Kalendarium powstania warszawskiego - 2 września

2 września, sobota

Polacy zakończyli obronę Starego Miasta.

Upadła Kolumna Zygmunta, rażona pociskami z czołgu niemieckiego; była ona symbolem Warszawy - jej zniszczenie warszawiacy kojarzyli wtedy z przyszłym upadkiem walczącej stolicy.

Podsumowując, ewakuowano kanałami ze Starego Miasta do Śródmieścia ok. 4500–5000 osób: 1500 uzbrojonych i 3000 bezbronnych (w tym inne służby); na Żoliborz przeszło natomiast 800 ludzi: szczególnie żołnierze Armii Ludowej i Żydowskiej Organizacji Bojowej.

Tego dnia żołnierze batalionu "Miłosz" zdobyli gmach YMCA mieszczący się przy ul. Konopnickiej. Budynek ten pozostał w polskich rękach do końca powstania.

Śródmieście – dzielnica Warszawy o granicach ustalonych w 1960 roku. 135 tys. mieszkańców. Obejmuje najstarszą część miasta (Stare Miasto i Nowe Miasto), a także zabudowę powstałą po II wojnie światowej w miejscu zniszczonych dzielnic.

Stanisław Duszczyk ps. "Staw" (ur. 11 kwietnia 1923 w Żakówku w powiecie Mińsk Mazowiecki, zm. 2 września 1944 w Warszawie) – plutonowy podchorąży, uczestnik powstania warszawskiego jako dowódca drużyny w II plutonie 1. kompanii "Maciek" batalionu "Zośka" Zgrupowania "Radosław" Armii Krajowej. Syn Aleksandra.

Tego dnia Niemcy zamordowali ok. 7000 osób pozostających na Starym Mieście. Część rannych spalili żywcem w szpitalach umieszczonych w piwnicach przy ul. Długiej 7, Freta 10, Kilińskiego 1/3, Miodowej 23, na Podwalu 25 („Krzywa Latarnia") i 46 („Czarny Łabędź”). W szpitalach tych żołnierze niemieccy zamordowali m.in. rannych żołnierzy baonu "Zośka" Stanisława Duszczyka, sanitariuszkę Marię Elżbietę Więckowską, Józefa Kłosińskiego, a także Andrzeja Englerta z "Miotły". Ludność cywilna była selekcjonowana, rozstrzelano osoby niedołężne. Reszta wśród gwałtów i grabieży została skierowana do obozu przejściowego (jenieckiego) w Pruszkowie.

Teresa Krassowska ps. "Marta", "Halszka", "Joanna" (ur. 28 maja 1915 w Warszawie, zm. 2 września 1944 tamże) – sanitariuszka, uczestniczka powstania warszawskiego. Córka Konstantego i Zofii.

Harcerska Poczta Polowa – poczta polowa zorganizowana formalnie 4 sierpnia 1944 r. przez harcerzy Zawiszy Szarych Szeregów, działająca na terenie Warszawy w czasie powstania warszawskiego.

Przy ul. Kilińskiego 3

Opanowanie Sadyby przez nieprzyjaciela. Niemcy mordują rannych i wziętych do niewoli powstańców, jak również kilkuset cywilnych mieszkańców osiedla (zwłaszcza mieszkańców ulic Podhalańskiej, Klarysewskiej i Chochołowskiej). Kilku tysiącom Polaków spędzonym do Fortu Dąbrowskiego życie ratuje interwencja niemieckiego generała.

Józef Kłosiński ps. "Wiech" (ur. 25 lipca 1924, zm. 2 września 1944 w Warszawie) – sierżant, uczestnik powstania warszawskiego w III plutonie "Felek" 2. kompanii "Rudy" batalionu "Zośka".

Róża Maria Sapieha (ur. 19 stycznia 1921, zm. 2 września 1944 w Warszawie) - księżniczka, uczestniczka powstania warszawskiego w funkcji sanitariuszki. Była dobrze znaną okoliczną pięknością za czasów swojej młodości.

Bombardowanie północnego Mokotowa. Podczas bombardowania szpitala przy ul. Malczewskiego 3/5 (które nasiliło się po wywieszeniu flagi z symbolem Czerwonego Krzyża), zginął docent UW, dr Piotr Słonimski, brat poety Antoniego Słonimskiego. Tego dnia polegli także Róża Maria Sapieha, Hanna Bińkowska, Maria Swierczewska, Teresa Krassowska i Władysław Krzysztof Grabiński. Na Placu Trzech Krzyży zginął ppor. Edward Fircho (ps. "Leszek"), dowódca kompanii "Ziuk" w batalionie "Miłosz".

Maria Swierczewska ps. "Maryna" (ur. 9 lipca 1925 w Warszawie, zm. 2 września 1944 tamże) – sanitariuszka, instruktorka, uczestniczka powstania warszawskiego w szeregach II plutonu "Alek" 2. kompanii "Rudy" batalionu "Zośka" Armii Krajowej. Córka Witolda.

Związek Młodzieży Chrześcijańskiej Polska YMCA - młodzieżowa organizacja społeczna, zbudowana na podstawach programowych międzynarodowej organizacji YMCA, której celem jest prowadzenie działalności opiekuńczej, charytatywnej, jak również edukacyjnej i wychowawczej w duchu chrześcijańskim. Członkami Polskiej YMCA mogą być chrześcijanie płci obojga.

Tego dnia niemiecki sprawozdawca wojenny Deutsches Nachrichtenbüro napisał:
Żadne miasto nie doświadczyło podobnego piekła. Nasze samoloty rzucały bomby na domy północnej dzielnicy. Nasze moździerze strzelały, "goliaty" rzucano na barykady, zastosowano ciężką artylerię, stworzono piekło, jakiego nie doznało żadne miasto.

We wszystkich synagogach Wielkiej Brytanii odprawiane zostały modlitwy za wyzwolenie Warszawy, a także polskich Żydów i polsko-żydowskich żołnierzy.

Stare Miasto w Warszawie – najstarsze osiedle miejskie Warszawy będące zwartym zespołem architektury zabytkowej, przeważnie z XVII i XVIII wieku o średniowiecznym układzie zabudowy, otoczone pierścieniem murów obronnych z XIV–XVI wieku.

Likwidacja powstańczych szpitali na Starówce – wymordowanie przez oddziały Reinefartha i Dirlewangera rannych powstańców warszawskich, wziętych do niewoli na Starym Mieście. Masakra powstańczych szpitali miała miejsce 2 września 1944 r., a jej ofiarą padło blisko 1000 rannych jeńców oraz kilka tysięcy osób cywilnych (razem nawet do 7000 ludzi). W tym samym czasie, wśród mordów, gwałtów i grabieży oddziały niemieckie wypędziły ze Starówki ocalałą ludność cywilną.

W anglojęzycznej audycji niemieckiego radia Berlin, wyraźnie w obawie przed odpowiedzialnością za zbrodnie, padły następujące słowa:
Ludność Warszawy jest pod ochroną Rzeszy i niemieckich sił zbrojnych. Bandytów nie zwalcza się metodami sowieckimi, lecz według zasad europejskich i niemieckich prowadzenia wojny. Niemieccy żołnierze często z narażeniem życia wyciągali kobiety i dzieci z płonących domów. Chorym ułatwiano przejście do szpitali. Pozostałą ludność przeprowadzano przez rejon operacji wojennych do bezpieczniejszych miejsc.

Pojawiły się znaczki pocztowe Harcerskiej Poczty Polowej AK zaprojektowane przez Stanisława Miedzę-Tomaszewskiego.

Fort IX ("Czerniaków", "Dąbrowskiego", "Sadyba") – to jeden z fortów pierścienia zewnętrznego Twierdzy Warszawa, wybudowany w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Zlokalizowany jest na Sadybie, w warszawskiej dzielnicy Mokotów.

Maria Elżbieta Więckowska ps. "Marysia" (ur. 20 kwietnia 1925 w Warszawie, zm. 2 września 1944 tamże) – uczestniczka powstania warszawskiego jako sanitariuszka w 2. drużynie plutonu żeńskiego "Oleńka" (dow. Zofia Krassowska), następnie łączniczka w I plutonie "Sad" 2. kompanii "Rudy" batalionu "Zośka" Armii Krajowej. Siostra Jana Więckowskiego (ps. "Drogosław").

Przypisy

Armia Krajowa: akcje, oddziały, uzbrojenie, Powstanie Warszawskie, Kedyw K-dy Gł AK, baony Zośka i Parasol, Cichociemni, Szare Szeregi, Waffen-SS: stopnie, broń, mundury, Panz...
Stanisław Podlewski, Przemarsz przez piekło, Warszawa: wydawnictwo Alfa, 1994.
Kronika powstań polskich 1794-1944, red. Marian B. Michalik, wydawnictwo Kronika, Warszawa 1994, str. 473.
Adam Borkiewicz, Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej, Instytut wydawniczy PAX, Warszawa 1969 r., str. 352.
Dane według: Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego, tom 5. Redaktor naukowy Piotr Rozwadowski. Dom Wydawniczy "Bellona", Warszawa 2002. ISBN 83-11-09261-3