu monitorów, 20 korwet, 18 kanonierek, 20 torpedowców oraz szeregu mniejszych i pomocniczych jednostek. Rozbudowane miały zostać stocznie marynarki w Gdańsku (Stocznia Cesarska), Kilonii i Wilhelmshaven. Postulaty przeznaczenia na realizację tego planu kwoty 218,5 miliona marek zostały drastycznie zredukowane przez Reichstag, przy poparciu kanclerza Bismarcka. W efekcie pierwsze nowe pancerniki kazamatowe dla marynarki cesarskiej powstały w stoczniach brytyjskich i francuskich.

Akronimy przed nazwami okrętów – to skrótowce używane przed nazwami państwowych okrętów w różnych marynarkach wojennych oraz statków w służbie państwowej.
Niemiecki Związek Floty (niem. Deutscher Flottenverein) - grupa interesu w Cesarstwie Niemieckim, dążąca do utworzenia silnej floty wojennej, założona 30 kwietnia 1898 z inicjatywy m.in. Alfreda von Tirpitza. W szczytowym okresie liczyła ok. 300 tys. członków, będąc wówczas najliczniejszą organizacją ojczyźnianą w cesarskich Niemczech. Wywierała nacisk na niemiecki parlament dążąc do przyjęcia Ustawy floty, a następnie na zmianę przyjętych w niej w 1900 roku zapisów na pozwalające na znaczniejszą rozbudowę floty. NZF miał także zasługi w popularyzacji filmu, prezentując filmy nazywane wówczas "żywymi fotografiami" w kinach objazdowych, co miało spopularyzować idee silnej floty w niemieckim społeczeństwie.

SMS "Friedrich Carl"

Pomimo wszystko jednostki Kaiserliche Marine zaczęły pojawiać się na wodach międzynarodowych. W 1873 roku zespół niemieckich okrętów: fregata pancerna "Friedrich Carl", korweta pancerna "Elisabeth" i kanonierka "Albatross", dowodzony przez komodora Reinholda von Wernera, został skierowany w rejon śródziemnomorskiego wybrzeża Hiszpanii, dla obrony życia i interesów przebywających tam Niemców w związku z niepokojami jakie wybuchły w tym kraju po proklamacji republiki. Operując w rejonie zajętej przez karlistów bazy floty w Kartagenie, Werner zdobył w energicznych akcjach trzy rebelianckie okręty, wysadzając ich załogi na ląd, a jednostki oddając rządowi hiszpańskiemu. Jego działania zyskały uznanie ze strony współpracujących z nim dowódców brytyjskich, rezydentów niemieckich w Hiszpanii oraz opinii publicznej i prasy w Cesarstwie. Wręcz przeciwna była reakcja kanclerza Bismarcka: Werner został, za nadmierną samodzielność i przekroczenie swych prerogatyw, pozbawiony dowództwa na morzu i przeniesiony na stanowisko szefa stoczni w Wilhelmshaven.

Rajd na Yarmouth – atak okrętów niemieckiej Hochseeflotte na portowe miasto Great Yarmouth na wybrzeżu Anglii. Rankiem 3 listopada 1914 roku siły niemieckie: cztery krążowniki liniowe i cztery krążowniki lekkie zbliżyły się do brzegów Norfolku, gdzie lekkie okręty postawiły zagrodę minową, ciężkie zaś zbombardowały cele brzegowe. Interweniujące okręty Royal Navy również zostały ostrzelane, a jeden z okrętów podwodnych usiłujących zaatakować krążowniki niemieckie zatonął na minie. Powracające do Wilhelmshaven okręty niemieckie miały problemy z powodu gęstej mgły i powróciły na kotwicowisko dopiero 4 listopada. Tego samego dnia nie biorący udziału w rajdzie stary krążownik pancerny SMS "Yorck" na skutek błędu nawigacyjnego wszedł na własne pole minowe u ujścia rzeki Jade i zatonął z dużymi stratami wśród załogi.
Wyspy Marshalla (Republika Wysp Marshalla, ang. Republic of the Marshall Islands) – państwo wyspiarskie na Oceanie Spokojnym, położone na północ od Nauru i Kiribati, na wschód od Federacji Mikronezji oraz na południe od amerykańskiej wyspy Wake.

W latach 1874−1876 fregata "Gazelle" dowodzona przez komandora Georga von Schleinitza odbyła wyprawę badawczą dookoła świata. Jej kulminacyjnym punktem była obserwacja tranzytu Wenus na Wyspach Kerguelena w grudniu 1874 roku. Rozwój aspiracji kolonialnych Cesarstwa znajdował wyraz w coraz częstszych podróżach mniejszych jednostek na odległe akweny oraz rejsach szkoleniowych zespołów floty, podczas których bandera niemiecka była prezentowana w różnych portach świata, najczęściej w regionie śródziemnomorskim. Podczas jednego z nich, 31 maja 1878 roku w pobliżu brytyjskiego Folkestone, doszło na skutek błędów nawigacyjnych do zderzenia dwóch pancerników: "König Wilhelm" i "Großer Kurfürst", w którym ten drugi zatonął wraz z 284 członkami załogi.

Wojna chińsko-japońska (1894-1895) (w Chinach nazywana wojną jiawu, upr: 甲午战争; trad. 甲午戰爭) – wojna podjęta przez Japonię w celu uzyskania koncesji terytorialnych i gospodarczych od Chin.
Pościg za Goeben i Breslau – operacja morska, prowadzona przez okręty Floty Śródziemnomorskiej Royal Navy na Morzu Śródziemnym w pierwszych dniach I wojny światowej. Miała na celu przechwycenie dwóch krążowników niemieckiej Eskadry Śródziemnomorskiej (niem.: Mittelmeerdivision): liniowego SMS "Goeben" i lekkiego SMS "Breslau", zdążających do Konstantynopola. Wskutek błędów i nieporozumień wśród dowódców brytyjskich obydwa dotarły bezpiecznie do miejsca przeznaczenia. Ich obecność w Turcji i formalne wcielenie do tureckiej marynarki wojennej miały doniosłe konsekwencje, z włączeniem się tego kraju do działań wojennych po stronie państw centralnych.

Również w 1878 roku rozpoczęła się stała obecność okrętów Kaiserliche Marine w Indiach Zachodnich. Pierwszym była fregata pancerna "Hansa" dowodzona przez komandora Karla Eduarda Heusnera, która już w styczniu następnego roku interweniowała w obronie interesów niemieckich podczas rewolucyjnych zamieszek w Wenezueli. Wkrótce, po opłynięciu południowego cypla Ameryki, dotarła w rejon wybrzeża peruwiańskiego, by we wrześniu zawinąć do portu w Callao. Jej obecność uchroniła miasto przed zbombardowaniem przez flotę chilijską podczas toczącej się pomiędzy oboma krajami wojny. W 1882 roku okręty niemieckie brały udział w interwencji w afrykańskim królestwie Dahomeju. W tym samym roku kanonierka "Hyäne" odbyła wyprawę badawczą na Wyspę Wielkanocną. Powoli rozbudowywana Kaiserliche Marine stawała się coraz znaczniejszą potęgą morską. W roku rezygnacji generała von Stoscha ze stanowiska szefa Admiralicji (7 marca 1883) była trzecią flotą świata, po Royal Navy i Marine Nationale, dysponując trzynastoma okrętami pancernymi, taką samą liczbą kanonierek oraz szeregiem mniejszych jednostek dostosowanych do służby kolonialnej. Wśród sfer rządzących rosła świadomość znaczenia istnienia silnej floty dla postępów dyplomacji i utrzymania mocarstwowej pozycji państwa. 17 września 1881 roku, wzorem brytyjskich, odbyła się pierwsza uroczysta parada morska na redzie Kilonii, w obecności cesarza Wilhelma I.

Maszyna parowa potrójnego rozprężania - rodzaj maszyny parowej zblokowanej stosowanej do napędu jednostek pływających. Konstrukcja składała się z co najmniej trzech cylindrów o stopniowo zwiększających się wielkościach, których tłoki osadzone były na wspólnym wale korbowym.
Friedrich Krupp (ur. 17 lipca 1787 w Essen - zm. 8 października 1826 w Essen) - niemiecki producent stali i założyciel przemysłowego imperium znanego współcześnie pod nazwą ThyssenKrupp AG. Początkiem rodzinnego przedsiębiorstwa była założona w 1811 w Essen mała odlewnia stali. Jego syn Alfred zaczął tam wytwarzać pierwsze stalowe działa.

Następcą von Stoscha został również generał armii lądowej − Leo von Caprivi, oficer z bogatą kartą kariery w piechocie, ale zupełnie niezorientowany w sprawach marynarki. Był za to doskonałym wykonawcą zamierzeń kanclerza Bismarcka, podzielającym jego niechęć do ekspansji kolonialnej. Okres, w którym von Caprivi zarządzał marynarką, był czasem całkowitego oparcia strategii obrony państwa na armii lądowej. To jej podporządkowano priorytety zbrojeniowe, flocie pozostawiając jedynie środki pozwalające na zachowanie dotychczasowego stanu posiadania. W założeniach planistów Kaiserliche Marine miała podczas ewentualnej wojny spełniać wyłącznie rolę pomocniczą. W efekcie, o ile armia niemiecka była zdolna do walki na dwóch frontach, z Rosją i Francją jako przyszłymi przeciwnikami równocześnie, marynarka nie byłaby w stanie stawić czoła połączonym siłom rosyjskiej Floty Bałtyckiej i francuskiej Floty Atlantyckiej.

Alfred Thayer Mahan (ur. 27 września 1840, zm. 1 grudnia 1914) był amerykańskim oficerem marynarki wojennej, pedagogiem oraz geostrategiem nazywanym "najważniejszym amerykańskim strategiem XIX w."[potrzebne źródło]. Prezentował znaczenie taktyk morskich na całym świecie. Mahan, zwany "Clausewitzem wojny morskiej"[potrzebne źródło], stworzył fundamenty, na których opierały się założenia strategiczne największych flot światowych od końca XIX wieku aż po dzień dzisiejszy.
Reinhard Scheer (ur. 30 września 1863, zm. 26 listopada 1928) - wiceadmirał niemieckiej marynarki wojennej. Dowodził Cesarską Marynarką - Flotą Pełnomorską podczas bitwy znanej jako Bitwa jutlandzka jednej z największych bitew morskich w historii.

Korweta "Olga", lata 80. XIX wieku

Realna aktywność Kaiserliche Marine przejawiała się jednak, pomimo oporów kanclerza, w akcjach kolonialnych. 4 lipca 1884 roku załoga kanonierki "Möwe" dokonała aneksji Bagidy w Togolandzie, gdzie ustanowiono niemieckiego gubernatora w osobie Gustawa Nachtigala, a dziesięć dni później podniosła flagę Cesarstwa w Kamerunie. W tym samym roku, w sierpniu, przy aktywnym udziale korwet "Elisabeth" i "Leipzig", ustanowiono niemiecki protektorat nad terytorium na północ od rzeki Oranje w Afryce Południowej, dając początek Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej, w październiku "Elisabeth" z kanonierką "Hyäne" zajęły Matupi w Archipelagu Bismarcka, a w listopadzie północne wybrzeże Papui. W 1885 roku, pod lufami kotwiczącej na wprost pałacu eskadry niemieckiej, przedstawiciele Cesarstwa zawarli korzystny układ z sułtanem Zanzibaru, na mocy którego uzyskali w dzierżawę pas wybrzeża Tanganiki. W październiku tegoż roku anektowano Wyspy Marshalla, w roku następnym Wyspy Salomona. Nie obyło się bez strat (w czerwcu 1885 roku korweta "Augusta" została wyrzucona przez sztorm na brzeg Zatoki Adeńskiej, zginęło 223 członków załogi) i konfliktów: próba aneksji Wysp Karolińskich przez kanonierkę "Iltis" w 1885 roku wywołała gwałtowny protest Hiszpanii, roszczącej sobie prawa do archipelagu. Aby uniknąć wojny, Bismarck oddał sprawę pod osąd arbitrażu papieskiego, który przyznał wyspy Hiszpanom, dając Niemcom prawo do założenia na jednej z nich stacji bunkrowej i swobodę handlu.

Tajwan (Formoza) – wyspa na Oceanie Spokojnym, oddzielona od Chin kontynentalnych Cieśniną Tajwańską. Jest wyspą w większości wyżynną, obrzeża Tajwanu są nizinne.
SMS Von der Tann − niemiecki krążownik liniowy (według oryginalnej nomenklatury wielki krążownik, niem.: Großer Kreuzer) z okresu I wojny światowej, pierwszy w Kaiserliche Marine okręt tej klasy.

3 czerwca 1887 roku uroczyście położono kamień węgielny pod budowę Kanału Cesarza Wilhelma. Miał on skrócić drogę z Bałtyku na Morze Północne i dać swobodę ruchów okrętom niemieckim nawet w przypadku ewentualnej blokady Cieśnin Duńskich. W uroczystości brało udział 21 jednostek Kaiserliche Marine, w tym siedem pancerników, które uświetniły ją salutem armatnim. Była to już ostatnia rewia morska z udziałem cesarza Wilhelma I przed jego śmiercią 9 marca 1888 roku.

Zatoka Adeńska (arab. خليج عدن, ang. Aden Bay) - obszar wodny (przez Międzynarodowe Biuro Hydrograficzne uznawany za morze) na Oceanie Indyjskim pomiędzy Jemenem na południowym brzegu Półwyspu Arabskiego, a Somalią w Afryce. Na północnym zachodzie łączy się z Morzem Czerwonym przez cieśninę Bab al-Mendab.
Przeddrednot, predrednot (z ang. pre-dreadnought) - umowne określenie generacji okrętów liniowych (pancerników) budowanych od lat 80. XIX wieku do I dekady XX wieku. Nazwa, nadana później, oznacza pancerniki poprzedzające generację drednotów.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)