Kalendarium powstania warszawskiego - 1 września

1 września, piątek

Na ścianie pałacu Krasińskich

Zakończenie ewakuacji żołnierzy i części ludności cywilnej Starówki do Śródmieścia (w rejonie Nowego Światu i przy placu Napoleona). Gdy ewakuacja rozpoczynała się, zaskoczenie spowodowane przez nieprzyjaciela sprawiło, że powstańcy musieli wycofać się częściowo z ulic: Freta, Bonifraterskiej, odcinka Długiej, Ogrodu Krasińskich, utrzymując fragmentarycznie dalszą część Długiej i Freta, a także całą Mostową i Nowomiejską.

George Orwell, właściwie Eric Arthur Blair[potrzebne źródło](ur. 25 czerwca 1903, zm. 21 stycznia 1950) – pisarz i publicysta angielski, urodzony w mieście Motihari w Bengalu, do Anglii przeprowadził się w 1907 roku.

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Grupa 50 żołnierzy baonu "Zośka" dowodzonych przez Andrzeja Romockiego "Morro" przeszła na Śródmieście. Im jedynym dało im się wydostać ze Starego Miasta nie przechodząc kanałami.

George Orwell napisał bezkompromisowy w kolumnie As I Please w Tribune, ostro krytykujący "podłe i tchórzliwe" zachowania prasy i inteligencji brytyjskiej w stosunku do powstania warszawskiego. Starał się w nim wyjaśnić pewne kwestie opisane w tejże prasie nie do końca zgodnie z prawdą. Wyraźnie sprzeciwiał się służalczości i uległości ludzi mediów oraz polityki wobec Rosji sowieckiej. Sądził, że współpraca tych narodów powinna opierać się na szczerości, swobodnej dyskusji i porzuceniu złudzeń; sojusz nie może się opierać na zasadzie, że "Stalin ma zawsze rację". Uważał, że pisanie o aktualnych wydarzeniach politycznych nie należy do jego zainteresowań, lecz powstanie jest wydarzeniem, którego nie jest w stanie przemilczeć.

Batalion Zośka – harcerski batalion AK biorący udział w powstaniu warszawskim, składający się przede wszystkim z członków Szarych Szeregów – konspiracyjnego Związku Harcerstwa Polskiego.

Śródmieście – dzielnica Warszawy o granicach ustalonych w 1960 roku. 135 tys. mieszkańców. Obejmuje najstarszą część miasta (Stare Miasto i Nowe Miasto), a także zabudowę powstałą po II wojnie światowej w miejscu zniszczonych dzielnic.

Dzień 1 września zostaje ogłoszony dniem hołdu dla Polski przez gubernatorów stanów Dakota Południowa, Dakota Północna, Minnesota, Luizjana, Milwaukee, Teksas, Wisconsin, Nowy Jork i burmistrzów Chicago, St. Louis oraz Omaha. 52 duże sklepy Nowego Jorku przy 5th Avenue utworzyły wystawy dotyczące Polski Walczącej.

Teksas (ang. Texas) – stan w południowej części Stanów Zjednoczonych, położony na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej, sąsiadujący ze stanami Luizjana i Arkansas na wschodzie, stanem Oklahoma na północy i Nowym Meksykiem na zachodzie. Na południowym zachodzie graniczy z Meksykiem. Obszar w większości wyżynny (Wielkie Równiny), w części południowo-zachodniej niewielkie obszary górzyste, w części południowo-wschodniej Nizina Zatokowa.

Minnesota – stan leżący na środkowym zachodzie Stanów Zjednoczonych, ze stolicą w mieście Saint Paul. Zajmuje obszar 225 365 km² (12. pod względem wielkości), który zamieszkuje 5 167 101 mieszkańców (21. pod względem ludności). Powstała ze wschodnich obszarów Terytorium Minnesota, gdy 11 maja 1858 roku została przyłączona do USA jako 32. stan. Minnesota, która znana jest jako „Kraina 10 000 jezior” lub „Stan Gwiazdy Północnej”, oferuje mieszkańcom oraz turystom liczne możliwości rekreacji.

Prezydent Władysław Raczkiewicz w audycji radiowej zauważył, że na progu szóstego roku wojny powtórzyła się tragiczna sytuacja Polski w jej walce o wolność. Warszawa walczy sama.

Cała prasa powstańcza tego dnia pisała o wybuchu i początkach II wojny światowej, ze względu na jej piątą rocznicę przypadającą tego dnia. Wypędzony przez Niemców wraz z grupą uczonych z domu profesorów przy ul. Brzozowej 10 i zamordowany zostaje prof. Zygmunt Batowski – polski historyk sztuki, muzeolog. Poległa Krystyna Dąbrowska.

Stare Miasto w Warszawie – najstarsze osiedle miejskie Warszawy będące zwartym zespołem architektury zabytkowej, przeważnie z XVII i XVIII wieku o średniowiecznym układzie zabudowy, otoczone pierścieniem murów obronnych z XIV–XVI wieku.

Nowy Jork (ang. State of New York lub New York State) – stan w północno-wschodniej części USA. Graniczy z jeziorami Ontario i Erie, z kanadyjskimi prowincjami Ontario i Quebec, a także ze stanami Vermont, Massachusetts, Connecticut, New Jersey i Pensylwania. Od południowego wschodu dotyka Oceanu Atlantyckiego.

Tego dnia Miron Białoszewski napisał w "Pamiętniku z powstania warszawskiego":
Stare Miasto broni się ostatkiem sił. Ale i ludzi coraz mniej. I jeść nie ma co. Powstańcy też nie mają. A tu idzie atak. Z różnych stron. Huki. Walenia. Przebijania ostatnich piwnic. Słońce się podwyższało na niebie. Upał narastał. I te kręcenia się. I cywilów, i powstańców. Bezradność. Nie wiem, kiedy zaczęli mówić, że Niemcy wchodzą już na Freta. I że kapitulacja Starówki.

Przypisy

George Orwell, The Recent Rising in Warsaw

Linki zewnętrzne

Mapka ukazująca tereny kontrolowane przez Powstańców i Niemców. Stan po upadku Starego Miasta