Droga Czytelniczko, Drogi Czytelniku,

Czerniak złośliwy jest często występującym nowotworem złośliwym skóry. Niestety wyniki leczenia czerniaka w Polsce należą do najgorszych w Europie. Niezrozumiałe pozostają przyczyny późnego rozpoznawania czerniaka skóry, którego diagnostyka jest najprostszą i najtańszą w całej onkologii.

Kierujemy do Ciebie prośbę o wypełnienie anonimowej ankiety, która pozwoli na ocenę naszej wiedzy o czerniaku skóry, a w szczególności o profilaktyce i leczeniu tej choroby.
Czas jaki to zajmie - około 10-15 minut.

Czy chcesz pomóc w badaniach naukowych - odpowiedzieć na nasze pytania?

TAK, wypełniam
NIE, odmawiam

Zebrane informacje wykorzystane zostaną wyłącznie do celów naukowych
Polski Serwis Naukowy - OnLine od 1999 roku RSS RSS
Regulaminy
  auto?
Dodaj do: 
Dodaj link do serwisu Facebook   Dodaj link do opisu GG  Dodaj link do serwisu Wykop   Dodaj link do serwisu Google   Dodaj link do serwisu Twitter  Dodaj link do serwisu Wyczaj.to   Dodaj link do serwisu Gwar   Dodaj link do serwisu Delicious  Dodaj link do serwisu Digg   Dodaj link do serwisu Furl   Dodaj link do serwisu Magnolia  Dodaj link do serwisu Reddit   Dodaj link do serwisu Simpy   Dodaj link do serwisu Slashdot  Dodaj link do serwisu Technorati   Dodaj link do serwisu YahooMyWeb
Warto przeczytać:
 
50 lat temu zmarł gen. W. Czuma - d-ca obrony Warszawy we wrześniu 1939 r.
"Wódz Naczelny powierzył nam obronę stolicy. Żąda on, by o mury Warszawy rozbił się napór wroga. Objęliśmy pozycję, z której nie ma zejścia" - pisał gen. Walerian Czuma w rozkazie do żołnierzy we wrześniu 1939 r. 7 kwietnia mija 50 lat od śmierci tego bohaterski...
 
Kampania wrześniowa 1939 r.
Kampania 1939 r., potocznie i nieściśle zwana wrześniową, należy do wydarzeń, które wywarły największy wpływ nie tylko na naszą historię, ale i na dzieje powszechne. Z perspektywy czasu wydaje się uprawnioną teza, że nad Wisłą...
 
W niedzielę rekonstrukcja obrony Modlina z 1939 r.
Rekonstrukcję polsko-niemieckich walk o Twierdzę Modlin z września 1939 r. będzie można obejrzeć w niedzielę na terenie Fundacji Park Militarny Twierdzy Modlin. W inscenizacji wykorzystane zostaną m.in. polska tankietka TK-3 oraz niemieckie motocyk...
 
Wystawa ,,Życie codzienne w województwie śląskim 1922-1939"
Wystawę ilustrującą życie codzienne w województwie śląskim w latach 1922-1939 otwarto w czwartek w Muzeum Śląskim w Katowicach. W kilku pomieszczeniach zebrano m.in. ofertę przedwojennych śląskich sklepów, elementy wyposażenia straży pożarnej i wojska, przyb...
 
Materski: Bitwa 1920 roku na lata zaważyła na losach Polski
Bitwa Warszawska 1920 roku i sukces II Rzeczypospolitej w konfrontacji z bolszewikami na lata zaważył na losach Polski, a być może pozwolił też uniknąć zapaści cywilizacyjnej i politycznej, jeżeli chodzi o całą Europę - ocenia historyk prof. Wojciech Materski...

Reklama:


Kampania wrześniowa

To hasło encyklopedii posiada podstrony: [1][2] 3

Czy wiesz że...?
Kraj Sudecki (t. Kraj Sudetów, niem. Sudetenland, Sudetengebiet, Sudetenraum, cz. Sudety) - istniejąca w latach 1938-1945 jednostka administracyjna III Rzeszy obejmująca pogranicze czesko-niemieckie w Sudetach i Rudawach, zamieszkane przez Niemców sudeckich (niem. Sudetendeutsche). W skład Kraju Sudeckiego wchodziły ziemie Czech, Moraw i Śląska Czeskiego.

Remilitaryzacja Nadrenii – miała miejsce 7 marca 1936 roku w wyniku zajęcia terenu Nadrenii przez wojska niemieckie, obszaru tzw. strefy zdemilitaryzowanej powstałej w wyniku ustaleń traktatu wersalskiego z 1919 roku, kończącego I wojnę światową.
Niewykorzystane przez Polskę szanse w kampanii wrześniowej
Pomnik poległych żołnierzy w Granicy, cmentarz wojenny 800 żołnierzy Armii Pomorze i Armii Poznań

Pierwszą kompetentną pracą krytyczną dotyczącą kampanii wrześniowej było trzytomowe dzieło płk dyplomowanego Mariana Porwita "Komentarze do polskich działań obronnych we wrześniu 1939" odnoszące się do syntezy i ocen zawartych w wydawnictwie: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie t. 1. "Kampania wrześniowa" (cz. 1-3) opracowanych przez Instytut Historyczny im. Generała Sikorskiego w Londynie (Londyn 1951–1962). Oba dzieła zawierają obszerną literaturę przedmiotu i źródła.

Delegatura Rządu na Kraj – tajny naczelny organ władzy administracyjnej w okupowanej Polsce, utworzony w 1940 r., składający się z departamentów. Na jej czele stał Delegat Rządu na Kraj, podporządkowany Rządowi RP na uchodźstwie, a od 1944 wicepremier w tym rządzie. Delegatura kierowała pracą pionu cywilnego Polskiego Państwa Podziemnego. Jej zadaniami było utrzymanie ciągłości instytucji państwowych, zapewnienie normalnego funkcjonowania państwa, przygotowanie do przyjęcia kontroli nad krajem po zakończeniu wojny, rejestracja poczynań okupantów i dokumentacja zbrodni wojennych, ochrona i ratowanie zagrożonych dóbr kultury.
Bitwa pod Szackiem - starcie podczas agresji ZSRR na Polskę, stoczone w dniach 28 - 30 września 1939 między 52 Dywizją Strzelecką Armii Czerwonej, a liczącą w tym czasie około 4000 żołnierzy grupą KOP generała Wilhelma Orlika-Rückemanna.

W czasie kampanii wrześniowej dowódcy i sztabowcy polscy na różnych szczeblach planowania i dowodzenia popełnili, zdaniem analityków wiele błędów w sztuce wojennej i jej wykonaniu, przy uwzględnieniu stanu wiedzy i możliwości istniejących na dzień podejmowania decyzji. Były to zarówno błędy w podejmowaniu decyzji, jak i dystrybucyjne, personalne lub taktyczne. Do najbardziej wytykanych należą:

Związek Powstańców Śląskich - (ZPŚ) ciesząca się na Górnym Śląsku dużym autorytetem organizacja kombatancka założona w 1923 przez Alfonsa Zgrzebnioka. Grupowała uczestników Powstań Śląskich z 1919, 1920 i 1921.
Plan Schliefena – nazwa używana w historiografii na określenie planu wojny na dwa fronty przeciwko Francji i Rosji opracowanego przed I wojną światową, w 1905 roku przez feldmarszałka Alfreda von Schlieffena (szefa sztabu armii pruskiej w latach 1891–1905). Od jego nazwiska pochodzi nazwa operacji. Określenie rozpowszechniło się już po wojnie i nie było używane w czasie samej kampanii.
  • W zakresie politycznym:
  • Niepowołanie przez obóz rządzący koalicyjnego Rządu Obrony Narodowej, wbrew wyraźnym zaleceniom Józefa Piłsudskiego w tej kwestii, w sytuacji zagrożenia państwa.
  • Źle wynegocjowany tajny protokół do paktu sojuszniczego z Wielką Brytanią, dzięki czemu, nie można było pociągnąć Zjednoczonego Królestwa do wojny przeciwko ZSRR, a później niestwierdzenie oficjalnie (za pomocą oświadczenia) przez rząd stanu wojny pomiędzy Polską a ZSRR.
  • W zakresie działań lądowych:
  • Nieutworzenie w ramach "planu Z" frontów (grup armii).
  • Przedwczesne (6 września 1939) opuszczenie przez marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza Warszawy (stanowiącej jedyny realny węzeł łączności w skali kraju – i przygotowanego, zabezpieczonego centrum łączności w podziemiach Ministerstwa Spraw Wojskowych) przez Naczelne Dowództwo, w konsekwencji nastąpiła utrata mocy decyzyjnych i koordynacyjnych Naczelnego Wodza. Tymczasem m.in. Józef Beck jeszcze przed wojną proponował w przypadku wybuchu wojny bezpośrednie przeniesienie siedziby rządu RP i Naczelnego Dowództwa do Lwowa, propozycja została odrzucona przez marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza na rzecz tymczasowej lokalizacji ND w Brześciu a rządu RP w Nałęczowie.
  • Spóźniona zgoda Naczelnego Wodza na zwrot zaczepny Armii Poznań w kierunku wsparcia Armii Łódź poprzez atak na lewą flankę 8 Armii niemieckiej (sugerowany przez gen. Tadeusza Kutrzebę (uprzednio komendanta Wyższej Szkoły Wojennej) już 4 września 1939). Brak jednolitego dowództwa operacyjnego w rejonie bitwy nad Bzurą, zwłaszcza niepodporządkowanie Armii Pomorze, resztek Armii Łódź (gen. Wiktor Thommée) i Armii Warszawa (w tym dwa bataliony czołgów 7 TP) dowódcy Armii Poznań).
  • Nieuzasadnione ingerencje Naczelnego Wodza w działania na poziomie taktycznym – por. Armia Modlin i SGO "Narew", gdzie ingerencja Sztabu Naczelnego Wodza w rozkazy dowódcy Samodzielnej Grupy Operacyjnej przyczyniła się do chaosu decyzyjnego i w konsekwencji utraty przez Wojsko Polskie strategicznej linii rzek Bugo-Narwi pod Różanem.
  • Całkowicie nieuzasadnione ugrupowanie dwóch dywizji piechoty (9 DP i 27 DP) w głębi Pomorza Nadwiślańskiego, zamiast pozostawienia tam wyłącznie mobilnych jednostek kawalerii (Pomorska Brygada Kawalerii). W konsekwencji rozbicie 9 DP w bitwie w Borach Tucholskich) i poważne straty pozostałych jednostek Armii Pomorze.
  • Brak jednoznacznego rozkazu Naczelnego Wodza w sytuacji agresji sowieckiej, pomimo jednoznacznych informacji polskiego wywiadu co do przygotowywanej agresji.
  • Załamanie się niektórych dowódców, np. dowódcy Grupy Operacyjnej "Boruta" gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz, w końcowej fazie kampanii przedwcześnie rozwiązał sztab i zlikwidował tabory, co wywarło ujemny wpływ na morale podległych mu jednostek. Nadmierny pośpiech był jedną z przyczyn rozbicia najpierw 21 DP, a w konsekwencji GO "Boruta".
  • Opuszczenie (dezercja) przez niektórych dowódców podległych sobie oddziałów, (gen. Stefan Dąb-Biernacki (dwukrotnie – jako dowódca Armii "Prusy" i jako dowódca Frontu Północnego), gen. Kazimierz Fabrycy (dowódca Armii "Karpaty"), gen. Juliusz Rómmel (dowódca Armii "Łódź"), gen. Władysław Bończa-Uzdowski (dowódca 28 DP), płk. Edward Dojan-Surówka – który na skutek załamania nerwowego opuścił 2 DPLeg). Niewyciągnięcie przez Naczelnego Wodza konsekwencji wobec generałów-dezerterów.
  • Błędy operacyjne w dowodzeniu, np. gen. Stefan Dąb-Biernacki, któremu zarzucano złe dowodzenie północnym zgrupowaniem Armii Prusy i w konsekwencji rozbicie armii. Mianowany mimo to (zrzucił winę na żołnierzy i podkomendnych) przez Naczelnego Wodza dowódcą Frontu Północnego. Następnie po przegranej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim opuścił bez rozkazu pole walki i podległe mu oddziały, co przyczyniło się do klęski Frontu Północnego.
  • Nieprzybycie do Świecia sił Oddziału Wydzielonego Rzeki Wisły, co nastąpiło na skutek dezinformacji o rzekomym zajęciu miasta przez Niemców (wiadomości tej nie potwierdzono). W rezultacie wycofujące się oddziały 9 DP i 27 DP oraz Pomorskiej BK nie mogły otrzymać wsparcia podczas przeprawy przez Wisłę.
  • Kapitulacja Lwowa bez walki z siłami Armii Czerwonej, pomimo dwudywizyjnego zgrupowania obrony miasta i znacznych zapasów materiałowych.
  • W zakresie logistyki:
  • Pozostawienie w Warszawie akt operacyjnych Oddziału II Sztabu Głównego – polskiego wywiadu i kontrwywiadu przy nie zabezpieczeniu zniszczenia akt (wpadły w ręce Abwehry).
  • Niezadowalające wykorzystanie dużych składów uzbrojenia w Stawach pod Dęblinem, nazywanych tzw. arsenałem Rzeczypospolitej, do wyekwipowania napływających na front rezerwistów. Znajdowało się tam ok. 550 dział, 2500 ckm – wraz z odpowiadającą temu liczbą wszelkiego typu amunicji, oraz duże ilości umundurowania i aprowizacji. Na skutek złej komunikacji pomiędzy jednostkami Wojska Polskiego arsenał ten został częściowo zniszczony 14 września 1939 przez żołnierzy rezerwowej 39 Dywizji Piechoty, pod dowództwem gen. Olbrychta.
  • Niezabezpieczenie jednostek zmotoryzowanych Wojska Polskiego (bataliony czołgów, Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa) w paliwo na terenie działań operacyjnych (przy własnym wydobyciu i rafinacji ropy naftowej w Borysławiu oraz Drohobyczu), przy uzależnieniu większości jednostek zmotoryzowanych od oleju napędowego (czołg 7 TP i pochodne konstrukcje). W konsekwencji niepełne wykorzystanie jednostek i przymusowe niszczenie sprzętu.
  • W zakresie działań Marynarki Wojennej i obrony Wybrzeża:
  • W ramach posiadanych środków budżetowych niedostateczny rozwój floty podwodnej kosztem budowy kosztownych, a bezużytecznych wobec braku baz morskich (i wąskiego wybrzeża) jednostek nawodnych (dywizjon niszczycieli, minowce). Przeznaczenie całości środków budżetowych preliminowanych na Marynarkę Wojenną na flotę podwodną z dobrze umocnioną przed atakiem z lądu i powietrza (jak wykazały doświadczenia 1939) bazą na Helu dałoby możliwość prowadzenia skutecznej (jak wykazały doświadczenia I wojny światowej) wojny podwodnej przeciw obu potencjalnym agresorom na Bałtyku (w składzie co najmniej 10-12 potencjalnych wobec istniejących faktycznie pięciu polskich okrętów podwodnych) w stosunku do 48 U-Bootów Kriegsmarine rozproszonych na akwenie bałtyckim i oceanicznym (Atlantyk) i niewielkiej floty nawodnej Kriegsmarine. Flota Bałtycka ZSRR w roku 1939 operowała zaś wyłącznie z wód łatwej do zamknięcia Zatoki Fińskiej (Kronsztad, Leningrad). "Oceaniczne" aspiracje kierownictwa Marynarki Wojennej komentował krytycznie za życia Piłsudski, bez wyciągnięcia jednak ze swych uwag praktycznych konsekwencji. W praktyce najcenniejsze jednostki nawodne (dywizjon niszczycieli) ewakuowano z Bałtyku do Wielkiej Brytanii – rozsądnie lecz niekonsekwentnie – pozostawiono na Bałtyku ORP Wicher czy ORP Gryf. Konsekwencją tego była strata OORP "Wicher", "Gryf", minowców oraz internowanie OORP "Sęp", "Żbik" i "Ryś" wobec braku strategii wojny podwodnej.
  • Umożliwienie opuszczenia Gdańska przez pancernik Schleswig-Holstein, który do 7 września był skutecznie wiązany walką przez załogę Westerplatte. Okręty podwodne RP nie podjęły działań zaczepnych wobec pancernika. Akcja zaczepna na Wybrzeżu była możliwa dopiero po kapitulacji Westerplatte.
  • Brak działań zaczepnych na terenie Gdańska.

    • Pierwsze wnioski z kampanii wrześniowej

    Wnioski z przegranej kampanii wrześniowej, zostały jeszcze w październiku 1939 przekazane stronie francuskiej – gen. Sikorski przesłał wówczas gen. Gamelinowi syntezę niemieckiej doktryny zaczepnej, zalecając dostosowanie do niej własnej doktryny obronnej. Plan Sikorskiego zakładał m.in. oparcie obrony na blokowaniu linii komunikacyjnych, obronę miejscowości, utworzenie specjalnych brygad zaporowych do walki z bronią pancerną wroga oraz przygotowanie improwizowanych i ruchomych kopuł pancernych dla ochrony środków ogniowych piechoty przed atakami niemieckiego lotnictwa szturmowego. Sztab polski we Francji prowadził w okresie styczeń-luty 1940 poważne studia nad doświadczeniami z przegranej kampanii wrześniowej w Polsce, oparte na ponad 3000 zebranych relacjach od uczestników działań wojennych. Wyniki tych studiów przekazano w 18 zeszytach Sztabom Głównym: amerykańskiemu, francuskiemu i angielskiemu. Dodatkową syntezę przedstawił w październiku 1939 jeden z oficerów francuskiej misji wojskowej w Polsce, w opracowaniu liczącym 27 stron maszynopisu przesłanym do Francji – generałowie francuscy nie zwrócili na to opracowanie należytej uwagi (m.in. gen. Georges oświadczył wprost, iż: "u nas będzie inaczej"). Zbagatelizowanie wniosków z przegranej kampanii wrześniowej w Polsce było jednym z powodów klęski Francji w czasie kampanii francuskiej w 1940.

    Dragoni – żołnierze formacji wojskowej zwanej dragonią, „wynalezionej” przez Henryka IV, króla Francji w końcu XVI wieku. Walczyli pieszo (rodzaj piechoty), a poruszali się wierzchem (konno). Używali zarówno broni palnej, jak i białej. Od XVIII w. regimenty dragonii coraz częściej walczyły również konno. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów byli żołnierzami autoramentu cudzoziemskiego.
    Okupacja niemiecka w Polsce 1939–1945 – system policyjno-wojskowej administracji niemieckiej na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, zajętym w wyniku agresji zbrojnej przeciwko Polsce podjętej przez III Rzeszę w dniu 1 września 1939 oraz po podziale terytorium RP w wyniku niemiecko-sowieckiego układu o przyjaźni i granicy z dnia 28 września 1939 (będącego nawiązaniem do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939).

    Organizacja Wojska Polskiego we wrześniu 1939

    Marsz. Edward Śmigły-Rydz, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych
    Information icon.svg Osobny artykuł: Ordre de Bataille Wojska Polskiego 1 września 1939.

    Fronty Wojska Polskiego (od 10 września 1939)

    Wacław Stachiewicz, Szef Sztabu Głównego WP
  • Front Północny – dowódca: gen. dyw. Stefan Dąb-Biernacki
  • Front Południowy – dowódca: gen. broni Kazimierz Sosnkowski
  • Front Środkowy – dowódca: gen. Tadeusz Piskor

    • Armie Wojska Polskiego

  • Armia "Karpaty" – dowódca: gen. dyw. Kazimierz Fabrycy
  • Armia "Kraków" – dowódca: gen. bryg. Antoni Szylling
  • Armia "Łódź" – dowódca: gen. dyw. Juliusz Rómmel
  • Armia "Modlin" – dowódca: gen. bryg. Emil Krukowicz-Przedrzymirski
  • Armia "Pomorze" – dowódca: gen. dyw. Władysław Bortnowski
  • Armia "Poznań" – dowódca: gen. dyw. Tadeusz Kutrzeba
  • Armia "Prusy" – odwodowa – dowódca: gen. dyw. Stefan Dąb-Biernacki
  • Armia "Lublin" – utworzona w czasie działań wojennych – dowódca: gen. dyw. Tadeusz Piskor
  • Armia "Małopolska" – epizodycznie utworzona w czasie działań wojennych (poprzez formalne połączenie Armii "Kraków" i Armii "Karpaty" ) – faktycznie niezorganizowana – dowódca: gen. dyw. Kazimierz Fabrycy
  • Armia "Warszawa" – utworzona w czasie działań wojennych – gen. dyw. Juliusz Rómmel
  • Armia Gen. Przedrzymirskiego – utw. 8.09.1939 r. złożona z GO "Wyszków" i (31 improwizowanej) DP Gen. Wołkowskiego oraz mniejszych jednostek.

    • Organizacja i wyposażenie agresorów

    Walther von Brauchitsch Naczelny Dowódca Wojsk Lądowych (szef OKH)

    Organizacja i wyposażenie Wehrmachtu 1 września 1939

    Information icon.svg Osobne artykuły: Wehrmacht 1 września 1939, Armia słowacka 1 września 1939 i Armia Czerwona 17 września 1939.

    Upamiętnienia

    W hołdzie uczestnikom kampanii wrześniowej Poczta Polska wprowadziła w roku 2009 do obiegu dwa znaczki. Na pierwszym (o nominale 2,40 zł) umieszczono archiwalne niemieckie zdjęcie zbombardowanego Wielunia. Drugi znaczek (o nominale 1,55 zł) poświęcony jest Węgierskiej Górce, która z powodu zaciekłej i bohaterskiej obrony zyskała miano "Westerplatte Południa". Na znaczku Węgierska Górka ukazana jest z perspektywy obrońców, z bunkru - oczami polskiego żołnierza.

    Korpus Ochrony Pogranicza, KOP – formacja wojskowa czasu pokoju utworzona w 1924 do ochrony wschodniej granicy II Rzeczypospolitej przed penetracją agentów, terrorystów i zwartych uzbrojonych oddziałów dywersyjnych przerzucanych przez sowieckie służby specjalne z terenu ZSRR na terytorium II Rzeczypospolitej. W czasie stanu wojny funkcja KOP miała dobiec końca, a jego jednostki miały zgodnie z planem mobilizacyjnym zasilić oddziały i pododdziały Wojska Polskiego w linii.
    Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.

    Zobacz też

  • Represje ZSRR wobec Polaków i obywateli polskich 1939-1946
  • Generalne Gubernatorstwo
  • Tereny Rzeczypospolitej Polskiej anektowane przez III Rzeszę
  • Atak słowacki na Polskę 1939
  • Polskie Państwo Podziemne
  • Okupacja niemiecka w Polsce 1939-1945
  • Zbrodnie niemieckie w Polsce (1939-1945)
  • Dywizje polskie
  • Polski wkład w II wojnę światową

    • Przypisy

    1. Wielka Brytania i Francja były stroną konfliktu zbrojnego w rozumieniu prawa międzynarodowego i jako sojusznicy Polski od 3 września 1939 występowały w charakterze strony w wojnie koalicyjnej przeciwko III Rzeszy. Opis działań wojennych prowadzonych na lądzie przez armię francuską na froncie zachodnim od 7 do 12 września, gdy zostały wstrzymane one rozkazem gen. Gamelin do gen. Georges'a, w: Polskie Siły Zbrojne w II Wojnie Światowej. t. I Kampania wrześniowa. cz. 2. Przebieg działań od 1 do 8 września. Londyn 1954, opr. Komisja Historyczna Polskiego Sztabu Głównego, Wyd. Instytut Historyczny im Gen. Sikorskiego, s. 433-445, tam też za s. 16 szkic 1a – mapa "Działania Sprzymierzonych na Zachodzie 6-12 IX". Szczegółowy opis działań na froncie zachodnim kampanii wrześniowej również: Leszek Moczulski: Wojna polska, wydanie poprawione i uzupełnione, Warszawa 2009, Wydawnictwo Bellona, ISBN 978-83-11-11584-2 s. 694-698, 741-746, 798-808. Por. też Juliusz Łukasiewicz: Dyplomata w Paryżu. 1936–1939. Wspomnienia i dokumenty Juliusza Łukasiewicza Ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej. Wydanie rozszerzone opr. Wacław Jędrzejewicz i Henryk Bułhak, Londyn 1989, Wyd. Polska Fundacja Kulturalna, ISBN 0 85065 169 7, s. 345-388 (gdzie opis sytuacji militarnej, szczegółowy opis prób wyegzekwowania przez Polskę zobowiązań sojuszniczych Francji i Wielkiej Brytanii wraz z dokumentami dyplomatycznymi i innymi źródłami); Edward Raczyński: W sojuszniczym Londynie. Dziennik ambasadora Edwarda Raczyńskiego 1939–1945. Warszawa 1990, Nowa, no ISBN, s. 35-50 (działania dyplomacji i polskiej misji wojskowej w Londynie). Por. też Marek Kornat: Polska 1939 roku wobec paktu Ribbentrop-Mołotow. Problem zbliżenia niemiecko-sowieckiego w polityce zagranicznej II Rzeczypospolitej. Warszawa 2002, Wyd. Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, ISBN 83-915767-2-8; s. 501-527 (Dlaczego władze II Rzeczypospolitej nie brały pod uwagę zagrożenia ze strony ZSRR w 1939 r.?), s. 531-654 (Aneks: Dyplomacja II Rzeczypospolitej wobec zbliżenia niemiecko-sowieckiego w świetle nie publikowanych dokumentów- dokumenty dyplomatyczne). Por. też: Nicholas Bethell: Zwycięska wojna Hitlera. Wrzesień 1939. Warszawa 1997, Wyd. Instytut Wydawniczy PAX, ISBN 83-211-1189-0, s. 80, 98-112, 131-144. Wszędzie analizy i opinie dotyczące zagadnienia frontu zachodniego w kampanii wrześniowej.
    2. ↑ Legion Czesko-Słowacki w kampanii wrześniowej.
    3. 5,8 tys. dział i moździerzy, 4 tys. dział przeciwpancernych
    4. Dodatkowo ok. 1000 samolotów transportowych i rozpoznawczych
    5. Paweł Wieczorkiewicz: Kampania 1939 roku. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 2001. ISBN 83-88072-53-6. 
    6. 3.09.1939 za: Burkhart Müller-Hillebrand: Das Heer 1933-1945. t. II, Die Blitzfeldzüge 1939-1941. Das Heer im Kriege bis zum Begin des Feldzuges gegen die Sowjetunion im Juni 1941. Frankfurt am Main 1956, s. 21-22
    7. 370 bombowych, 520 myśliwskich i 100 lotnictwa morskiego za: Cajus Bekker: Angriffshohe 4000. Ein Kriegstagebuch der deutschen Luftwaffe. Oldenburg-Hamburg 1964, s. 69
    8. Walter Lohmann, Hans Hildebrand: Die deutsche Kriegsmarine 1939-1945. Bad Nauheim 1956, t. I, s. 40
    9. 10.09.1939 por. Burkhart Müller-Hillebrand, tamże
    10. Plan mobilizacyjny "W2" Wojska Polskiego przewidywał wystawienie docelowo 1,35 mln żołnierzy, 1 września 1939 udało się jednak osiągnąć poziom 70% mobilizacji, czyli ok. 950 tys. żołnierzy: Encyklopedia II wojny światowej. Wydawnictwo MON, Warszawa 1975, s. 668
    11. "70% planowanych sił lądowych (...) ok. 1 mln żołnierzy": Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, tom 4, s. 244
    12. 3.09.1939 za: Adolphe Goutard: 1940. Wojna straconych okazji. Warszawa 1959, s. 92 i nast., James Butler: Grand Strategy. T. II September 1939 – June 1941. London 1957
    13. 15.09.1939
    14. ↑ Marian Zgórniak: Europa w przededniu wojny. Kraków 1993.
    15. Źródła różnią się nieznacznie, inne podają ok. 880 samolotów myśliwskich i bombowych, ponadto ok. 400 samolotów rozpoznawczych.
    16. W tym ok. 500 bombowych
    17. James Butler: Grand Strategy. T. II, September 1939 – June 1941, London 1957; Jerzy Lipiński: Druga wojna światowa na morzu. Gdańsk 1970, s. 16-19
    18. (Według poufnego źródła z niemieckiego ministerstwa wojny za: Władysław Pobóg-Malinowski: Najnowsza historia polityczna Polski. t. 3, Londyn 1960, s. 51, przypis 40., straty niemieckie do 24 września 1939 roku wyniosły: 91 278 zabitych, 63 417 ciężko i 34 938 lżej rannych, a więc blisko 200 tys. żołnierzy, natomiast straty materiałowe Niemców wyniosły blisko: 1000 czołgów i samochodów pancernych, ok. 700 samolotów, 370 dział i moździerzy, 11 tys. pojazdów mechanicznych różnych typów.
    19. Wehrmacht Zentralstatistik, Stand 30.11.1944, Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg (BA-MA RH 7/653)
    20. Raport Oberkommando der Luftwaffe w ”Wojna Obronna Polski 1939”, KAW, Warszawa 1979
    21. Fritz Hahn: Waffen und Geheimwaffen des Deutschen Heeres 1933-1945. s. 196
    22. Encyklopedia II wojny światowej. dz. cyt., s. 670.
    23. Straty brytyjskie obejmują m.in. 27 pilotów RAF poległych lub pojmanych po strąceniu przez Niemców podczas nalotów na Niemcy z 4 września, 518 poległych po zatopieniu lotniskowca HMS Courageous i 54 z okrętu podwodnego HMS Oxley. Dane wg British and Other Navies in World War 2 Day-by-Day by Don Kindell. Naval Events September 1939.
    24. Żołnierze francuscy polegli podczas ofensywy w Saarze wg Jason Pipes: 15. Infanterie-Division.
    25. ↑ Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk: Kampania polska 1939 roku. Początek II wojny światowej. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 2005, s. 5, 385. ISBN 83-7399-169-7. 
    26. Wymiana ognia trwała do godz. 1.00 6 października, (oddziały polskie wystrzeliwały resztę amunicji), ok. godz. 2.00 polscy parlamentariusze przekazali uzgodniony akt kapitulacji, o 10.00 rozpoczęło się składanie broni. Apoloniusz Zawilski Bitwy polskiego września Warszawa 1973, Leszek Moczulski Wojna polska Lublin 1990
    27. Polskie Siły Zbrojne w II wojnie światowej. t. I Kampania wrześniowa, część 2, Londyn 1951-1953, wyd. Instytut im. gen. Sikorskiego, s. 7-11; Nicholas Bethell: Zwycięska wojna Hitlera. Wrzesień 1939. Warszawa 1997, Wyd. Instytut Wydawniczy PAX, ISBN 83-211-1189-0; s. 32-82, Leszek Moczulski: Wojna Polska 1939. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1972, wyd. 3 rozszerzone Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2009, ISBN 978-83-11-11584-2, s. 658-659, et alia
    28. J. Ochmański, Historia Litwy, Wrocław 1990, s. 324–325. ISBN 83-04-03107-8
    29. ↑ Henryk Samsonowicz, Janusz Tazbir, Tadeusz Łepkowski, Tomasz Nałęcz: Polska. Losy państwa i narodu do 1939 roku. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2003, s. 551-552. ISBN 83-207-1704-3. 
    30. Roszczenia wynikały z faktu, iż suwerenność Polski na terenie Pomorza Gdańskiego przywrócono w 1919, na mocy postanowień traktatu wersalskiego, poprzez oddanie części byłych terenów pruskich, wcześniej odebranych Polsce przez Prusy w trakcie rozbiorów Polski w XVIII wieku, a później pozostających pod zaborem pruskim jako Prusy Zachodnie i Prowincja Poznańska.
    31. ↑ Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914–1945. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 344-354, 397-410 (tom 1). ISBN 83-7311-991-4. 
    32. Nastąpiło to w trybie clearingu w 1937 r.
    33. Wojskowi sowieccy szkolili się w akademiach wojskowych Reichswehry, firmy niemieckie budowały fabryki samolotów i broni chemicznej zakazane traktatem wersalskim na terytorium ZSRR (gdzie wdrażano prototypy), organizowano poligony broni pancernej Armii Czerwonej z udziałem Reichswehry).
    34. Por. Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919–1945 od Wersalu do Jałty. wyd. I krajowe Warszawa 1992, Wyd. PIW, ISBN 83-06-02162-2, s. 125-131, Leszek Moczulski: Wojna polska. wydanie poprawione i uzupełnione, Warszawa 2009, Wydawnictwo Bellona, ISBN 978-83-11-11584-2, s. 79-98, Piotr Wandycz: Trzy dokumenty. Przyczynek do zagadnienia wojny prewencyjnej. w Zeszyty Historyczne nr 3, Paryż 1963, Wyd. Instytut Literacki s. 7-14, Józef Beck: Ostatni raport. Warszawa 1987, Wyd. PIW, ISBN 83-06-01567-3, s. 73-74, Hans Roos: Die präventive Kriegspläne Pilsudskis von 1933. W: Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte, z. IV, München-Stuttgart 1955 wersja elektroniczna, Wacław Jędrzejewicz: The Polish Plan for a Preventive War Against Germany in 1933. The Polish Review, XI, Nowy Jork 1966, s. 62-91.
    35. Następnie Sekretarz Foreign Office
    36. Wielka Brytania otwarcie odmówiła Francji przystąpienia do wojny w wykonaniu zobowiązań sojuszu Francji z Czechosłowacją.
    37. Telegram szyfrowy nr 64 J. Becka do J. Łukasiewicza, podający treść rozmowy z J. Slavikiem oraz instrukcje do rozmów z politykami francuskimi. "Warszawa, 9 czerwca 1938 r. Receptus 57. W dniu dzisiejszym poseł czeski potwierdził mi kategorycznie zamiar swego rządu traktowania sprawy mniejszości polskiej na równych prawach z jakąkolwiek inną mniejszością w Czechosłowacji. Proszę przy sposobności zakomunikować to tamtejszemu ministrowi spraw zagranicznych. (…)Beck", w: Monachium 1938. Polskie dokumenty dyplomatyczne. Wybór i opr. Zbigniew Landau i Jerzy Tomaszewski, Warszawa 1985, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, ISBN 83-01-04614-7, dokument nr 95, oryginał w Archiwum Akt Nowych, t. 5511 k. 6., Telegram szyfrowy nr 58 J. Łukasiewicza o rozmowie z G. Bonnet na temat polityki Polskiej wobec Czechosłowacji. "Paryż, 11 czerwca 1938 r. B(onnet) prosił mnie zakomunikować Panu Ministrowi co następuje: 1. Rząd francuski podziela całkowicie stanowisko rządu polskiego w sprawie mniejszości polskiej w Czechosłowacji i na drugi dzień po mojej rozmowie z B(onnet) polecił swojemu posłowi w Pradze oświadczyć tamtejszemu rządowi, iż mniejszość polska powinna otrzymać te same uprawnienia, które zostaną przyznane Niemcom sudeckim, i że powinno to nastąpić jednocześnie. 2. Rząd francuski przyjął z wdzięcznością do wiadomości oświadczenie Pana Ministra (…) i uważałby za wskazane i pożądane przystąpić do dalszych szerszych rozmów celem rozwinięcia i utrwalenia współpracy sojuszniczej.(…) Łukasiewicz." W: Monachium 1938. Polskie dokumenty dyplomatyczne. Wybór i opr. Zbigniew Landau i Jerzy Tomaszewski, dokument nr 99 oryginał, w: Instytut Sikorskiego, A.11.49/F/38. 21 września 1938 Beck oświadczył ( wobec Leona Noela, ambasadora Francji w Warszawie), że "rząd polski będzie domagać się kategorycznie od rządów czechosłowackiego, angielskiego i francuskiego ścisłego wykonania klauzuli najwyższego uprzywilejowania, przyznanej mniejszości polskiej. Beck sprecyzował przy tym, że dopóki Anglia i Francja zamierzały ograniczyć ustępstwa wobec Niemców sudeckich do autonomii wewnątrz Czechosłowacji, domagaliśmy się dla mniejszości polskiej autonomii, gdy zastanawiano się nad zastosowaniem plebiscytu, żądaliśmy go również dla ziem zamieszkałych przez mniejszość polską; gdy wreszcie teraz Anglia i Francja godzą się na bezpośrednią cesję terytorialną, będziemy domagali się jednoczesnego zastosowania jej do Śląska Cieszyńskiego." Juliusz Łukasiewicz: Dyplomata w Paryżu. 1936–1939. Wspomnienia i dokumenty Juliusza Łukasiewicza Ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej. Wydanie rozszerzone, opr. Wacław Jędrzejewicz i Henryk Bułhak, Londyn 1989, Wyd. Polska Fundacja Kulturalna, ISBN 0 85065 169 7, s. 164. Por. też rozwój sytuacji w kryzysie czechosłowackim (wraz z dokumentami), Łukasiewicz op.cit. s. 79-184, szczegółowy opis również: Leszek Moczulski: Wojna polska. wydanie poprawione i uzupełnione, Warszawa 2009, Wydawnictwo Bellona, ISBN 978-83-11-11584-2, s. 298-299 ("pod naciskiem francuskim Praga zgodziła się na jednoczesność koncesji wobec mniejszości polskiej i niemieckiej.") i następne do s. 358.
    38. "23 marca zarządzono w Polsce częściową mobilizację. Rozmowy niemiecko-polskie miały poufny charakter. Do tego czasu w Polsce żądań niemieckich nie znał nawet Szef Sztabu Głównego, nie znały ich również państwa zachodnie": Antoni Czubiński: Najnowsze dzieje Polski 1914-1983. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, ISBN 83-01-06137-5, s. 249
    39. 15 marca 1939 Węgry okupowały z poparciem Polski trzecią część państwa czechosłowackiego – Ukrainę Karpacką i wschodnią Słowację, tworząc wspólną granicę węgiersko-polską w Karpatach Wschodnich.
    40. ↑ Władysław Pobóg-Malinowski: Najnowsza historia polityczna Polski. 1939-1945. Kraków: Wydawnictwo Platan, 2004, s. 12 (tom 3). ISBN 83-89711-10-9. 
    41. Cel ten był publicznie deklarowany przez Stalina w wystąpieniu na XV Zjeździe WKP(b).
    42. ↑ Jan Żak, Jerzy Topolski, Lech Trzeciakowski, Antoni Czubiński: Dzieje Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 766-776. 
    43. ↑ Zenon Chocimski: Sprzymierzeńcy z ducha. Fronda nr 21-22.
    44. G. Mazur, J. Skwara, J. Węgierski: Kronika 2350 dni wojny i okupacji Lwowa. s. 36
    45. Andrzej Pepłoński: Wywiad a dyplomacja II Rzeczypospolitej. Toruń 2004, ISBN 83-85228-23-3
    46. Udokumentowane źródłowo ostrzeżenia napływające z polskich ataszatów wojskowych w końcu sierpnia i na początku września 1939 r. o istnieniu tajnego porozumienia wojskowego pomiędzy III Rzeszą a ZSRR i przygotowaniach ZSRR do agresji na Polskę (tajna mobilizacja i koncentracja Armii Czerwonej nad granicą z Polską i meldunek z 13 września 1939 o przecięciu zasieków po stronie sowieckiej na granicy z Polską zostały zlekceważone przez Naczelnego Wodza Edwarda Rydza-Śmigłego, por. Andrzej Pepłoński: Wywiad a dyplomacja II Rzeczypospolitej. Toruń 2004, ISBN 83-85228-23-3
    47. ↑ Tomasz Chinciński: Niemiecka dywersja w Polsce w 1939 r. w świetle dokumentów policyjnych i wojskowych II Rzeczypospolitej oraz służb specjalnych III Rzeszy. Warszawa: Pamięć i sprawiedliwość. Pismo Instytutu Pamięci Narodowej nr 1(9)2006, 2006, s. 165-171. ISSN 1427-7476. 
    48. Późniejszy dowódca batalionu "Nachtigall".
    49. część historyków kwestionuje istnienie tej dywersji
    50. ↑ Recenzje i polemiki: W. Szpicer, W. Moroz – Krajowyj Prowindyk Wołodymyr Tymczij – "Łopatynśkij", Wydawnictwo Afisza, Lwów, 2004. W: Grzegorz Motyka: Pamięć i Sprawiedliwość. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej nr 2/10/2006. Warszawa: IPN, 2006, s. 357-361. ISSN 1427-7476. 
    51. Już 24 kwietnia 1939 r., to jest przed francusko-polskimi i angielsko-polskimi rozmowami wojskowymi, francuski i brytyjski sztaby generalne wspólnie "uznały", że "w pierwszej fazie wojny jedyną bronią ofensywną, jaką Alianci mogą się skutecznie posłużyć, jest broń gospodarcza". Zgodziły się także, że ich "główną strategią będzie strategia defensywna". Wkrótce potem, w lipcu, na konferencji szefów sztabów generalnych Francji i Wielkiej Brytanii szefowie sztabów sojuszniczych zdecydowali, że "los Polski będzie zależał od ostatecznego wyniku wojny... a nie od tego, czy Francja i Wielka Brytania zdołają odciążyć Polskę na samym początku wojny". Mocarstwa zachodnie przewidywały, że w razie wojny będą unikać wczesnej, totalnej konfrontacji z Niemcami, aby zyskać czas na zbudowanie własnych sił zbrojnych. Zamierzały natomiast zastosować blokadę morską, która okazała się tak skuteczna w latach 1914–1918. Polacy byli nieświadomi tych brzemiennych w skutki decyzji. Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919-1945 od Wersalu do Jałty. s. 281, por. też J.R.M. Butler: History of the Second World War. United Kingdom Military Series, Grand Strategy. Volume II, September 1939 June 1941, London 1957, wyd. Her Majesty’s Stationery Office, s. 10-12, 55-56, 81.
    52. Gen. Edmund Ironside był doskonale zaznajomiony z francuskimi planami militarnymi i nie znalazł w nich żadnej wskazówki, z której wynikałoby, że dowództwo francuskie planowało kiedykolwiek wczesny atak na linię Zygfryda. Podczas swego pobytu w Warszawie dowiedział się o francuskich zobowiązaniach wobec Polski. Wiedział, że nie zostaną dopełnione. "Francuzi okłamują Polaków mówiąc, że zamierzają przystąpić do ataku. Taka koncepcja w ogóle nie istnieje" – zanotował w swoim dzienniku. Niestety, zapomniał o tym poinformować Polaków. Ponadto sam miał poważne obawy co do natychmiastowej gotowości Wielkiej Brytanii. Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919-1945 od Wersalu do Jałty. s. 281. Por też. Time Unguarded: The Ironside Diaries, 1937-1940. ed. Roderic Macleod & Denis Kelly, London 1962, wyd. Constable s. 78–85.
    53. R. Szubański, "Polska broń pancerna 1939", wydawnictwo MON, 1982
    54. Czołgi lekkie we wrześniu 1939 roku. W: Typy Broni i Uzbrojenia. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1973, s. 14. Cytat: Ogólnie oceniając wartości czołgów lekkich 7TP należy stwierdzić, że własnościami taktycznymi przewyższała niemieckie czołgi tej klasy, a więc PzKpfw I i II, które w większej liczbie zostały użyte w działaniach na terenie Polski.. 
    55. Leszek Komuda, "Przeciwpancerne tankietki" w: Militaria vol.1 no.4
    56. A. Jońca, R. Szubański, J. Tarczyński, "Pojazdy Wojska Polskiego 1939", WKŁ, 1990
    57. Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919-1945 od Wersalu do Jałty. wyd. I krajowe Warszawa 1992, Wyd. PIW, ISBN 83-06-02162-2, s. 283-284.
    58. Na Pomorzu Nadwiślańskim znalazły się siły 9 DP, 27 DP i Pomorskiej Brygady Kawalerii, częściowo rozbite i odcięte w początku wojny w bitwie w Borach Tucholskich.
    59. ↑ Czesław Łuczak: Dzieje Polski 1939-1945. Kalendarium wydarzeń. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2007, s. 9-34. ISBN 83-7177-430-0. 
    60. Niemiecki sąd apelacyjny dokonał rehabilitacji pocztowców dopiero w roku 2003
    61. Zdominowanego od 1934 przez gdańską NSDAP, tekst dekretu z komentarzem
    62. Dekret Alberta Forstera z 1.09.1939 z komentarzem.
    63. Polskie Siły Zbrojne w II Wojnie Światowej. t. I, Kampania wrześniowa cz. 2, Przebieg działań od 1 do 8 września, Londyn 1954, opr. Komisja Historyczna Polskiego Sztabu Głównego, Wyd. Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego, s. 158.
    64. Według ustaleń płk Mariana Porwita, Wołyńska Brygada Kawalerii zniszczyła 1 września w bitwie pod Mokrą 62 czołgi i ok. 50 transporterów 4 Dywizji Pancernej Wehrmachtu; Marian Porwit: Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku. t. 1, Warszawa 1969, Wyd. Czytelnik, s. 235-236.
    65. Po brytyjskiej deklaracji stanu wojny z Niemcami do wojny po stronie Wielkiej Brytanii przystąpiły również dominia brytyjskie: Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Związek Południowej Afryki; kolonia Nowej Fundlandii i nie będący brytyjskim dominium Nepal.
    66. W tym 568 myśliwców i 343 bombowców.
    67. zarówno pod względem tonażu jak i liczby okrętów głównych klas, Jerzy Lipiński: Druga wojna światowa na morzu.
    68. Dodatkowo 3 DP górskiej została na korzyść GA C pospiesznie wycofana z Polski
    69. Za Lexicon der Wehrmacht 1 i 2 fala mobilizacji: 5, 6, 9, 15, 16, 22, 25, 26, 33, 34, 35, 36, 52, 58, 69, 71, 75, 76, 78, 79, 86, 87, 209 DP
    70. Za Lexicon der Wehrmacht 4 fala mobilizacji: 253, 254, 262, 269, 260, 263, 267, 268 DP
    71. Za Lexicon der Wehrmacht 3 fala mobilizacji: 211, 212, 214, 215, 216, 223, 225, 227, 231, 246, 251 DP. Część jednostek drugiego rzutu rozpoczęła mobilizację późno (26 sierpnia) i w momencie wypowiedzenia wojny przez Sprzymierzonych nadal znajdowały się one na poligonach
    72. 3, 4, 5, 8 Armie
    73. 11, 13, 42, 43, 2 DNA, 4 DNA, 4 DP kolonialna
    74. 9, 25 D. Zmot.
    75. 2 D. Kaw.
    76. Działa i moździerze
    77. Polskie Siły Zbrojne w II Wojnie Światowej. t. I Kampania wrześniowa cz. 2. Przebieg działań od 1 do 8 września, Londyn 1954, opr. Komisja Historyczna Polskiego Sztabu Głównego, Wyd. Instytut Historyczny im. Gen. Sikorskiego, s. 442.
    78. Żadne "działania powietrzne nad Niemcami" do 12 września 1939 nie zostały podjęte – w konsekwencji nie było czego "ograniczać".
    79. Żadne działania Luftwaffe przeciw terytorium Francji i Wielkiej Brytanii nie miały miejsca, ani do 12 września 1939 aż do dnia 10 maja 1940 – zatem również nie było czego 12 września 1939 "minimalizować".
    80. Stenogram "Wnioski wynikające z wymiany poglądów" pkt. 2 i 3; François Bédarida: La stratégie secrète de la drôle de guerre, Le Conseil suprême interallié, septembre 1939 avril 1940.
    81. Podpisanym 19 maja 1939 r. przez gen. dyw. Tadeusza Kasprzyckiego oraz gen. Maurice Gamelin. Pełny tekst dokumentu: Polskie Siły Zbrojne w II wojnie światowej. T. I. Kampania wrześniowa cz. 1. s. 94. Por. też Protokoły polsko-francuskich rozmów sztabowych odbytych w Paryżu w maju 1939 r. w: Bellona, (Londyn) 1958, z. 2. s. 165-179
    82. Strona francuska zwlekała z podpisaniem protokołu i dokonała tego dopiero pod naciskiem Brytyjczyków już po wybuchu wojny. Protokół dotyczył rozciągnięcia działania sojuszu francusko-polskiego z 1921 r. na wypadek agresji Niemiec na terytorium Wolnego Miasta Gdańska, nie będącego częścią państwa polskiego. Protokół ze strony Rzeczypospolitej podpisał ambasador Juliusz Łukasiewicz, ze strony Francji minister spraw zagranicznych Republiki Georges Bonnet.
    83. Juliusz Łukasiewicz: Dyplomata w Paryżu. 1936–1939. Wspomnienia i dokumenty Juliusza Łukasiewicza Ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej. Wydanie rozszerzone, opr. Wacław Jędrzejewicz i Henryk Bułhak, Londyn 1989, Wyd. Polska Fundacja Kulturalna, ISBN 0 85065 169 7, s. 345-388 (gdzie opis sytuacji militarnej, szczegółowy opis prób wyegzekwowania przez Polskę zobowiązań sojuszniczych Francji i Wielkiej Brytanii wraz z dokumentami dyplomatycznymi i innymi źródłami); Edward Raczyński: W sojuszniczym Londynie. Dziennik ambasadora Edwarda Raczyńskiego 1939–1945. Warszawa 1990, Nowa, o ISBN, s. 35-50 (działania dyplomacji i polskiej misji wojskowej w Londynie).
    84. Louis Faury: La Pologne Terrassée. w: Revue Historique de l’Armée, IX nr 1 (1953), Paris 1953, s. 132-136. Por. też Polskie Siły Zbrojne w Drugiej Wojnie Światowej. t. I Kampania Wrześniowa. cz.3, Londyn 1959, s. 9.
    85. Była to 3 dywizja górska, 12 września 1939 wycofana marszem pieszym z okolic Sanoka na Słowację i skierowana stamtąd transportami kolejowymi na front zachodni. Leszek Moczulski: Wojna polska 1939. s. 799, por. też Nikolaus von Vormann: Der Feldzug 1939 in Polen. Die Operationen des Heeres. Weissenburg 1958, Prinz-Eugen-Verlag, s. 143. i passim.
    86. "Sześćdziesiąt pięć francuskich dywizji zdolnych do szturmu na Niemcy z zachodu we wrześniu 1939 roku znacznie przewyższało liczebnie oddziały Wehrmachtu, tak poważnie zaangażowane w Polsce. Lecz nigdy nie zostały posłane do akcji. Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg. Wyd. Militärisches Forschungamt, Stuttgart 1979, t. 2, s.18-19, 270. Patrz też. Andreas Hillgruber Hitlers Strategie. Politik und Kriegführung 1940-1941 , wyd. 3 Bonn 1993, s.34-35, 53.", Ian Kershaw, Hitler. 1936-1941 Nemesis, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2002, ISBN 83-7301-197-8 , s. 423, przypis 182.
    87. "Jest rzeczą bezsporną, że w pierwszych dniach września Francja miała imponującą przewagę zarówno w ludziach jak i w sprzęcie na swym froncie z Niemcami. Kilku niemieckich generałów – Keitel, Westphal, Manstein, Jodl i Witzleben – pisało i mówiło o swym zdumieniu, że Francja nie wykorzystała tej krótkiej, lecz o kluczowym znaczeniu okazji. Hans Gisevius pisał, że wrześniowe zwycięstwo Hitlera można przypisywać jedynie szczęściu hazardzisty. Jon Kimche napisał, że zmasowana kontrofensywa aliancka "była możliwa i niemal na pewno by się powiodła."; Nicholas Bethell: Zwycięska wojna Hitlera. Wrzesień 1939. Wyd. Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1997, ISBN 83-211-1189-0; s. 141, tamże s. 139-143 szersza analiza z danymi liczbowymi, źródłami i bibliografią.
    88. "Podobne opinie wygłaszali także wojskowi francuscy. Zachowanie Francji we wrześniu 1939 r. ostro potępił generał de Gaulle. Generał Chassin stwierdził, że był to najlepszy moment do ataku na linię Zygfryda. Generał Faury napisał, że ogarnął go wstyd, gdy dowiedział się, jakie siły niemieckie zatrzymały Francuzów. Pułkownik Pierre Lyet zanotował: 8 września, a więc w przeddzień decyzji wstrzymania naszych działań w Lotaryngii, generał Faury, nasz przedstawiciel w Polsce, oceniał, że Polacy przegrali bitwę o granicę, ale że "do tej pory żadne z szybkich uderzeń, które mogłyby być śmiertelne, nie zostało zrealizowane" i że "nie ma powodu do desperacji"." Romuald Szeremietiew: Czy mogliśmy przetrwać. Polska a Niemcy w latach 1918–1939. Warszawa 1994, Wydawnictwo Bellona, ISBN 83-11-08314-2, s. 320.
    89. Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919-1945 od Wersalu do Jałty. wyd. I krajowe Warszawa 1992, Wyd. PIW, ISBN 83-06-02162-2, s. 316-317. Oryginalne zeznania Keitla i Jodla z procesu norymberskiego w: Trial of Major War Criminals Before the International Military Tribunal, Nuremberg, 14 November 1945 – 1 October 1946. Nuremberg 1947, t. 15, s. 350; t. 10, s. 519.
    90. Został objęty amnestią w 1944 przez gen. de Gaulle wobec wejścia Francuskiej Partii Komunistycznej w skład Francuskiego Rządu Tymczasowego.
    91. Bohaterowie zdjęć sprzed 70 lat
    92. Do linii ul. Opaczewskiej na osi ul. Grójeckiej
    93. Do linii ul. Redutowej na osi ul. Wolskiej
    94. Do Constanzy płynęły równolegle z portu w Marsylii statki z dostawą samolotów myśliwskich dla Polski
    95. Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914–1945. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 407 (tom 1). ISBN 83-7311-991-4. Cytat: Gwałty radzieckiego na Polsce nie da się usprawiedliwić żadnymi względami politycznymi, społecznymi, gospodarczymi czy ustrojowymi, gdyż wykluczała je właśnie konwencja londyńska, którą Kreml dobrowolnie podpisał.. 
    96. W sprawie bezprawnie przetrzymywanych dyplomatów polskich interweniował dziekan korpusu dyplomatycznego w Moskwie, ambasador III Rzeszy Friedrich von Schulenburg. Dzięki jego interwencji cały polski personel dyplomatyczny (z wyjątkiem aresztowanego przez NKWD konsula generalnego RP w Kijowie Jerzego Matusińskiego) opuścił ZSRR na początku października 1939.
    97. Andrzej Pepłoński: Wywiad a dyplomacja II Rzeczypospolitej. Toruń 2004, ISBN 83-85228-23-3, Ryszard Szawłowski: Wywiad polski na Związek Sowiecki w 1939 roku. w: Europa nieprowincjonalna. Instytut Studiów Politycznych PAN, Oficyna Wydawnicza Rytm, Polonia Aid Foundation Trust, Warszawa-Londyn 1999, ISBN 83-86759-92-5, s. 905-922
    98. która miała współdziałać na wschodnim skrzydle zgrupowania i rozkazem NW w tej sprawie.
    99. po pobiciu wojsk niemieckiej 13 Dywizji Piechoty Zmotoryzowanej, jednak w obliczu wyczerpania amunicji, nadciągających posiłków niemieckich (29 Dywizji Piechoty Zmotoryzowanej i oddziałów Armii Czerwonej podchodzących na tyły Grupy
    100. ↑ Tomasz Głowiński: O nowy porządek europejski. Ewolucja hitlerowskiej propagandy politycznej wobec Polaków w Generalnym Gubernatorstwie 1939-1945. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2000, s. 13-18. ISBN 83-229-2121-7. 
    101. A. K. Kunert, Z. Walkowski: Kronika kampanii wrześniowej 1939. Wydawnictwo Edipresse Polska, Warszawa 2005, ISBN 83-60160-99-6, s. 102.
    102. ↑ Apoloniusz Zawilski: Polskie fronty 1918–1945. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 1996, s. 120-125 (tom 1). ISBN 83-86857-26-9. 
    103. Dział III konwencji: O władzy wojennej na terytorium państwa nieprzyjacielskiego. W czasie II wojny światowej tezę o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego utrzymywali jedynie sygnatariusze paktu z 28.09.1939: III Rzesza i ZSRR. Analiza prawnomiędzynarodowa i stosunek społeczności międzynarodowej do państwa polskiego i jego statusu po wrześniu 1939 p. Henryk Batowski, Rok 1940 w dyplomacji europejskiej, Poznań 1981, Wydawnictwo Poznańskie, ISBN 83-210-0173-4, s. 11-26 i passim. Por. też: Henryk Batowski: Polska dyplomacja na obczyźnie 1939–1941. Kraków 1991, Wydawnictwo Literackie, ISBN 83-08-02284-7.
    104. A. K. Kunert, Z. Walkowski: Kronika kampanii wrześniowej 1939. Wydawnictwo Edipresse Polska, Warszawa 2005, ISBN 83-60160-99-6, s. 88.
    105. A. K. Kunert, Z. Walkowski: Kronika kampanii wrześniowej 1939. Wydawnictwo Edipresse Polska, Warszawa 2005, ISBN 83-60160-99-6, s. 96.
    106. Tego dnia Hitler rozpoczął szkicowanie i na ten dzień antydatował ogłoszone 26 października dekrety o aneksji zachodnich województw Rzeczypospolitej i utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa.
    107. Koncepcja ta została zreferowana przez Adolfa Hitlera w przemówieniu wobec dowódców Wehrmachtu w Obersalzberg 22 sierpnia 1939.
    108. Które zgodnie z dominującą tam ówcześnie doktryną izolacjonizmu ogłosiły 3 września 1939 swoją neutralność.
    109. Który pomimo sojuszu z Rzeszą Brytyjczycy uważali za potencjalnego sojusznika – największe oprócz Niemiec mocarstwo kontynentalne w Europie.
    110. ↑ Encyklopedia wojskowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN i Dom Wydawniczy Bellona, 2007, s. 405-406 (tom 1). ISBN 978-83-01-15175-1. 
    111. Janusz Piekałkiewicz: Kalendarium wydarzeń II wojny światowej. Warszawa: Agencja Wydawnicza Morex, 1999, s. 83. ISBN 83-86510-78-1. Cytat: [...] Podczas całej kampanii wszakże nie miał miejsca ani jeden przypadek świadomie wykonanej szarży polskiej kawalerii na czołgi. Jeśli już była ona atakowana przez czołgi, jedyną jej szansą przetrwania był karkołomny galop w ich kierunku, tak by je jak najprędzej wyminąć. 
    112. W czasie bitwy pod Krojantami, dnia 1 września, po szarży polskiej kawalerii okupionej małymi stratami, na pole bitwy nagle wjechały niemieckie samochody pancerne uzbrojone w działka 20 mm, dokonując masakry kawalerzystów. Następnego dnia na pole bitwy dotarli korespondenci włoscy, których Niemcy zapewnili, że Polacy atakowali czołgi. Fakt ten został wykorzystany przez niemiecką propagandę.
    113. Czy polska kawaleria atakowała czołgi? (1939–1940). polskiedzieje.pl. [dostęp 2009-08-25].
    114. Gilbert J. Mros: The Mythical Polish Cavalry Charge (ang.). W: Polish American Journal [on-line]. 07.2008. [dostęp 2009-08-25].
    115. ↑ Andrzej Garlicki: Historia 1939–1997/98: Polska i świat. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 1998, s. 22, 28. ISBN 83-87367-23-0. 
    116. ↑ Gerd Ueberschär: Wojskowe elity III Rzeszy. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2004, s. 41. ISBN 83-11-09880-8. 
    117. ↑ Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1961, s. 53-56. 
    118. Instytut Pamięci Narodowej: Śledztwo nr. S 17/05/Zn w sprawie zbrodni wojennej w dniu 22.09.1939 r. w miejscowości Urycz
    119. ↑ Zbrodnie Wehrmachtu w Wielkopolsce w okresie zarządu wojskowego (1 września-25 października 1939). Kalisz: Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi, Instytut Pamięci Narodowej, 1986, s. 12-16. 
    120. ↑ Józef Fajkowski, Jan Religa: Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1981, s. 15-16. 
    121. ↑ Bartłomiej Warzecha: Niemieckie zbrodnie na powstańcach śląskich w 1939 roku. Instytut Pamięci Narodowej. Główna Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach, 2004. 
    122. Więcej źródeł z różnymi opiniami jest w artykułach poświęconych poszczególnym nalotom
    123. ↑ Andrzej Friszke: Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 2003, s. 25. ISBN 83-207-1711-6. 
    124. "W niejednokrotnym wypadku – po wkroczeniu do miasteczka czy osiedla – dokonywano masowych rzezi, nie oszczędzając kobiet i dzieci. W Rohatynie (Stanisławowskie) rzeź taka trwała cały dzień. Masowych gwałtów i morderstw, zbliżonych do rzezi, dokonano w Grodnie, Wołkowysku, Świsłoczy, Oszmianie i Mołodecznie": Władysław Pobóg-Malinowski "Najnowsza historia polityczna Polski. 1939-1945" Wydawnictwo Platan, Kraków, 2004, ISBN 83-89711-10-9, tom 3, s. 107
    125. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, Londyn, 1975, s. 9-11
    126. ↑ Witold Pronobis: Świat i Polska w XX wieku. Warszawa: Editions Spotkania, 1996, s. 196. ISBN 83-86802-11-1. 
    127. Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914–1945. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 410-412. ISBN 83-7311-991-4. 
    128. Władysław Pobóg-Malinowski: Najnowsza historia polityczna Polski. 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Platan, 2004, s. 106-110 (tom 3). ISBN 83-89711-10-9. 
    129. Wojciech Roszkowski: "Najnowsza historia Polski 1914–1945", Świat Książki, Warszawa, 2003, ISBN 83-7311-991-4, s. 410 – autor wymienia "dramatyczne sceny maltretowania jeńców polskich", które "rozegrały się w Grodnie, Wołkowysku, Oszmianie, Mołodecznie, Nowogródku, Sarnach, Kosowie Poleskim i Tarnopolu".
    130. [...] Terror i mordowanie przyjęły większe rozmiary w Grodnie, gdzie wymordowano 130 uczniów i podchorążych, dobijano rannych i obrońców. 12-letniego Tadzika Jasińskiego przywiązano do czołgu i ciągnięto po bruku. Po opanowaniu Grodna nastąpiły represje; rozstrzeliwano aresztowanych na tzw. Psiej Górze i w lasku "Sekret". Na placu pod Farą leżał wał zamordowanych [...]": Julian Siedlecki: "Losy Polaków w ZSRR w latach 1939-1986." Londyn 1988, s. 32-34
    131. Karol Liszewski: Wojna polsko-sowiecka 1939. London: Polska Fundacja Kulturalna, 1986. Cytat: (Monografia zawiera najbardziej szczegółowy opis walk na całym froncie polsko-sowieckim i relacje świadków o sowieckich zbrodniach wojennych we wrześniu 1939 r.). 
    132. 22 IX w Winnikach przedstawiciele Armii Czerwonej przyjęli bez dyskusji warunki wysunięte przez gen. Langnera. Przyjęto protokół o przekazaniu miasta Lwowa Armii Czerwonej, w którym m.in. stwierdzono, że Wojsko Polskie opuści poszczególne sektory. O dalszych losach wojska była mowa w pkt. 6 i 8, które głosiły: „6. Jeńcy szeregowi i młodsi oficerowie kolumnami pieszymi, starsi oficerowie autami opuszczą miasto wzdłuż szosy Lwów–Kurowice [...] 8. Oficerom Wojsk Polskich gwarantuje się osobistą swobodę i nietykalność ich osobistej własności. Przy przejazdach do Państw Obcych rozstrzyga Władza Miejska wraz z przedstawicielami władz dyplomatycznych danego Państwa". Protokół ten podpisali przedstawiciele Armii Czerwonej: kombryg Kuroczkin, kombryg Jakowlew, płk Diedow, płk Fotczenkow i komisarz pułkowy Makarow; ze strony Wojska Polskiego gen. Langner i płk dypl. Rakowski [1], por. też. Wojciech Roszkowski: Najnowsza historia Polski 1914–1945. Świat Książki, Warszawa 2003, ISBN 83-7311-991-4, s. 411
    133. Dariusz Baliszewski: Tajemnica generała Olszyny. "Wprost", nr 1243, 8 października 2006; dostępne w Internecie, dostęp 2007-11-07, 17:05
    134. Marek A. Koprowski: Społeczeństwo ukraińskie a państwo polskie w przededniu i w czasie wojny niemiecko-polskiej (pol.). [dostęp 13 lutego 2009].
    135. Władysław Filar, Wydarzenia wołyńskie 1939-1944. Wydawnictwo Adam Marszałek. Toruń 2008
    136. Żołnierze m.in. z 7 Pułku Strzelców Konnych Wielkopolskich, 9, 14 i 17 Pułku Ułanów Jazłowieckich, z 57, 58, 61 i 62 Pułku Piechoty i z 14 Pułku Artylerii Lekkiej. Cmentarz wojenny w Granicy. Statua wykonana według projektu Władysława Frycza.
    137. Narada na Zamku w maju 1939 z udziałem Macieja Rataja zakończyła się fiaskiem wobec braku woli rządzącej części obozu sanacyjnego do zmiany ordynacji wyborczej i dopuszczenia opozycji pozaparlamentarnej do udziału we władzy. Jednoznaczna odmowa rządu RP współpracy z opozycją i mniejszościami narodowymi.
    138. Jerzy Łojek: Agresja 17 września 1939. Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1990
    139. płytkiego i głębokiego
    140. Poczta Polska, Numer katalogowy 4295-96, data wydania: 1.09.2009
    Korpus Interwencyjny - wyższy związek taktyczny Wojska Polskiego przeznaczony w czasie pokoju do zadań specjalnej interwencji wewnątrz lub na zewnątrz państwa, zaś w okresie mobilizacji do wzmocnienia sił w strefie granicy zagrożonej.
    Sicherheitsdienst des Reichsführers-SS (SD, pol. Służba Bezpieczeństwa Reichsführera SS) – organ wywiadu, kontrwywiadu i służby bezpieczeństwa SS, działający w III Rzeszy w latach 1931-1945.


    przejdź do podstrony: [1][2] 3




    Czy wiesz że...? beta

    Archiwum Akt Nowych (AAN) w Warszawie jest jednym z trzech centralnych polskich archiwów państwowych o charakterze centralnym obok Narodowego Archiwum Cyfrowego i Archiwum Głównego Akt Dawnych. Nadzoruje pracę archiwów zakładowych naczelnych organów władzy państwowej i urzędów centralnych. Przejmuje dokumentację archiwalną tych instytucji po odpowiednim okresie przechowywania w archiwach zakładowych. W Archiwum Akt Nowych przechowuje się dokumentację z okresu od 1918 roku. Do najciekawszych zbiorów Archiwum Akt Nowych należy Archiwum Polonii. Wśród najwartościowszych dokumentów AAN należy wymienić też 3 egzemplarze Konstytucji PRL. Jeden egzemplarz w języku polskim cały wyhaftowany; drugi egzemplarz papierowy w języku polskim z odręcznymi poprawkami Bieruta, a także trzeci egzemplarz w j. rosyjskim z odręcznymi poprawkami naniesionymi przez J. Stalina.
    Ambasador – szef misji dyplomatycznej pierwszej klasy, reprezentujący państwo wysyłające wobec władz innego państwa lub organizacji międzynarodowej.
    Robotnicza Brygada Obrony Warszawy, RBOW (lub Ochotnicza Robotnicza Brygada Obrony Warszawy) - działająca od 6 września 1939 w Warszawie formacja ochotnicza obrony cywilnej, powołana z inicjatywy działaczy PPS a zwłaszcza Zygmunta Zaremby. Jej dowódcą był kpt. Marian Kenig.
    Obrona Warszawy – bitwa powietrzna i lądowa stoczona w obronie stolicy Polski w czasie kampanii wrześniowej 1939 roku przez Wojsko Polskie i ludność cywilną z oddziałami 3 i 4 Armii Wehrmachtu oraz jednostkami 1 i 4 Floty Powietrznej Luftwaffe.
    Strona ta jest listą dywizji polskich na przestrzeni dziejów, z rozbiciem na poszczególne armie lub teatry wojny. Równoważnikiem dywizji, jako związków okrętów są flotylle, które umieszczone zostały w artykule flotylle polskie
    Sanacja (łac. sanatio – uzdrowienie) – potoczna nazwa rządzącego obozu piłsudczykowskiego 1926–1939, powstała w związku z głoszonym przez Józefa Piłsudskiego hasłem „sanacji moralnej” życia publicznego w Polsce, wysuwanym w toku przygotowań i w okresie przewrotu majowego 1926.
    Wróg ludu (ros. Враг народа) - w semantyce bolszewickiej (zwłaszcza w okresie stalinizmu) określenie przeciwnika władzy komunistycznej - rzeczywistego lub potencjalnego.
    Powyższa treść oraz zamieszczone w niej powiązane definicje/pojęcia - udostępniane są na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania

    Wszystkie hasła znajdujące się w naszym mirrorze Wikipedii mają znaczenie informacyjne i edukacyjne.
    Nie mogą być traktowane jako porady.