Kalevala - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy fińskiego eposu narodowego. Zapoznaj się również z: Kalewala – osada w rosyjskiej Karelii.

Väinämöinen broni magicznego młynka Sampo przed Louhi. "Sammon puolustus" (pol. "Obrona Sampo"; mal. Akseli Gallen-Kallela)

Dedykacja Jerzego Litwiniuka w polskim tłumaczeniu "Kalevali"

Kalevala (Kalevala – dosłownie Kraina Kalevy, ważnego mitycznego bohatera Finów, Estończyków, Karelów i innych ludów bałtyckofińskich) to poemat epicki składający się z pieśni ludowych (tzw. run) i legend z terenów Finlandii, Estonii, Karelii i innych terenów, zebranych i opracowanych w XIX wieku przez Eliasa Lönnrota. Kalevala nazywana jest fińskim eposem narodowym. Kalevala to odpowiednik estońskiego eposu Kalevipoeg ("Syn Kalevy"), napisanego przez estońskiego autora Friedricha Reinholda Kreutzwalda. Kalevala Przyczyniła się do budzenia świadomości narodowej, wyzwolenia Finlandii spod panowania Rosji i wywarła duży wpływ na współczesną kulturę i sztukę fińską. 28 lutego w Finlandii obchodzi się Dzień Kalevali.

Tapio – (fin. Tapio - Niedźwiedzi Król, Władca lasu.) Bóg lasu, myśliwych i hodowli bydła; myśliwi oddawali mu cześć przed polowaniem, składali ofiary z żyta, ziarna, piwa i wina, aby prosić o przychylność podczas łowów. Był mężem Mielikki oraz ojcem Annikki.

Pohjola to legendarne miejsce w mitologii fińskiej, którego nazwa pochodzi od słowa Pohja (północ) i oznacza Kraj Północy, czyli cały obszar polarny, zaś w świecie Kalevali był to kraj Saamów.

Przekazywane w tradycji ustnej runy, należące do najstarszych zabytków twórczości ludowej, pochodzą z terenów dzisiejszej Finlandii, Estonii, Karelii, Liwonii i terenów płn-zach. Rosji. Pierwsze próby ich usystematyzowania podejmowano od początku XIX wieku. W 1835 roku lekarz, folklorysta i językoznawca Elias Lönnrot opublikował zbiór pieśni o ludowym bohaterze Väinämöinenie, pod tytułem Kalevala albo Stare pieśni karelskie o dawnych czasach fińskiego ludu, zawierający 35 run. Następne wydanie, zawierające już 50 run, ukazało się w 1850 roku i zostało przez Lönnrota zharmonizowane z różnych wariantów językowych i rytmicznych, oraz uzupełnione tak, że stanowiły logiczną całość.

Jałowiec (Juniperus L.) – rodzaj roślin iglastych należący do rodziny cyprysowatych. Liczy 50-76 gatunków, z których w Polsce w warunkach naturalnych występują 2.

Śródziemie (ang. Middle-earth) – fikcyjna pradawna kraina, w której toczy się akcja większości opowieści J.R.R. Tolkiena. Określenie to używane jest zarówno na określenie całego świata (Ardy) opisanego w Hobbicie, Władcy Pierścieni i Silmarillionie, jak i w węższym sensie, jako nazwa głównego kontynentu Ei (zwanego również Endorem).

Poemat obejmuje okres od stworzenia świata do średniowiecza i składa się z różnych wątków, dziejących się w świecie baśniowym i realnym, opisujących życie i czyny bohaterów oraz walkę dwóch wrogich plemion o Sampo – mityczny młynek szczęścia. Niektóre rozdziały opisują zwyczaje obrzędowe oraz pieśni, czary i zaklęcia z czasów pogańskich.

Ukko (Uku) – bóg nieba, pogody, roślin (zbiorów) i innych naturalnych rzeczy, mąż Rauni. Jeden z najważniejszych bogów w fińskiej i estońskiej mitologii.

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Kalevala została przetłumaczona na kilkadziesiąt języków, zarówno wierszem jak i prozą. J.R.R. Tolkien przyznał, że była dla niego inspiracją przy pisaniu tekstów wchodzących w skład zbioru Silmarillion. Przykładowo postać Gandalfa kluczowa dla wszystkich książek o Śródziemiu jest wzorowana na głównym bohaterze eposu, czarodzieju imieniem Väinämöinen. Także język elfów quenya jest wzorowany na starofińskim.

Jukola - jedne z najstarszych zawodów sztafetowych w biegu na orientację rozgrywane corocznie od 1949 roku w Finlandii. Każda sztafeta składa się z 7 mężczyzn, którzy zaczynają bieg sztafetowy zmianami nocnymi i kończą zmianami dziennymi (nad ranem). Od 1978 roku pod nazwą Venla równolegle organizowane są 4-zmianowe sztafety dla kobiet.

Mielikki — fińska bogini lasów i polowania. W różnych opowieściami występuje jako żona Tapio lub jego synowa. Jest jednym z najważniejszych bóstw w mitologii fińskiej.

Pierwsze tłumaczenia fragmentów poematu na język polski powstawały już w drugiej połowie XIX wieku. Pierwszy pełny tekst, w przekładzie filologicznym Karola Laszeckiego i poetyckim Józefa Ozgi Michalskiego, ukazał się w latach 60. XX wieku. W 1958 roku Janina Porazińska opracowała Kalevalę w wersji dla dzieci. W roku 1998 (PIW) ukazał się pierwszy przekład bezpośrednio z oryginału na język polski, dokonany przez Jerzego Litwiniuka, znawcę literatur nadbałtyckich.

Akseli Gallen-Kallela, właśc. Axel Waldemar Gallén (ur. 26 kwietnia 1865 w Pori, zm. 7 marca 1931 w Sztokholmie) - malarz fiński, twórca serii obrazów inspirowanych fińską epopeją narodową Kalevala.

Kalevipoeg - estoński epos narodowy autorstwa Friedricha Reinholda Kreutzwalda opublikowany w 1861 roku. Składa sie z artystycznie przetworzonych sag i pieśni ludowych opisujących historię tytułowego bohatera i jego rodziny. Był jednym z czynników inspirujących estońskie odrodzenie narodowe.

Osoby i nazwy własne

Ahto – bóg morza, mąż Vellamo

Ainikki – siostra Kaukomieli

Aino – siostra Joukahainena

Alue – legendarne jezioro

Annikki – siostra Ilmarinena

Äijö – starzec, najpierw synonim boga Ukko, następnie bóg zła

Etelätär (fin. "córa Południa") / Suvetar – bogini ciepłego wiatru

Hällä – wiry wodne w Häme

Häme – prowincja w środkowej Finlandii

Hiisi/Lempo – diabeł, zły duch

Hiitola – siedziba Hiisi

Hongatar – bogini opiekująca się sosnami

Horna – diabelska skała

Ilmari – zob. Ilmarinen

Ilmarinen – legendarny kowal, towarzysz Väinämöinena, potomek Kalevy

Ilmatar – "panna przestworzy", matka Väinämöinena

Ilpo – ojciec Louhi

Ilpotar – słynny ród w Pohjoli

Imatra – największy wodospad w Finlandii

Joukahainen – dufny młodzian, konkurent Väinämöinena

Joukola – siedziba Joukahainena

Kalervo – legendarny bohater z rodu Kalevy

Kalev/Osmo – legendarny praojciec Finów

Kalevainen/Osmoinen – potomek Kalevy

Kalevala – kraina Kalevy

Kalevatar/Osmotar – dziewczyna z rodu Kalevy

Kalma – duch, władca grobów

Kankahatar – bogini tkactwa

Kapio – piwowarka z rodu Kalevy

Katajatar – bogini, opiekunka jałowca

Lemminkäinen/Ahti/Kaukomieli/Kauko/Saarelainen – syn Lempiego, wielki uwodziciel, potężny wojownik, najlepszy pieśniarz po Väinämöinenie

Kaukoniemi – siedziba Kaukomieli

Kauppi – handlarz, wytwarza narty

Kave – bogini, dziewica przestworzy

Kemi – rzeka w północnej Finlandii

Kimmo/Kivi- duch zamieszkujący kamienie

Kipumäki – góra chorób

Kipuvuori – wzgórze boleści

Kivutar – "córa choroby", bogini niosąca ulgę chorym

Kullervo – siłacz, syn Kalervo

Kuutar – bogini tkająca materię powietrzną, córka księżyca

Kyllikki – żona Kaukomieli, piękność z rodu Saari

Lempi – ojciec Kaukomieli

Lokka – matka Ilmarinena

Louhi – pani na Pohjoli

Loviatar – ślepa starucha, córka Tuoni, matka chorób

Luonnotar – bogini przestworzy, córka natury

Luotola – zatoka u ujścia rzeki Joukoli

Manalatar – bogini krainy umarłych

Mariatta – dziewica, która z borówki zrodziła syna

Mehiläinen – pszczoła

Melatar – bogini fal prowadząca szczęśliwie statki poprzez sztormy

Mielikki/Mimerikki – bogini lasów, żona Tapio

Nyyrikki – bożek lasów, opiekun myśliwych i pasterzy, syn Tapio

Otavatar – bogini Wielkiej Niedźwiedzicy, tkaczka gwiezdnej materii

Otso – niedźwiedź

Päivätar – bogini, prządka materii powietrznej, córka słońca

Pellervoinen/Sampsa – bóg pól, drzew i roślin

Pihlajatar – bogini jarzębiny

Pohjola/Pimentola/Pohia/Sariola/Ulappala – kraina północy

Remunen – ojciec chmielu

Ruotus – okrutnik

Saari – możny ród wyspiarski, z którego wywodzi się Kyllikki

Sampo – magiczny młynek, dający szczęście, pomyślność i bogactwo

Savo – kraina na zachód od Karelii

Sinetär – bogini, opiekunka barwy tkanin

Sotkotar – bogini kaczek

Suonatar – bogini krwi

Suovakko – kucharka na dworze Pohjoli

Syöjätar – matka węża wodnego

Tapio/Kuippana – bóg lasów

Tapiola/Metsola – siedziba Tapio

Tähetär – bogini, tkaczka materii gwiezdnej

Tellervo – dziewica leśna, córka Tapio

Terhenetär/Uutar – bogini mgieł powietrznych

Tiera – towarzysz Kaukomieli

Tuometar – bogini czeremchy

Tuonela/Manala – otoczona rzeką siedziba Tuoni (śmierci)

Tuoni – 1. śmierć, bóg królestwa śmierci; 2. rzeka umarłych

Turia – Laponia

Turso/Tursas/Turisas – olbrzym, potwór morski

Tuulikki – córa Tapio

Tuuri/Palvoinen – bóstwo chmur

Tyrjä – wodospad w Laponii

Ukko – "starzec" najwyższy bóg

Untamo – 1. bóg snu 2. Untamoinen

Untamoinen – brat Kalervo

Väinämöinen/Suvantolainen/Väinö – główna postać eposu, wiekowy mędrzec, zaklinacz i najlepszy pieśniarz

Väinölä/Suvantola/Uvantola – siedziba Väinämöinena

Vellamo – bogini wód, sprzyjająca żeglarzom, żona Ahto

Vetehinen – bóg topieli

Vipunen – mag, słynny znawca wiedzy tajemnej

Virokannas – starzec przybyły z obcych krajów

Vuoksi – rzeka łącząca jezioro Saimaa z Ładogą

(według przekładu Józefa Ozgi-Michalskiego)

Janina Porazińska (ur. 29 września 1882 w Lublinie, zm. 3 listopada 1971 w Warszawie) – polska poetka, prozaik, tłumaczka literatury szwedzkojęzycznej.

Tuoni - według fińskiej mitologii był bogiem podziemi, gospodarzem Tuoneli, Krainy Śmierci, którą władał razem ze swą żoną Tuonetar. Także nazwa rzeki umarłych.

Linki zewnętrzne

Kalevala – fiński epos narodowy; wystawa w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL