Zwalczanie czterech plag – kampania społeczno-polityczna wprowadzona w życie w ChRL w latach 1958-1962. Była jednym z elementów wielkiego skoku. Polegała na tępieniu szczurów, wróbli, komarów i much, a jej celem miało być podniesienie poziomu higieny w Chinach.

Najbardziej kontrowersyjnym jej elementem była kampania tępienia wróbli (打麻雀运动), które według komunistycznych władz miały wyjadać ziarno na zasiewy. W efekcie miliony Chińczyków w całym kraju zaczęły tępić te ptaki, przez co na polach rozpleniły się owady (głównie szarańcza), które były dotąd zjadane przez wróble. Szkodniki zniszczyły plony, co przyczyniło się do powiększenia panującej wówczas w Chinach klęski głodu, która w okresie całego wielkiego skoku pochłonęła 20-40 mln istnień. W 1960 r. wróble zamieniono na pluskwy, a dwa lata później kampania została zakończona.

Przebieg

Kampanię planowano od 1956 roku w Ministerstwie Zdrowia. Ogłoszono ją w dokumencie "Wskazówki o zwalczaniu czterech plag i dyskusji nad higieną" (《关于除四害讲卫生的指示》) z 12 lutego 1958 roku sygnowanym przez Komitet Centralny KPCh oraz Radę Państwa. W dokumencie zalecano zwalczanie szczurów, wróbli, komarów i much.

Chiński plakat propagandowy nawołujący do tępienia wróbli

Wytyczne kampanii powtórzył Komitet Centralny w sygnowanym przez Mao Zedonga w dokumencie "Decyzja ws. kontynuowania kampanii zwalczania czterech plag" (《关于继续开展除四害运动的决定》) z 29 sierpnia 1958 r. w którym postanowiono: zwiększanie higieny i eliminowanie zagrożeń chorobowych poprzez zwalczanie czterech plag to ważny krok na drodze ku wzmocnieniu kondycji mas, ochronie siły roboczej i podnoszeniu wydajności sił produkcyjnych. (…) Kampanię tę należy kontynuować do wyeliminowania w kraju wszystkich szczurów, wróbli, much i komarów (…).

Do udziału w kampanii zachęcano wszystkich. Przykład mieli dawać prowincjonalni, powiatowi, zakładowi itd. sekretarze partii komunistycznej. Głównymi wykonawcami kampanii mieli być chłopi ale przeprowadzono ją również w miastach.

Wróble zwalczano odpędzając je ze wszystkich miejsc, gdzie ptaki te próbowały odpocząć. Niszczono ich gniazda, czasem zabijano z proc. Do odpędzania używano kolorowych szmat oraz bębnów, garnków, patelni – wszystkiego, co pozwalało wywołać hałas. Kwadrans hałasu wystarczał, żeby przeciętny ptak padł z wycieńczenia.

Padłe zwierzęta wiązano w długie łańcuchy, które tryumfalnie obwożono na ciężarówkach w asyście aktywistów, megafonów i propagandowych sloganów. Pracownicy ambasady PRL w Pekinie przez kilka dni musieli wysłuchiwać hałasu, bo wróble chroniły się na terenie placówki a uczestnicy kampanii nie mogli wtargnąć poza ogrodzenie.

Wybijanie wróbli przyniosło fatalne skutki w rolnictwie, bo przyczyniło się do plagi szarańczy, a ta – do wielkiego głodu, który pochłonął miliony istnień. W 1960 roku podjęto decyzję o zamianie wróbli na pluskwy. Poinformował o tym Mao Zedong w dokumencie KC z marca 1960 roku, zatytułowanym "Wskazówki o pracy nad higieną" (《关于卫生工作的指示》).　

Wybijanie innych szkodników miało podobny przebieg jak wybijanie wróbli i przyniosło pewne korzyści. Kampanię zakończono w 1962 roku.

Tło kulturowe

Chociaż pomysł eliminacji wróbli często cytowany jest przez historyków jako jaskrawy przykład szaleństwa komunistycznej dyktatury (w społeczeństwie totalitarnym z powodu braku wolności słowa nikt nie mógł zakwestionować racjonalności decyzji rządu), jednak ukazywanie go w tym kontekście jest znacznym uproszczeniem. Zdaniem historyków tego rodzaju zwalczanie szkodników w kolektywistycznych społeczeństwach Dalekiego Wschodu ma niewiele wspólnego z komunizmem.

Na przykład na początku lat 40. tego typu akcje zarządzono w okupowanej przez Cesarstwo Japońskie Mandżurii. Pisarka Jung Chang wspomina, że w 1944 r. „Odbywały się długotrwałe akcje łapania much i szczurów. Uczniowie musieli odcinać szczurze ogony, pakować do kopert i zanosić na policję. Muchy trzeba było wkładać do butelek. Policja liczyła każdy szczurzy ogon i każdą muchę.“ Podobnie było w obozie Cihapit w Bandungu, gdzie Japończycy zgromadzili holenderską ludność okupowanej Indonezji. Jedna z kobiet, która była wówczas 11-letnią dziewczynką, wspominała: Ponieważ miałam więcej niż 10 lat, Japończycy nalegali, bym spędzała półtorej godziny dziennie sprzątając ulice z innymi dziewczynkami w moim wieku (...) Każdego dnia każda z nas musiała dostarczyć dziesięć martwych much. Tak nakazali Japończycy.

Pewne podobieństwa – w sensie kulturowym – do chińskiej kampanii zwalczania wróbli nosiła kampania zwalczania wron zainicjowana w Tokio w 2001 roku przez burmistrza Shintaro Ishiharę. Ptaki te - żerujące masowo przy śmietnikach, a nawet atakujące ludzi - zwalczano poprzez niszczenie ich gniazd oraz zastawianie pułapek przy wydatnej pomocy obywateli. Kontrowersje wywołał pomysł burmistrza, który jeszcze przed kampanią proponował, żeby z mięsa odłowionych wron piec ciasteczka. Jego rzecznik tłumaczył później, że Ishihara tylko żartował.

Przypisy