Kalendarz bizantyjski - Polski Serwis Naukowy

Kalendarz bizantyński – kalendarz oficjalnie używany w Cesarstwie Bizantyńskim do upadku tego państwa w 1453 roku, a także w innych krajach kulturowo związanych z Bizancjum.

Nazwa

Kalendarz bizantyński przez współczesnych mu nazywany był rzymskim, jako że określenie Bizancjum weszło do użytku dopiero w ponad sto lat po upadku Cesarstwa. W życiu codziennym ludzie posługujący się nim określali go zapewne jedynie mianem kalendarz (podobnie jak to czynią obecnie użytkownicy kalendarza gregoriańskiego); nie wiadomo natomiast, jak określano ten system rachuby czasu dla odróżnienia go od innych kalendarzy.

Staroobrzędowcy, starowierzy, starowiercy, raskolnicy, lipowanie (ros. старообрядчество) - odłam prawosławia, powstały w Rosji, w wyniku sprzeciwu wobec reform patriarchy Nikona w 1652 roku.

Niedziela – dzień tygodnia występujący pomiędzy sobotą a poniedziałkiem. Współcześnie rozumiany jako siódmy[potrzebne źródło], ostatni dzień tygodnia jednak w historii był dniem pierwszym. Taka rachuba obowiązuje również współcześnie w niektórych krajach, szczególnie anglosaskich a także w religiach od których wyrastają korzenie nazewnictwa dni tygodnia. W niektórych językach jej pozostałością są nazwy większości lub niektórych dni tygodnia (w językach słowiańskich – środy).

Obecnie przy podawaniu lat według kalendarza bizantyńskiego stosuje się niekiedy skrót B.E. (od ang. Byzantine Era), analogicznie do zapisu A.D., n.e., B.C. czy p.n.e.; skrót ten jest umieszczany po numerze roku (np. 6496 BE, czyli 988 rok n.e.).

Rachuba czasu

Kalendarz bizantyński oparty był w swych głównych zarysach na kalendarzu juliańskim, zaś najważniejsza różnice dotyczyły daty rozpoczęcia roku oraz sposobu rachuby lat.

Rok dzielił się na siedmiodniowe tygodnie, a układ miesięcy był taki, jak w kalendarzu juliańskim. Jednak początek roku przypadał na 1 września.

Rok – odstęp czasu między dwoma jednakowymi położeniami Ziemi w jej ruchu po orbicie wokół Słońca. Analogicznie można mówić o roku marsjańskim lub wenusjańskim – jest to odstęp czasu między dwoma położeniami planety w jej ruchu po orbicie wokół macierzystej gwiazdy.

Chrystianizacja – proces wypierania rodzinnych wierzeń etnicznych, osiadłego w określonym rejonie ludu, przez wiarę chrześcijańską. Jego największe nasilenie przypadało w okresie średniowiecza, a spowodowane było dominującą pozycją chrześcijaństwa wśród ówczesnych europejskich władców oraz rosnącymi wpływami papiestwa.

Lata liczone były od stworzenia świata, które według Bizantyńczyków nastąpiło w 5509/5508 roku p.n.e. Ten sposób rachuby lat zastąpił tradycyjne oznaczanie ich nazwiskami konsulów (co wobec utraty znaczenia przez urząd konsula już od dawna sprawiało problemy także na zachodzie cesarstwa), a przy obliczeniach historycznych – równie tradycyjne liczenie lat od założenia Rzymu (Ab Urbe Condita).

Konsul (łac. consul – l.mn. consules) – w starożytnym Rzymie, w okresie republiki był jednym z dwóch najwyższych rangą urzędników wybieranych przez komicja centurialne na roczną kadencję. Był odpowiedzialny za politykę zagraniczną.

Bazyli II Bułgarobójca (gr. Βασίλειος Β΄ Βουλγαροκτόνος, Basileios II Boulgaroktonos; ur. 958, zm. 15 grudnia 1025) - cesarz bizantyjski w latach 976-1025 (tytularny od 963) z dynastii macedońskiej.

Istnieją przesłanki do twierdzenia, że pomiędzy kalendarzem juliańskim a bizantyńskim istniała także różnica w dniach tygodnia: kalendarze te miałyby być przesunięte względem siebie o kilka dni, tak że bizantyńska niedziela przypadała w dzień, który na Zachodzie był środą. Nie jest jasne kiedy i w jakich okolicznościach wykształciłaby się ta różnica, której istnienie nie jest pewne

Stworzenie świata – w filozofii oraz teologii pojęcie określające akt, w którym Bóg, najwyższa istota transcendentna, praprzyczyna, arché, powołuje do istnienia materię, przestrzeń i czas.

Data narodzin Jezusa Chrystusa – wielowiekowa tradycja chrześcijańska wiąże narodziny Jezusa Chrystusa z dniem 25 grudnia roku 1 p.n.e. Datacja ta nie opiera się jednak na przesłankach historycznych i jest jedynie wynikiem późniejszej tradycji Kościoła. Historycy i badacze Nowego Testamentu nie są zgodni nawet co do roku narodzin Jezusa.

Historia

Nie jest jasne, kiedy wykształciły się te odrębności w stosunku do kalendarza juliańskiego, a zwłaszcza odmienna rachuba lat; prawdopodobnie nastąpiło to ok. IV–V wieku n.e.; kalendarz bizantyński istniał już na przełomie V i VI wieku. Oficjalnie potwierdzenie istnienia kalendarza bizantyńskiego nastąpiło późno – dopiero w 988 roku uczynił to cesarz Bazyli II, aczkolwiek stosowanie tego kalendarza w praktyce, także przez administrację cesarską miało miejsce już dużo wcześniej.

Jezus Chrystus (z , zdaniem historyków prawdopodobnie , zm. ok. 30–33 n.e. w Jerozolimie), Jezus z Nazaretu — centralna postać chrześcijaństwa. Według chrześcijan założyciel Kościoła, Syn Boży i Zbawiciel.

Kalendarz gregoriański – kalendarz słoneczny, zreformowany kalendarz juliański autorstwa Luigiego Lilio na zlecenie Grzegorza XIII. Jest to w zasadzie kalendarz juliański, do którego wprowadzono niewielką poprawkę mającą na celu zniwelowanie opóźnienia w stosunku do roku zwrotnikowego, narosłego od roku 46 p.n.e. oraz zapobieżenie jego powstawaniu na przyszłość. Kalendarz juliański spóźniał się 1 dzień na 128 lat, natomiast opóźnienie kalendarza gregoriańskiego wynosi 1 dzień na ok. 3000 lat. Różnice pomiędzy kalendarzami juliańskim a gregoriańskim sprowadzają się do dwóch kwestii:

Geograficzny zasięg obowiązywania kalendarza bizantyńskiego

Kalendarz bizantyński używany był w Bizancjum oraz niektórych krajach podlegających wpływowi kultury bizantyńskiej, m.in. Ruś Kijowska. Przyjęły go zwłaszcza te kraje, które w średniowieczu zostały schrystianizowane przez Bizancjum.

p.n.e. - skrót stosowany w języku polskim, rozwijany "przed naszą erą", oznaczający datę przed początkiem ery chrześcijańskiej, który wiązany jest z datą narodzenia Jezusa Chrystusa. Odpowiada on łacińskiemu skrótowi AC, czyli ante Christum lub angielskiemu B.C. lub BC, czyli before Christ (pol. "przed Chrystusem").

Cywilizacja łacińska (czasem także cywilizacja zachodnia, Zachód) - pojęcie zbliżone do pojęcia cywilizacji zachodniej, oznaczające cywilizację ukształtowaną w Europie. Z czasem ów typ cywilizacji objął również takie tereny jak obie Ameryki, Australię i Nową Zelandię. Szczegółowe analizy cywilizacji Zachodu przeprowadzili Arnold Toynbee i Oswald Spengler, w Polsce Feliks Koneczny. Tak rozumiany Zachód często przeciwstawia się Wschodowi bizantyjskiemu i muzułmańskiemu.

Najdłużej kalendarz bizantyński używany był w Rosji i dopiero w 1700 roku decyzją Piotra I został zastąpiony przez kalendarz juliański.

Obecnie kalendarz bizantyński stosowany jest niekiedy w kilku małych kościołach należących do Cerkwi prawosławnej.

Przykładowe ważne daty według bizantyńskiej rachuby lat

rok 4755 (753 r. p.n.e.) – założenie Rzymu.

rok 4841 (667 r. p.n.e.) – założenie Bizancjum

rok 5509 (1 r. n.e.) – symboliczna data narodzenia Chrystusa i początek tzw. naszej ery w kręgu kultury łacińskiej

rok 6496 (988) – oficjalne przyjęcie bizantyńskiej rachuby czasu przez cesarza Bazylego II.

rok 6961 (1453) – upadek Bizancjum

rok 2009 kalendarza gregoriańskiego (do 31 sierpnia) to według bizantyńskiej rachuby lat rok 7517, zaś 1 września 2009 roku rozpoczął się rok 7518.

Przypisy

(...)niektórzy staroobrzędowcy obwiniają Piotra I o to, że przy przeprowadzaniu reformy kalendarza zamienił on niedzielę na środę, tak że obecna środa była przedtem niedzielą. "Semiotyka dziejów Rosji"; Praca zbiorowa, Wydawnictwo Łódzkie 1993